Баш мейә чайқилишидин кейин меңиш: қачан башлаш вә жүклимисини қандақ бихәтәр ашуруш

Баш мейә чайқилиши — қимирлимәй йетиш үчүн сәвәп әмәс

Башқа урулғандин яки тәнни қаттиқ силкигәндин кейин баш ағриғи, баш айлиниш, көңүл айниш, һошярлиқниң төвәнлиши, йоруқлуқ яки шовқунға сезимталлиқ, әстә тутуш вә диққәт мәсиллири пәйда болса, авал медицина мутәхәссисиниң баһалиши керәк. Пәқәт сезимләргә қарап баш мейә чайқилишини җиддийрәк җәрәхәттин ишәнчлик пәрқләндүрүп болмайду. Аламәтләр бәзи чағларда дәрһал әмәс, бир нәччә саәт яки күндин кейин көрүлиду.

Һазирқи усул — аламәтләр толуқ йоқалғанға қәдәр қаттиқ йотуп йетиш әмәс, бәлки қисқа муддәтлик нисбий арамдин кейин бихәтәр паалийәткә аста-аста қайтиш. Спорт җәрәхәтлири бойичә тәвсийәләрдә меңиш, аламәтләрни пәقәт аз вә қисқа муддәткә күчәйтмисә, йол қоюлидиған йеник жүклимә дәп қарилиду. ([doi.org](https://doi.org/10.1136%2Fbjsports-2023-106898?utm_source=openai))

Қачан меңишни башлашқа болиду

Йеник баш мейә җәрәхити болған көпчилик үчүн мувапиқ өлчәм — дәсләпки 24–48 саәтни нисбий арамда өткүзүп, андин әһвали муқим болса, қисқа вә хатирҗәм сәйлә қилип көрүш. Нисбий арам күн бойи йетиш дегәнлик әмәс: аддий өй ишлирини қилиш, дәм елиши, азрақ қимирлиш вә аламәтләр күчәйгәндә пауза қилишқа болиду.

Пәقәт дохтур саңа башқа шәхсий көрсәтмә бәргән болса, әтигәнрәк башла. Әгәр сәйлә баш ағриғи, көңүл айниш, баш айлиниш яки һошниң лаллишишини сезиләрлик күчәйтсә, жүклимисини тохтитип, аламәтләр дәсләпки һалитигә қайтқичә күтүп, вәзийәтни мутәхәссис билән муһакимә қил. ([cdc.gov](https://www.cdc.gov/traumatic-brain-injury/response/index.html))

«Ондин икки баллғичә вә бир саәттин аз» дегән чәк хәлқаралиқ келишимдин елинған. Бу интилишкә тегишлик нишан әмәс, бәлки йеник вә қисқа муддәтлик начарлишишниң әң юқири чеки. Әгәр аламәт күчәйсә, адәттин ташқири болса яки узақ давамлашса, уни «чидап өтүш» керәк әмәс.

Сәйләдин бурун өз әһвалиңни текшүр

Сиртқа чиқиштин бурун әһвалиңни пәقәт «меңәләймәнму?» дегән соал билән әмәс, бәлки алдинқи саәтләргә селиштуруп баһала. Әгәр аламәтләр арам алған чағдиму күчийиватқан болса, сәйлини кейингә қалдурған яхши. Дәсләпки чиқишларни күндүз, түз вә яхши тонуш йолда, соқулуш, жиқилиш яки йолдин адашиш хәвпи йоқ вақитта пиланла.

• Аламәтләрниң дәсләпки күчини 0 дин 10 ғичә болған шкалада йезип қой: баш ағриғи, баш айлиниш, көңүл айниш, һарғинлиқ, «туман» һисси вә йоруқлуққа сезимталлиқ.
• Пәләмпәйсиз, адәм көп қатнайдиған чоруқлардин, муздин, иссиқтин вә адәмләр зич җайлардин хали түз йәрни талла.
• Телефониң билән су ал, йеқин адамиңға маршрутиңни ейт. Дәсләпки сәйлиләрдә биргә маңидиған адәм болғани яхши.
• Биринчи сәйлини машина һәйдәш, қаттиқ музыка, узақ вақит экранға қараш вә башқа жүклимиләр билән қошма.
• Әгәр тәңпуңлуқ бузулса, таянчни пәقәт мутәхәссис тәвсийә қилғандин кейин ишләт вә ялғуз чиқма.

Биринчи сәйлиниң мәхсити мәшиқ қилиш әмәс. Сениң вәзипәң — қимирлишни қандақ көтирәләйдиғанлиғиңни хатирҗәм синап көрүп, әһвалиң сезиләрлик начарлашмай өйгә қайтиш.

Меңишкә қайтишниң қәдәммуқәдәм пилани

Төвәндә аламәт билән чәкләнгән паалийәт принсипиниң әмәлийлаштурулған түри берилгән. Бу қаттиқ календарь әмәс: бир басқуч бир нәччә саәт, йәнә бири бир нәччә күн давам қилиши мүмкин. Пәقәт һазирқи жүклимә сәйлә вақтида вә униңдин кейин сезиләрлик начарлишиш пәйда қилмиғандила, кейинқи басқучқа өт.

Әмәлий җәһәттин қолайлиқ қаидә — һәр қетимда пәقәт бир параметрни өзгәртиш: авал муддәтни, андин сүрәтни, кейин маршрутни. Жүклимисини ашурғандин кейин әһвалиң начарлашса, ахирқи яхши көтирәлгән басқучқа қайт вә кейинқи сәйлидә уни ашурма. Спорт протоколлиридә һәр кейинқи қәдәм адәттә әң аз 24 саәт көзитиш билән айрилиду.

Сүрәт вә муддәтни қандақ таллаш керәк

Сән толуқ җүмлә билән хатирҗәм сөзләләйдиған вә һарғинишни «зорлап бесип» меңишниң һаҗити йоқ сүрәттин башла. Субъектив күч сәзгүси шкалисида бу тәхминән 2–3 баллдин 10 баллғичә: қимирлиш һис қилиниду, лекин у мәшиқкә айланмайду. Нәбз өлчигүч көзитишкә пайдилиқ болуши мүмкин, әмма «220 минус яш» охшаш умумий формула шәхсий көтирәләшни баһалашниң орнини басмайду.

1. Сәйлидин бурун аламәтләрни баһалап, дәсләпки қиммәтләрни йезип қой.
2. 5–10 минут хатирҗәм сүрәттә маң. Дәсләпки минутларда һәммә иш нормалдәк көрүнсиму, сүрәтни ашурма.
3. Баш айлиниш, көңүл айниш, көзниң хиралишиши, баш ағриғи, һошярлиқниң қаттиқ төвәнлиши яки ләрзигә охшашлиқ пәйда болса яки күчәйсә, тохтап олтур.
4. Өйгә қайтқандин кейин 10–15 минуттин соң вә шу күнниң кейинрәк вақтида аламәтләрни қайтидин баһала.
5. Муддәтни пәقәт яхши көтирәлгән сәйлидин кейин ашур; «пилан көп вақитни шәрт қилиду» дәп ашурма.

Әгәр дохтур яки физиотерапевт мәхсус синақтин кейин йүрәк уруши тезлики бойичә жүклимә бәлгиләгән болса, дәл шу диапазонға риайә қил. Тәтқиқатларда шәхсий нишан нәбзи умумий формула билән әмәс, провокация синиғидин кейин бәлгиләнгән; бундақ синақни өйдә өз алдиңға қайтидин қилишниң һаҗити йоқ.

Тәтқиқат немини көрситиду

Бу ишларниң асаслиқ хуласиси баш мейә чайқилишидин кейин чоқум 20 минут меңиш керәк дегәнлик әмәс. Муһими — жүклимә шәхсий болуши, сезиләрлик начарлишиш чекидин төвән туруш вә аста-аста илгириләш. Хәлқаралиқ келишим меңишни өз ичигә алған дәсләпки йеник паалийәткә йол қойиду вә һаҗәт болғанда аэробик жүклимисини контроллуқ синақ нәтиҗисигә асасән бәлгиләшни тәвсийә қилиду.

Жүклиминиң һәддидин ешип кәткәнлигини қандақ билишкә болиду

Аламәтләрдә аз вә қисқа муддәтлик өзгириш болуши мүмкин. Лекин «маршрут ахириғичә чидаш» керәк әмәс. Меңиш вақтида пәقәт баш ағриғиға әмәс, йәнә тәңпуңлуқниң бузулуши, көрүштики биарамлиқ, көңүл айниш, адәттин ташқири уйқучанлиқ яки диққәтниң начарлишишиғиму диққәт қил.

• Аламәт сәйлә башланғанға селиштурғанда 10 дин 2 баллдин артуқ күчәйсә, тохта.
• Начарлишиш тәхминән бир саәт яки униңдин узақ давам қилса, һәр бир сәйлидин кейин тәкрарланса яки күндин-күнгә күчәйсә, жүклимисини тохтат.
• Тәвтириң, айлинип кетиш һисси, көздә қош көрүш яки йолни тонушта қийинчилиқ пәйда болса, йолуңни давамлаштурма.
• Хәтәрсиз җайда дәм ал вә мүмкин болса, биргә маңған адәм билән өйгә қайт.
• Дәм алғандин кейин аламәтләр адәттики һалитигә қайтмиса, маршрутни қандақла қисқартишниң орниға дохтур билән алақиләш.

Сәйлини бихәтәр уюштуруш

Баш мейә чайқилишидин кейин мәсилә пәقәт жүклиминиң көтирилишигә бағлиқ әмәс, бәлки қайта җәрәхәтлиниш хәвпигиму бағлиқ болуши мүмкин. Баш айлиниш вә тәңпуңлуқ бузулуши давамлашқан чағда сирғанғақ қапламисиз, пәләмпәйсиз, велосипед йоллирисиз вә қатнашқа дәрһал инкас қайтурушни талап қилмайдиған аддий маршрутни талла.

• Түз йәрдә маң вә дайим телефонға әмәс, алдыңға қарап меңишкә тириш.
• Қаттиқ авазлиқ қулаққап ишләтмә: у биарамлиқни күчәйтип, хәтәрни байқашқа тосалғу болуши мүмкин.
• Иссиқ, дим вә қаттиқ қуяш баш ағриғи яки көңүл айнишини күчәйтсә, улардин нери тур.
• Аламәтләр йоқалмиғичә вә мутәхәссис мурәккәп жүклимигә рухсәт қилмиғичә, йүгүрүшкә, дөңләргә, адәмләр арисида тез меңишкә вә жиқилиш хәвпи бар маршрутларға өтмә.
• Адәттики сәйлини яхши көтирәлишиң биләнла, башқа зәрбә тегиш хәвпи бар контактлиқ спорт яки паалийәткә қайтма.

Қайси аламәтләрдә дәрһал ярдәм керәк

Җәрәхәттин кейин яки қалпиниш җәриянида мейәниң җиддий зедилиниши мүмкинлигини көрситидиған бәлгиләр пәйда болса, дәрһал җиддий ярдәмгә мурәҗиәт қил. Уларниң «уйқидин кейин өтүп кетишини» күтмә.

• күчийиватқан вә тохтимайдиған баш ағриғи;
• қайта-қайта қусуш;
• талма тутуш яки һошидин кетиш;
• күчсизлик, увушуш, уйғунлишишниң начарлиши яки тәңпуңлуқниң туюқсиз күчлүк бузулуши;
• сөзниң ениқ болмаслиғи, адәттин ташқири жүрүш-туруш, қаттиқ һошниң лаллишиши, һаяҗанлиниш яки адәмләр билән җайларни тоналмаслиқ;
• бир қарачуқниң иккинчисидин сезиләрлик чоң болуши яки қош көрүш пәйда болуши;
• қаттиқ уйқучанлиқ, адәмни ойғитиш қийин болуши яки униң һошида туралмаслиғи.

Бундақ бәлгиләрдә АҚШта 911 ға телефон қилиш керәк; башқа дөләтләрдә йәрлик җиддий ярдәм хизмитигә мурәҗиәт қил. Бу тизим CDC ниң йеник баш мейә җәрәхити яки баш мейә чайқилиши болуши мүмкин болған чоңлар вә балиларға аит тәвсийәләргә асасланған. ([cdc.gov](https://www.cdc.gov/traumatic-brain-injury/signs-symptoms/index.html))

Қалпиниш узирип кәтсә

Аламәтләр 2–3 һәптә ичидиму өтмиса, адәттики ишларға қайтқандин кейин сезиләрлик күчәйсә яки ишиңға, оқушуңға вә уйқиңа тосалғу болса, қайтидин баһалинишқа йезил. Бу җәрәхәт чоқум җиддий дегәнлик әмәс, лекин қалпиниш пилани түзитишкә моһтаҗ болуши мүмкин.

Узаққа созулған баш ағриғи, баш айлиниш, бойин ағриғи яки тәңпуңлуқ мәсиләлири болса, дохтур сени вестибулярлиқ, бойин яки башқа реабилитация мутәхәссисиға йоллиши мүмкин. Хәлқаралиқ келишим баш ағриғи, бойин ағриғи яки баш айлиниш 10 күндин артуқ давам қилса, бойин-вестибулярлиқ реабилитацияни қарашни айрим тәвсийә қилиду. ([doi.org](https://doi.org/10.1136%2Fbjsports-2023-106898?utm_source=openai))

Көп соаллар