Ми шайқалуынан кейін жүру: қашан бастауға болады және жүктемені қалай қауіпсіз арттыру керек

Ми шайқалуы — қимылсыз жатуға себеп емес

Басқа тиген соққыдан немесе дененің күрт қозғалуынан кейін бас ауруы, бас айналу, жүрек айну, дел-салдық, жарыққа немесе шуға сезімталдық, есте сақтау мен зейіннің бұзылуы пайда болса, алдымен медицина маманының бағалауы қажет. Тек сезімдерге қарап, ми шайқалуын ауыр жарақаттан сенімді түрде ажырату мүмкін емес. Белгілер кейде бірден емес, бірнеше сағаттан немесе күннен кейін пайда болады.

Қазіргі тәсіл — белгілер толық жоғалғанша қатаң төсек режимін сақтау емес, қысқа уақыт салыстырмалы тынығып, кейін қауіпсіз белсенділікке біртіндеп оралу. Спортқа байланысты ми шайқалуы жөніндегі ұсынымдарда жүру белгілерді шамалы әрі қысқа уақытқа ғана күшейтпесе, рұқсат етілетін жеңіл жүктемеге жатады. ([doi.org](https://doi.org/10.1136%2Fbjsports-2023-106898?utm_source=openai))

Қашан жүруді бастауға болады

Жеңіл бас-ми жарақаты бар адамдардың көпшілігі үшін орынды бағдар — алғашқы 24–48 сағатты салыстырмалы тынығуға арнап, жағдай тұрақты болса, кейін қысқа әрі баяу серуендеп көру. Салыстырмалы тынығу күні бойы жатып қалуды білдірмейді: қарапайым тұрмыстық істерді орындауға, демалуға, аздап қозғалуға және белгілер күшейсе үзіліс жасауға болады.

Дәрігер жеке басқа нұсқау берген жағдайда ғана ертерек баста. Егер серуен бас ауруын, жүрек айнуын, бас айналуды немесе сананың шатасуын айқын күшейтсе, жүктемені тоқтатып, белгілер бастапқы деңгейіне қайтқанша күт те, жағдайды маманмен талқыла. ([cdc.gov](https://www.cdc.gov/traumatic-brain-injury/response/index.html))

«Оннан екі баллға дейін және бір сағаттан аз» шегі халықаралық консенсустан алынған. Бұл ұмтылатын мақсат емес, жеңіл әрі қысқа уақыттық нашарлаудың жоғарғы шегі. Егер белгі күштірек, әдеттен тыс болса немесе ұзақ уақыт басылмаса, оны «шыдап қоя салатын» жағдай деп қарама.

Серуен алдында өз жағдайыңды тексер

Сыртқа шығар алдында жағдайыңды «жүре аламын ба?» деген сұрақпен ғана емес, алдыңғы бірнеше сағатпен салыстырып бағала. Егер белгілер тыныштық кезінде-ақ күшейіп жатса, серуенді кейінге қалдырған дұрыс. Алғашқы шығуларды күндіз, тегіс әрі жақсы таныс жолмен, соқтығысу, құлау немесе бағдардан адасу қаупінсіз жоспарла.

• Белгілердің бастапқы айқындылығын 0-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша жазып ал: бас ауруы, бас айналу, жүрек айну, шаршау, «тұмандану» сезімі және жарыққа сезімталдық.
• Баспалдақсыз, адам көп жүрмейтін, мұзсыз, ыстық емес әрі көлік көп өтпейтін тегіс жерді таңда.
• Телефон мен су ал да, жақын адамыңа бағытыңды айт. Алғашқы серуендерде сенімен бірге адам болғаны дұрыс.
• Алғашқы серуенді көлік жүргізумен, қатты музыкамен, экран алдында ұзақ отырумен және басқа жүктемелермен қатар жүргізбе.
• Егер тепе-теңдік бұзылса, сүйенішті тек маман ұсынғаннан кейін пайдалан және жалғыз шықпа.

Алғашқы серуеннің мақсаты — жаттығу емес. Міндетің — қозғалысты ағзаның қалай қабылдайтынын сабырмен тексеріп, жағдайың айқын нашарламай үйге қайту.

Жүруге оралудың қадамдық схемасы

Төменде белгілермен шектелетін белсенділік қағидасының практикалық бейімделуі берілген. Бұл қатаң күнтізбе емес: бір кезең бірнеше сағатқа, екіншісі бірнеше күнге созылуы мүмкін. Ағымдағы жүктеме серуен кезінде және одан кейін айқын нашарлауға әкелмегенде ғана келесі қадамға өт.

Іс жүзінде ыңғайлы ереже — бір уақытта тек бір параметрді өзгерту: алдымен ұзақтықты, содан кейін қарқынды, ең соңында маршрутты. Жүктемені арттырғаннан кейін жағдайың нашарласа, соңғы жақсы көтерген деңгейге қайт та, келесі серуенде оны көбейтпе. Спорттық хаттамаларда әр келесі қадамның алдында әдетте кемінде 24 сағат бақылау болады.

Қарқын мен ұзақтықты қалай таңдауға болады

Толық сөйлемдермен еркін сөйлесе алатын және шаршауды «жеңуге» тырысып жатқандай сезінбейтін қарқыннан баста. Субъективті күш салу шкаласы бойынша бұл шамамен 10 балдың ішінен 2–3 балл: қозғалыс сезіледі, бірақ жаттығуға айналмайды. Жүрек соғу жиілігін өлшейтін құрылғы бақылау үшін пайдалы болуы мүмкін, алайда «220-дан жасыңды шегер» сияқты әмбебап формула жүктемеге жеке төзімділікті бағалауды алмастырмайды.

1. Серуен алдында белгілерді бағалап, бастапқы мәндерді жазып ал.
2. 5–10 минут баяу қарқынмен жүр. Алғашқы минуттарда бәрі жақсы көрінсе де, жылдамдама.
3. Бас айналу, жүрек айну, көздің бұлдырауы, бас ауруы, қатты дел-салдық сезімі немесе теңселу пайда болса не күшейсе, тоқтап, отыр.
4. Үйге келген соң 10–15 минуттан кейін және сол күні кейінірек белгілерді қайта бағала.
5. Ұзақтықты «жоспар солай талап етеді» деп емес, серуенді жақсы көтергеннен кейін ғана арттыр.

Егер дәрігер немесе физиотерапевт арнайы тесттен кейін жүрек соғу жиілігіне қарай жүктеме тағайындаса, дәл сол аралықты ұстан. Зерттеулерде жеке мақсатты жүрек соғу жиілігі жалпы формуламен емес, арандату тестінен кейін анықталған; мұндай тестті үйде өз бетіңше қайталаудың қажеті жоқ.

Зерттеу нені көрсетеді

Бұл жұмыстардан шығатын негізгі қорытынды — ми шайқалуынан кейін міндетті түрде 20 минут жүру керек деген сөз емес. Маңызды қағида: жүктеме жеке таңдалып, айқын нашарлау шегінен төмен болып, біртіндеп артуы керек. Халықаралық консенсус ерте жеңіл белсенділікке, соның ішінде жүруге, рұқсат береді және қажет болса аэробтық жүктемені бақыланатын тест нәтижесі бойынша тағайындауды ұсынады.

Жүктеменің тым жоғары екенін қалай түсінуге болады

Белгілердің аздап әрі қысқа уақытқа өзгеруі мүмкін. Бірақ маршрутты соңына дейін «шыдап өту» қажет емес. Жүрген кезде тек бас ауруына ғана емес, басқа белгілерге де назар аудар: ми шайқалуынан кейін шамадан тыс жүктеме тепе-теңдіктің бұзылуымен, көрудегі жайсыздықпен, жүрек айнумен, әдеттен тыс ұйқышылдықпен немесе зейіннің нашарлауымен көрінуі мүмкін.

• Серуен басындағы деңгеймен салыстырғанда белгі 10 балдың ішінен 2 балдан артық күшейсе, тоқта.
• Нашарлау шамамен бір сағат немесе одан да ұзаққа созылса, әр серуеннен кейін қайталанса немесе күн сайын күшейсе, жүктемені тоқтат.
• Теңселу, айналу сезімі, көздің қосарланып көруі немесе бағдарланудың қиындауы пайда болса, жолды жалғастырма.
• Қауіпсіз жерде демалып, мүмкін болса, үйге сенімен бірге адам қайтсын.
• Демалғаннан кейін белгілер әдеттегі деңгейіне қайтпаса, маршрутты кездейсоқ қысқарта бермей, дәрігермен байланыс.

Серуенді қауіпсіз ұйымдастыру

Ми шайқалуынан кейін мәселе жүктемеге төзімділікте ғана емес, қайта жарақат алу қаупінде де болуы мүмкін. Бас айналу мен тепе-теңдік бұзылысы сақталса, тайғақ жабынсыз, баспалдақсыз, велосипед жолдарынсыз және көлік қозғалысына жылдам жауап беруді қажет етпейтін қарапайым маршрутты таңда.

• Тегіс жерде жүріп, үнемі телефонға үңілмей, алдыңа қара.
• Дыбысы қатты құлаққап қолданба: ол жайсыздықты күшейтіп, қауіпті байқауға кедергі келтіруі мүмкін.
• Егер ыстық, қапырық немесе ашық күн бас ауруын не жүрек айнуын күшейтсе, олардан аулақ бол.
• Белгілер жоғалып, маман күрделірек жүктемеге рұқсат бергенше, жүгіруге, төбеге шығуға, адам көп жерде жылдам жүруге және құлау қаупі бар маршруттарға көшпе.
• Қалыпты серуенді жақсы көтере бастағаның үшін ғана контакт спортқа немесе басқа баспен соғылу қаупі бар белсенділікке оралма.

Шұғыл көмек қажет болатын белгілер

Жарақаттан кейін немесе қалпына келу кезінде мидың ауыр зақымдануы мүмкін екенін көрсететін белгілер пайда болса, дереу жедел көмекке жүгін. Олардың «ұйықтап алғаннан кейін басылуын» күтпе.

• күшейіп, басылмайтын бас ауруы;
• қайта-қайта құсу;
• құрысулар немесе естен тану;
• әлсіздік, ұю, үйлесімнің нашарлауы немесе теңселудің күрт күшеюі;
• сөздің түсініксіз болуы, әдеттен тыс мінез-құлық, қатты абыржу, қозу немесе адамдар мен орындарды тани алмау;
• бір қарашықтың екіншісінен айқын үлкен болуы немесе көздің қосарланып көруі;
• қатты ұйқышылдық, адамды оятудың қиындауы немесе оның сергек отыра алмауы.

Мұндай белгілер болса, АҚШ-та 911 нөміріне қоңырау шалу керек; басқа елдерде жергілікті жедел қызметке жүгін. Тізім ықтимал жеңіл бас-ми жарақаты немесе ми шайқалуы бар ересектер мен балаларға арналған CDC ұсынымдарына негізделген. ([cdc.gov](https://www.cdc.gov/traumatic-brain-injury/signs-symptoms/index.html))

Қалпына келу созылып кетсе

Егер белгілер 2–3 апта ішінде басылмаса, күнделікті істерге оралғаннан кейін айқын күшейсе немесе жұмысқа, оқуға және ұйқыға кедергі келтірсе, қайта тексерілуге жазыл. Бұл жарақат міндетті түрде ауыр дегенді білдірмейді, бірақ қалпына келу жоспарын түзету қажет болуы мүмкін.

Ұзаққа созылған бас ауруы, бас айналу, мойынның ауыруы немесе тепе-теңдік мәселелері кезінде дәрігер вестибулярлық, мойынға арналған немесе басқа оңалту маманына жолдауы мүмкін. Халықаралық консенсус бас ауруы, мойынның ауыруы немесе бас айналу 10 күннен ұзақ сақталса, мойын-вестибулярлық оңалтуды қарастыруды бөлек ұсынады. ([doi.org](https://doi.org/10.1136%2Fbjsports-2023-106898?utm_source=openai))

Жиі қойылатын сұрақтар