Алматыда жайкы сейилдөө: каттамды ысыкка ылайык планда
Алматы тоо боорунда жайгашкан: тоого жакындаган сайын сейилдөө акырындап өйдө чыгууга айланышы мүмкүн. Буга жайкы күндү жана ачык проспекттерди кошсоң, көнүп калган аралык да таптакыр башкача сезилет. Андыктан ысыкта бара турган паркты эле эмес, чыга турган убакытты, көчөнүн көлөкөлүү тарабын, эс ала турган жерлерди жана жолду эртерээк бүтүрүү мүмкүнчүлүгүн да танда.
- Мүмкүн болсо, күндүн салкын маалында — эртең менен же кечке жуук сейилде; абанын чыныгы температурасын жана күндүн тийишин эске ал.
- Каттамды жашыл аллеялар жана парктар аркылуу планда, бирок көлөкө жол бою үзгүлтүксүз болот деп ойлобо: анын жайгашуусу күн ичинде өзгөрөт.
- Кыска сейилдөө үчүн айлампа же барып-кайтуу каттамын танда: каалаган убакта аялдамага же салкын имаратка бурула аласың.
- Суу алып, өйдө чыкканда ыргагыңды жайлат: ысыкта орточо эңкейиштин өзү да күчтү көбүрөөк талап кылат.
Качан чыгуу керек жана аба ырайын кантип баалоо керек
Эң жөнөкөй эреже — түшкү аптапка «чыдап коюуга» аракет кылбай, күндүн эң салкын маалын тандоо. Көбүнчө бул эртең менен же кечинде болот, бирок так убакыт аба ырайына, булуттуулукка жана көчөлөрдүн муздап үлгүргөнүнө жараша өзгөрөт. Чыгардан мурун саат сайын берилген божомолду, сезилген температураны жана жеткиликтүү болсо, ультракызгылт көк нурлануу индексин кара. Кечинде деле дем алуу кыйын болуп, ысык болсо, сейилдөөнү башка убакка жылдыр же кыскарт.
Абанын температурасы ачык күн алдында басуу канчалык жайлуу болорун толук көрсөтпөйт: ысыкты сезүүгө күндүн нурлары да таасир берет. Түштө ачык асфальттагы кыска жол эртең менен бак-дарактын көлөкөсүндөгү узагыраак сейилдөөгө караганда көбүрөөк чарчатып коюшу мүмкүн. Ысыкта кыймыл-аракетти кантип пландаш керектигин билгиң келсе, биздин ысыкта басуу боюнча гидди карап чык.
Божомолду эле эмес, бара турган жерди да текшер Картаны ачып, паркты, аялдамаларды, ичүүчү сууну жана тыныгууга боло турган жерлерди белгилеп кой. Узак сейилдөөгө чыксаң, алдын ала кыскараак кайтуу жолун танда. Чыгар күнү аймактын иш убактысын жана кирүүгө болор-болбосун текшергениң жакшы.
Ботаникалык бактын расмий сайтында үч кире бериш жана күн сайын 09:00–20:00 иштөө убактысы көрсөтүлгөн; классикалык Терренкурдун болжолдуу узундугу — 5 кмге жакын. Бул — маалымдама катары берилген багыттар, милдеттүү аралык эмес: иш убактысы жана баруу шарттары өзгөрүшү мүмкүн, ал эми сен баса турган аралык тандаган жолдоруңа жараша болот. (botsad.kz)
Көлөкөнү парктан гана эмес, жолдон да изде
Дарактар менен имараттардын көлөкөсү күндүн түз тийишин азайтууга жардам берет, бирок ысык аба ырайын автоматтык түрдө коопсуз кылып койбойт. Кургак, ысык климаттагы талаа изилдөөсүндө көлөкөдө болуу күн алдында турганга салыштырмалуу жылуулукту сезүүнү жеңилдеткен. Бирок изилдөө Алматыда эмес, Аризона штатынын Темпе шаарында жүргүзүлгөн жана шаарыбыз үчүн так «салкын каттамды» аныктабайт. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
Эмнени изилдешкен: Темпедеги кампустун аймагында аба ырайын байкоо жана 1284 адамдан сурамжылоо жүргүзүү. Жыйынтык: катышуучулар көлөкөдө жылуулукту күн астында турганга караганда орточо эсеп менен 9 баллдык шкала боюнча бир баллдай жагымдуураак деп баалашкан. Бул — башка шаардагы ысыкты кабыл алуу тууралуу изилдөө; Алматы паркындагы температура так ушунча төмөндөйт деген убада эмес.
Middel A. et al. 2016. DOI: 10.1007/s00484-016-1172-5Сейилдөө үчүн жөн гана «жашыл аймакты» эмес, калкаланган жерлер менен токтоп эс алчу жерлер кезектешкен жолду танда. Паркта бак-дарактардын көлөкөсүндөгү жолдорду кара; көчөдө көлөкөлүү тарапка коопсуз жана ыңгайлуу жерде гана өт. Көлөкө күн менен кошо жылат: бир эле аллея эртең менен жана кечинде ар башкача жарык болушу мүмкүн.
Эмнени изилдешкен: масштабдалган көчө экспериментинде дарактар жана көчө мейкиндигинин түзүлүшү жөө жүргүнчүлөрдүн жылуулук жайлуулугуна кандай таасир этерин. Жыйынтык: күндүз чоң таажылуу дарактар эсептелген жылуулук жүктөмүнүн көрсөткүчүн азайткан. Бул — эксперименттик модельдин натыйжасы, Алматы көчөлөрүндөгү температураны өлчөө эмес; муну көлөкөнүн маанисин түшүндүрүү үчүн колдон, жергиликтүү аба ырайынын божомолу катары эмес.
Chen T. et al. 2021. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2021.149527Көлөкө — каттамга кошулган бонус эмес, анын бир бөлүгү: алдын ала пландап, керек болсо жолду өзгөртүүгө мүмкүнчүлүк калтыр.
Алматыдагы үч сейилдөө: парктар, дарыя жана багыттар
Төмөндө расмий белгиленген тректер эмес, иш жүзүндө колдонууга ыңгайлуу варианттар берилди. Аралык болжолдуу: чыгардан мурун картаны колдонуп жолду түз, кире бериштерди текшерип, бурулуп кайта турган ыңгайлуу жерди танда. Кадам санын болжолдуу эсептөө үчүн бир километрге 1300–1500 кадам деп алсаң болот, бирок так сан кадамыңдын узундугуна жана ыргагыңа жараша өзгөрөт. Көбүрөөк маалыматты «10 000 кадам — бул канча километр?» деген макаладан оку.
| Жер | Болжолдуу план | Эмнени эске алуу керек |
|---|---|---|
| Башкы Ботаникалык бак | 1,5–3 км айлампа; болжол менен 2000–4500 кадам | Жашыл жолдор көп; иш убактысын жана кирүү шарттарын текшер. |
| Классикалык Терренкур | Бир тарапка 2–5 км сейилдөө; өзүңдү кандай сезгениңе жараша бурул | Каттам тоо этектерине карай өйдө кетет, ошондуктан алдын ала көтөрүлүштү баала. |
| Биринчи Президент паркы | 2–3 км айлампа; болжол менен 2600–4500 кадам | Кең аллеялар жана ачык жерлер бар; көлөкө үзгүлтүксүз болбошу мүмкүн. |
| Есентай боюндагы Терренкур | Адегенде 1–2 км аралыкты барып-кайт | Жолдун бир бөлүгүн басып, кайра бурулсаң болот; кире турган жерди алдын ала текшер. |
Ботаникалык бак: жашыл бактын ичиндеги жай айлампа
Башкы Ботаникалык бакты Тимирязев көчөсү, 36д дарегинен тап; расмий сайтта Тимирязев көчөсү тарабынан түндүк жана батыш кире бериштери, ал эми Аль-Фараби проспектисинин тарабынан түштүк кире бериши көрсөтүлгөн. Бактын аймагы тосулган жана белгиленген убакта иштейт, ошондуктан кирип-чыга турган жери түшүнүктүү жашыл каттам керек болсо, бул жакшы тандоо. Жеткиликтүү жолдор менен кыска айлампадан баштап, өзүңдү жакшы сезсең гана кошумча бурулуштарды кош. (botsad.kz)
Ыңгайлуу кире беришке шаардык транспорт же такси менен бар; навигаторго так даректи жаз. Автобустун конкреттүү каттамын жолго чыгардан мурун текшер, анткени кыймыл схемалары өзгөрүп турат. Бактын сайтынан иш убактысын жана азыркы эрежелерин такта. Бир келгенде бүт аймакты кыдырам деп эсептебе: бир-эки аллеяны тандап, жакынкы чыгуучу жерди белгилеп, үйгө кайтууга да күч калтыр.
Терренкур: өйдө көтөрүлгөн жашыл каттам
Классикалык Терренкур Кичи Алматы дарыясынын боюнда, Достык проспектисине катар өтөт. Башталышынын багыттарынын бири — Сатпаев көчөсүнүн тушу, Окуучулар сарайынын скверинин ары жагы; шаардык маалыматта каттамдын узундугу болжол менен 5 км экени жана Оспанов көчөсүнө жакын ротондасы бар көлмөнүн жанында аяктары жазылган. Башталган жерге Сатпаев менен Достык көчөлөрүнүн аймагына чейин жетип, андан соң картаны кара: кире турган жер маанилүү, анткени Терренкурдун ар башка бөлүктөрү бар. (almatycity.kz)
Каттамды бүт бойдон басуунун кереги жок. Жеңил сейилдөө үчүн өзүңдү кандай сезгениңе жараша 10–20 мүнөт өйдө басып, ошол эле жол менен кайра кайт; узагыраак баргың келсе, бурула турган жерди алдын ала белгилеп кой. Болжол менен 5 км деген аралык каттамдын узундугун билдирет, барып-кайтуунун жалпы аралыгын эмес. Оңдоп-түзөөдөн кийин аймакта эс алуучу жайлар бар, бирок баары бир суу ал жана жолдун ар бир бөлүгү көлөкөдө болот деп ойлобо. (gov.kz)
Биринчи Президент паркы: кең жолдор жана ачык көрүнүштөр
Парк Навои көчөсү менен Аль-Фараби проспектисинин кесилишинде жайгашкан. Шаардын туристтик каталогунда иш убактысы 07:00–23:00 жана кирүү акысыз деп көрсөтүлгөн; жолго чыгардан мурун иш тартиби же айрым бөлүктөргө кирүү шарты өзгөрбөгөнүн текшер. Навои менен Аль-Фарабинин кесилишине коомдук транспорт же такси менен жетип, андан кийин картадан айлампа танда. Кең аллеялар кыска сейилдөөгө ыңгайлуу, бирок газондор менен ачык аянттар бүт бойдон көлөкө болот дегенди билдирбейт — күн катуу тийген маалда калкаланган жерлери бар парктын чет жагы менен жүргөн жакшы. (kazakhstan.travel)
Дагы бир вариант — Есентай боюндагы оңдолгон жолдун бир бөлүгүн басып көрүү: экинчи терренкур Аль-Фарабиден өйдө, Esentai Park аймагынан башталып, тоону көздөй кетет. Ысык күндө кыска бөлүгүн тандап, картадан кире турган жерди текшерип, өйдө жол чарчата электе кайра бурул. Жээкте жана дарыя боюнда көлөкө бирдей болбошу мүмкүн, ошондуктан шартты спутниктен тартылган сүрөттөн гана эмес, ошол жерден баала. (almatycity.kz)
Сейилдөө жайлуу болушу үчүн өйдө жолду кантип эске алуу керек
Алматыда «өйдө» деген багыт көбүнчө тоолорду көздөй кетип, бийиктиктин акырындап жогорулашын билдирет. Өйдө чыгуу түз жер менен басканга караганда көбүрөөк күч талап кылат: басуу боюнча лабораториялык изилдөө энергия чыгымы эңкейишке жана ылдамдыкка да байланыштуу экенин көрсөткөн. Ошондуктан ысыкта өйдө чыкканда көнүп калган ыргагыңды сактоого аракет кылба — кадамыңды кыскартып, жайла жана тыныгуу жаса. (journals.physiology.org)
Эмнени изилдешкен: ден соолугу чың чоңдор ар кандай ылдамдыкта жана эңкейиште чуркоо жолунда басканда эмне болорун. Жыйынтык: эңкейиш, ылдамдык жана адам көтөрүп бараткан салмак басуунун энергиялык чыгымына байланыштуу. Изилдөө ар бир адам үчүн коопсуз жүктү аныктабайт, бирок эмне үчүн өйдө чыкканда ошол эле ыргак оор сезилиши мүмкүн экенин түшүндүрөт.
Ludlow L. W., Weyand P. G. 2017. DOI: 10.1152/japplphysiol.00504.2017- Эңкейиште көптөн бери баса элек болсоң, кыска жолду тандап, өзүңдү жакшы сезип турганда кайра бурул.
- Өйдө чыкканда сүйлөмдөр менен эркин сүйлөй ала турган ыргакты карма; керек болсо жайла же токтоп эс ал.
- Каттамды өйдө чыгуу күндүн эң ысык маалына эмес, салкын убакка туура келгидей планда.
- Төмөн түшкөндө жарышпа: бутуң тайбай тургандай басып, ыңгайлуу бут кийим кий.
- Ысыкта алсыздык же баш айлануу күчөсө, сейилдөөнү токтотуп, салкын жерге бар.
Эңкейиште ыргак менен күчтү кантип бөлүштүрүү тууралуу кененирээк билгиң келсе, тепкич менен өйдө жолдо басуу жөнүндө материалды кара. Ал эми шаардык каттамдар менен жаңы таанышып жатсаң, Алматыда сейилдөөнү пландоочу колдонмо пайдалуу болот.
Суу, тыныгуулар жана ысып кетүүнүн белгилери
Адаттагыдан узагыраак баса турган болсоң же каттам дүкөндөрдөн жана кафелерден алыс өтсө, бөтөлкө суу ал. Суусаганыңда аз-аздан ичип, мүмкүнчүлүк болгондо суунун запасын толуктап тур; өзүңдү кыйнап көп ичүүнүн кереги жок. Кыска, жай сейилдөөдө туура тамактансаң, адатта атайын спорттук суусундук талап кылынбайт. Эгер ден соолугуңа же дарыгердин көрсөтмөсүнө байланыштуу суюктук ичүү тартиби болсо, жеке сунуштарды аткар. (cdc.gov)
Белгилерге көз жумба Өзгөчө алсыздык, катуу тердөө, баш оору, көңүл айлануу, булчуңдардын карышуусу же баш айлануу — токтоп, көлөкөгө же салкын имаратка кирип, жардам сурай турган белги. Аң-сезим чаташса, эсиң ооп же абалың кескин начарласа, тез арада медициналык жардам керек. Каттамды күчкө салып улантпа. (cdc.gov)
Ысык аба ырайы боюнча расмий сунуштарда кыймыл-аракетти күндүн эң салкын маалына жылдыруу, көлөкө издөө жана тыныгуу жасоо айтылат. Алматыдагы каттам үчүн бул жөнөкөй эрежени билдирет: чыгаар жери ыңгайсыз узун айлампанын ордуна күчүңдү сактаган кыска сейилдөөнү танда. Суюктук ичүү тууралуу кененирээк маалыматты жайында басып жүргөндө суу ичүү жөнүндө макаладан оку. (cdc.gov)
Көп берилген суроолор
Жайында Алматыда саат канчада сейилдеген жакшы?
Күндүн эң салкын маалын танда — көбүнчө эртең менен эрте же кечинде. Бирок саат сайын берилген божомолго жана абанын канчалык муздаганына кара. Кечинде деле ысык болсо, каттамды кыскарт же сейилдөөнү башка убакка жылдыр.
2 км сейилдегенде канча кадам болот?
Өтө болжолдуу эсеп менен — 2600–3000 кадам, эгер бир километрге 1300–1500 кадам деп эсептесең. Чыныгы сан боюңа, кадамыңдын узундугуна, ыргагыңа жана рельефке жараша болот; бул эсепти пландаштыруу үчүн гана колдон.
Терренкур ысыкта сейилдөөгө ылайыктуубу?
Салкын убакытты, кыска бөлүгүн жана өзүңө ылайык ыргакты тандасаң, ылайыктуу. Бул өйдө чыккан каттам: бүт жолду басып өтүүгө умтулбай, бир бөлүгүн өйдө басып, ошол эле жол менен кайра кайтсаң болот.
Ысып кетпеш үчүн көлөкөлүү аллея менен басуу жетиштүүбү?
Жок. Көлөкө күндүн түз тийишин азайтат, бирок ысыкты жок кылбайт жана тыныгуу, суу ичүү, өзүңдү байкоо зарылдыгын жойбойт. Ысып кетүүнүн белгилери байкалса, токтоп, салкын жерге бар.
Өзүңө ылайык жайкы каттам түз
Салкын убакытты танда, картадан парк же жээктеги жолду белгилеп, кире бериш менен чыга турган жерди текшер, эс ала турган жерди кошуп, бурула турган чекитти белгилеп кой. Каттам өйдө кетсе, аралыкты жана ыргагыңды азайт; ачык жер сен күткөндөн ысыгыраак болсо, планыңды өкүнбөй өзгөрт. Алматыдагы жайлуу сейилдөөдөн кийин үйгө кайтууга күчүң калышы керек.
Булактар
- Middel A. et al. Көлөкөнүн сырттагы жылуулук жайлуулугуна таасири — Аризонанын Темпе шаарындагы сезондук талаа изилдөөсү. International Journal of Biometeorology, 2016. DOI: 10.1007/s00484-016-1172-5
- Chen T. et al. Масштабдалган сырттагы эксперименттерде дарак отургузуу менен көчөнүн пропорцияларынын жөө жүргүнчүлөрдүн көрүү жана жылуулук жайлуулугуна тийгизген таасири. Science of the Total Environment, 2021. DOI: 10.1016/j.scitotenv.2021.149527
- Ludlow L. W., Weyand P. G. Басуунун энергиялык үнөмдүүлүгү ылдамдыкка, эңкейишке жана тартылуу жүгүнө жараша аныкталат. Journal of Applied Physiology, 2017. DOI: 10.1152/japplphysiol.00504.2017
- Алматынын Башкы Ботаникалык багы: кире бериштери, дареги жана учурдагы иш убактысы. Ботаникалык бактын расмий сайты
- Терренкур: Алматыдагы каттамдын сүрөттөлүшү, жайгашкан жери жана багыттары. Kazakhstan.travel — Терренкур
- Алматыдагы Терренкур: классикалык каттамдын жана Есентай боюндагы каттамдын багыттары. Almatycity.kz — Терренкур каттамдары
- Биринчи Президент паркы: дареги жана келгендер үчүн маалымат. Kazakhstan.travel — Биринчи Президент паркы
- Ысыктан коргонуу боюнча кеңештер: кыймыл-аракет үчүн салкын убакыт, көлөкө, суу жана ысып кетүүнүн белгилери. CDC — Ысык аба ырайы жана ден соолук
