Неге ойын үгіттеуден жақсырақ?
«Тағы біраз жүрейікші» деген сөз жолды қызықтыра қоймайды. Ал өзгеше маңдайшаны байқау, бұрылатын жерді таңдау немесе жолда болған жайтқа сүйеніп оқиға ойлап табу баланың назарын қашықтықтан айналада болып жатқан нәрселерге аударуы мүмкін. Ойынды баланы жүргізудің айласына айналдырудың қажеті жоқ: бір идея ұсын да, оған оны өзгертуге немесе бас тартуға мүмкіндік бер.
Ойынның бір қарапайым артықшылығы бар: бала асықтырылатын жолаушы емес, серуенге қатысушы болады. Ол нені іздейтінін таңдап, сұрақ қойып, қашан тоқтау керегін шеше алады. Бұл әр серуен ұзақ әрі кикілжіңсіз өтеді деген сөз емес. Бірақ бірге серуендеуді жағымды әрі икемді етудің амалдары көбейеді.
Кластерлік зерттеуге Аустралияның бастауыш мектептерінде оқитын 5–7 жастағы балалар қатысты. Үзіліс кезінде ойын ортасы өзгертіліп, ересектермен еркін ойын және тәуекелді қабылдау туралы әңгіме өткізілді. Бағдарлама енгізілген топта үзіліс кезіндегі орташа және жоғары қарқынды белсенділік орта есеппен 1,8 минутқа артты. Зерттеу отбасылық серуенде емес, мектепте жүргізілді: ол баланың қызығушылығын ескеруді қолдайды, бірақ нақты бір ойын әр отбасына жарайтынын дәлелдемейді.
Engelen L. et al., 2013. DOI: 10.1016/j.ypmed.2013.02.007Жақсы серуен — ең көп жүрген серуен емес, одан кейін екеуің де тағы да сыртқа шыққыларың келетін серуен.
Жолда ойнай бастауға болатын ойындар
Ойынды жүрген жеріңе және көңіл күйге қарай таңда. Арнайы заттарды алдын ала дайындаудың қажеті жоқ: көбіне жолда кездесетін нәрселердің өзі жеткілікті. Бала басқа нәрсеге қызығып кетсе, жоспарға жабыспа — ережені өзгерт немесе жай ғана қасында бол.
- Белгісіне қарап тап. Дөңгелек, бұдыр, сары немесе әріпке ұқсайтын бір нәрсені іздеңдер. Бейтаныс өсімдіктерді жұлмаңдар, жануарларға тимеңдер; тапқандарыңды саусақпен көрсетсеңдер болады.
- Ұсақ-түйекті іздеу. Кезекпен айналадағы бөлшектерді байқаңдар: есіктегі өрнек, ерекше бұлт, бұтақтағы құс. Заттардың тізімін берудің орнына балаға бүгін не «сирек қазына» болатынын өзі ойлап табуды ұсын.
- Түрлі түсті бағыт. Бір түсті таңдап, жолда оның қайдан кездесетінін бақылаңдар. Таңдалған түс тез жалықтырса, келесісін таңдауды балаға тапсыр.
- ...сияқты жүрейік. Қауіпсіз, тегіс жерде алып, ұрланып жүрген мысық немесе робот сияқты бірнеше қадам басуға болады. Сосын әдеттегі жүріске оралыңдар. Жолға жақын жерде, баспалдақта немесе тайғақ бетте секіруді не әдеттен тыс қимылдауды сұрама.
- Жол үстіндегі оқиға. Әңгімені бір сөйлемнен баста, ал бала кейіпкердің кім екенін және қайда бара жатқанын шешсін. Келесі бұрылыста не кездесетінін кезекпен ойлап табуға болады.
- Бақылаушылар поштасы. Ересек адамға «жаңалық» жеткізуді ұсын: көшеде не өзгерді, қандай дыбыс естіледі немесе қандай иіс бар? Мұнда дұрыс жауап жоқ, ал тыңдау үшін тоқтау да серуеннің бір бөлігі.
Белгілі бір мақсатқа қарай жүргің келсе, жолды тапсырмасы бар бағытқа айналдыр. Мысалы: жайқалған ағашқа дейін барып, аздап тынығатын жер тауып, басқа көшемен қайту. Балаға қауіпсіз нұсқалардың бірін таңдауға мүмкіндік бер, ал өзің жолды қысқартуға болатынын алдын ала ойластыр.
Тексермей, таңдау ұсын «Шаршадың ба?» дегеннің орнына: «Тағы бір қызық есікті іздейміз бе, әлде үйге қарай бұрыламыз ба?» деп сұрап көр. Сонда бала жеткілікті шаршағанын дәлелдемей-ақ тоқтағысы келетінін айта алады.
Ойынды жас пен қызығушылыққа қарай қалай өзгертуге болады?
Жас — тек бағдар. Бір жастағы балалардың шуға, жаңа ережелерге және ұзақ бағытқа көзқарасы әртүрлі болуы мүмкін. Балаңа қара: ойынға ықыласпен қосыла ма, артта қалып қоймай ма, емін-еркін сөйлесе ала ма, тынығуды сұрай ма? Идеясы ұнамаса, бұл серуен сәтсіз өтті деген сөз емес — басқа нұсқа ұсын.
| Жас шамасы | Не ұсынуға болады | Қалай жеңілдетуге болады |
|---|---|---|
| Кішкентай балалар | Көзге түскен заттарды атау, екі бұрылыстың бірін таңдау, таныс алаңқайға дейін жүру | Бір жолы бір қысқа мақсат қой; жиірек тоқтап, айналаға қараңдар |
| Мектеп жасына дейінгі балалар | Түс пен пішінді іздеу, рөл ойлап табу, ойдан шығарылған топтамаға зат таңдау | Алдымен мысал көрсет, содан соң ережені баланың өзі өзгертуіне мүмкіндік бер |
| Бастауыш сынып оқушылары | Тапсырмасы бар бағыт құру, маңайдағы бөлшектерді байқау, оқиға не жұмбақ ойлап табу | Қайда бара жатқандарыңды талқыла, бірақ қысқа қосымша бағыт қалдыр |
| Ересектеу балалар | Қауіпсіз жолды таңдауды, маңдайшаларды зерттеуді немесе серуен тақырыбын ойластыруды тапсыру | Тым оңай көрінетін балалар тапсырмасын емес, бірге орындайтын міндет ұсын |
Кішкентай баламен ойын өте қысқа болуы мүмкін: бір зат тапса — соның өзі оқиға. Ал ересектеу балаға бағыт пен ережеге ықпал ету қызығырақ болуы мүмкін. Әртүрлі жастағы балалар бірге серуендесе, ортақ тақырып таңда, бірақ бәрінен бірдей қарқын талап етпе: бірі айналадан бөлшектер іздесе, екіншісі келесі бұрылысты таңдасын.
Қарқын мен ұзақтығы: балаңа қарап бағдарлан
Серуенді алдын ала белгіленген қашықтықтан немесе «норманы орындағанша жүреміз» деген уәдемен бастама. Оның орнына қысқартуға оңай бағыт таңда: мысалы, үйдің жанындағы айналма жол немесе тез қайтуға болатын жерге апаратын жол. Кішкентай баланың қызығушылығы ересек адамдікінен бұрын басылуы мүмкін, ал басқа күні ол ұзағырақ жүргісі келуі мүмкін. Екеуі де қалыпты.
Қадам санағышқа емес, баланың белгілеріне қара: жүрісі баяулады ма, жиі көтеруді сұрай ма, ашулана бастады ма немесе жауап бермей қойды ма — үзіліс жасауды, ойынды өзгертуді не қайтуды ұсын. Бала сергек әрі қызығып жүрсе, жалғастыруға болады, бірақ жылдамдаудың қажеті жоқ. Балалармен серуен көбіне үзіліспен өтеді: дүкен сөресі жанында тоқтау, сұрақтар мен ойынның қысқа бөліктері кедергі емес, бірге өткізген уақыттың бір бөлігі.
Бұл сандар нақты зерттеулерді сипаттайды, отбасылық серуенге арналған норма емес. Мектептегі зерттеуде ойын кеңістігі өзгертілді; отбасылық зерттеуде ата-аналарға арналған сабақтар мен үй тапсырмаларын қамтитын тұтас бағдарлама тексерілді. Екеуінің де ешқайсысы дәл сендердің серуендерің қанша минутқа созылуы керегін анықтамайды.
Қадам қуаламай-ақ серуенді қалай әдетке айналдыруға болады?
Серуенге күрделі дайындық қажет болмаса, оны тұрақты өткізу оңайырақ. Оны күнделікті бір уақытпен байланыстыр: мысалы, мектептен қайтқан соң немесе үй шаруасынан кейінгі тыныш мезгілде. Үлкен мақсаттан емес, қолжетімді бағыттан баста. Алдын ала бүгін белгілі бір қашықтық жүруге уәде бермей, таныс көшені көріп қайтуға ғана шығамыз деп келісе аласыңдар.
Мектеп жасына дейінгі балалар қатысқан отбасылық зерттеуде бағдарлама сегіз аптаға созылып, ата-аналарға арналған сабақтарды, қимыл-қозғалыс тапсырмаларын және бірлескен белсенділікті біріктірді. Зерттеушілер балалардың дене белсенділігі мен қимыл дағдылары жақсарғанын хабарлады, бірақ бұл бір серуен ойынын емес, кешенді бағдарламаны тексерген зерттеу еді. Отбасы үшін бұдан шығатын қарапайым қорытынды: ересектің қатысуы мен балаға бейімделген жаттығулар жоспардың бір бөлігі бола алады. He және әріптестерінің 2024 жылғы зерттеуі серуендегі ойынның өзі дәл осындай нәтиже береді деп дәлелдемейді.
Зерттеуге мектепке дейінгі мекемелерден «ата-ана — бала» атты 108 жұп қатысты. Бағдарламаға ата-аналарға арналған кездесулер, қимыл дағдыларын дамыту тапсырмалары және бірлескен белсенділіктер кірді. Зерттеушілер балалардың дене белсенділігі мен қимыл дағдыларында өзгерістер болғанын хабарлады. Бағдарлама кешенді болғандықтан, нәтижелерді бір ғана серуен ойынына телуге немесе барлық отбасыға тікелей қолдануға болмайды.
He Q. et al., 2024. DOI: 10.1111/aphw.12527FRESH пилоттық жобасында мектеп жасындағы балалары бар отбасылар тапсырмаларды таңдап, қадамдарын белгілей отырып, виртуалды бағыттармен «саяхаттай» алды. Балаларға қатысу жалпы ұнады, алайда зерттеушілер бағдарлама дене белсенділігін арттырғанына сенімді дәлел таппады. Сондықтан бұл тәжірибе серуен ойындарының тиімділігін дәлелдеу ретінде емес, еске салу ретінде пайдалы: баланың таңдауы форматты қызықты етуі мүмкін, бірақ қызығушылықтың өзі өлшенетін нәтижеге кепіл болмайды. FRESH пилоттық зерттеуінің сипаттамасы.
Салмақ қосудың алдын алу бағдарламасына қатысқан отбасыларды бақылау да ата-аналардың белсенділігі өзгерген күндері балалар белсенділігінің де өзгеруімен байланыс барын көрсетті. Бұл қадам санау немесе отбасылық жарыс ұйымдастыру керек дегенді білдірмейді: мұндай байланыс кез келген ересек адамның қарқыны автоматты түрде балаға қажетті жүктемені береді деп дәлелдемейді. Бірақ бірге қимылдаудың қарапайым идеясын қолдануға болады — қатар жүріп, байқағандарыңды бөлісіп, қозғалыстың күнделікті өмірдің табиғи бөлігі екенін көрсету. Holm және әріптестері, 2012.
Қауіпсіздік және серуенді жайлы аяқтау
Ойындар жолдан алаңдатпауы керек. Тапсырмалар үшін саябақты, ауланы немесе тыныш тротуарды таңда; жолдан өтер алдында ойынды тоқтатып, жол жүру ережесін сақта. Көзді жұмуды, жарысып жүгіруді, жүретін бөліктен зат іздеуді немесе көзден таса жерге кетуді ұсынба. Ойын баланы айналасына қарамайтындай еліктіріп әкетсе, тоқтап, назарын сабырмен басқаға аудар.
Жүргісі келмегенін мінезін сынауға себеп етпе. Шаршау, ашығу, ыстық, суық, ыңғайсыз аяқ киім немесе күннің қарбалас өтуі серуенге әсер етуі мүмкін. Орынды болса, су не демалыс ұсын, бағытты қысқарт немесе серуенді аяқта. Балада медициналық шектеулер болса немесе жүргенде ауырсынса, оны емдеп жүрген маманның ұсынымдарын басшылыққа ал.
- Шығар алдында қысқартуға болатын бағыт таңда.
- Балаға ойын ұсынып, оның ережелерін өзгертуге рұқсат бер.
- Бала қасыңда жүріп, сөйлесе алатындай қарқынмен жүр.
- Тоқтауды және үйге қайтуды жеңіліс емес, жақсы серуеннің бір бөлігі деп қабылда.
- Ойын тапсырмасы назарды қашықтықтан айналадағы дүниеге аударуға көмектеседі.
- Күрделілігі мен қарқынын балаңа бейімде, ал жасты тек бағдар ретінде пайдалан.
- Қозғалысты бақылаумен және аялдаумен алмастыр; жетістікті қадаммен өлшеме.
- Қауіпсіз жерді таңдап, бағытты қысқарту мүмкіндігін қалдыр.
- Серуенді қайталап тұру үшін оны екеуіңе де оңай әрі жағымды ет.
Жиі қойылатын сұрақтар
Баламен серуен қанша уақытқа созылуы керек?
Барлық отбасыға ортақ ұзақтық жоқ. Баланың жасын, хал-жағдайын, ауа райын және қызығушылығын ескер. Ертерек аяқтауға болатын бағыттан баста да, серуенді міндетті нормаға айналдырма.
Бала жүргісі келмесе не істеймін?
Алдымен тоқтап, не болғанын анықта: шаршады ма, шөлдеді ме, тоңды ма, әлде ойыннан жалықты ма? Қысқа жолмен қайтуды, үзіліс жасауды немесе жаңа тапсырманы таңдауды ұсын. Бала жалғастырғысы келмесе, бағытты қалай да «аяқтаудың» қажеті жоқ.
Бала көбірек жүруі үшін қадам санағыш керек пе?
Ойынға оның қажеті жоқ. Қадам санын емес, жолда нені байқағандарыңды немесе қандай бағыт таңдағандарыңды белгілесеңдер болады. Қадам санағышты қолдансаң да, санды мақтау шартына айналдырма және баланы басқалармен салыстырма.
Балалардың жасы әртүрлі болса, қалай серуендейміз?
Мысалы, ерекше бөлшектерді іздеу сияқты ортақ тақырып таңда, бірақ әр балаға әртүрлі рөл бер. Біреуі түстерді байқаса, екіншісі жолды таңдай алады. Әрқайсысы жарыспай-ақ қатыса алатындай қарқын мен аялдауды жоспарла.
Келесі серуенде бір ойынды байқап көр де, балаңнан нені қайталағысы келетінін сұра. Кейде ең жақсы олжа — зат емес, баланың өзі ойлап тапқан идея.
Дереккөздер
- Engelen L. et al. Бастауыш мектептегі кіші жастағы балалардың дене белсенділігін арттыру: ойын арқылы — кластерлік рандомизацияланған бақыланатын зерттеу. Preventive Medicine, 2013. DOI: 10.1016/j.ypmed.2013.02.007
- He Q. et al. Мектеп жасына дейінгі балалардың дене белсенділігін және негізгі қимыл дағдыларын дамытуға арналған отбасылық бағдарламаның жүзеге асу мүмкіндігі мен ықтимал тиімділігі. Applied Psychology: Health and Well-Being, 2024. DOI: 10.1111/aphw.12527
- Guagliano J. M. et al. Отбасына арналған дене белсенділігін арттыру бағдарламасы: FRESH пилоттық рандомизацияланған бақыланатын зерттеуінің нәтижелері. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 2020. DOI: 10.1186/s12966-020-01025-3
- Holm K. E. et al. Баланың салмақ қосуының алдын алуға арналған отбасылық бағдарлама кезінде оның дене белсенділігінің өзгеруіне ата-ананың ықпалы. Journal of Physical Activity and Health, 2012. DOI: 10.1123/jpah.9.5.661
