Иштики қәдәмләр һәммә нәрсини билдүрмәйду
Қәдәм өлчигүч аддий бир соалға җавап бериду: сән қанчә қетим қәдәм бастиң. Бирақ у иш күниниң қандақ өткүзүлгәнлигини чүшәндүрмәйду. Бир қетимлиқ иш вақтида түз йәрдә аста меңип, пат-пат тохтап, олтиришиң мүмкин. Башқа бир күни болса, дәйәрлик һәрдайим тик туруп, тез меңип, пәләмпәйдин чиқип, жүк көтирип яки тар орунда ишлишиң мүмкин.
Буниң һәммиси аяқ-қол вә тәнгә һәр хил жүк чүшүриду. Шуңа қәдәм сани охшаш болуши мүмкин, лекин чарчаш һисси тамамән башқа болиду. Қимирлимай тик туруш билән меңишму бир нәрсә әмәс: қозғалғанда аяқ булҗуңлири мунтәзим қисқириду, узақ тик турғанда болса тән һали көпинчә өзгәрмәйду.
- Қанчә вақит аяқта турдуң вә қанчә вақит олтириш имканийитиң болди.
- Сүръәт аста болдиму яки алдирашишқа тоғра кәлдиму.
- Пат-пат тохтидиңму, бир орунда турдуңму яки тохтимай меңидиңму.
- Пәләмпәй, жүк көтириш, егилиш яки қолайсиз йәр болди?
- Иш ахирида вә әтиси әтигәндә табан, балдир вә арқиң қандақ болди?
| Немини селиштуримиз | Иш вақтида меңиш | Саламәтлик үчүн сайил |
|---|---|---|
| Сүръәт | Көпинчә өзгирип туриду: тохташ, тезлишиш, күтүветиш | Бирқелип, күчүң йәткән сүръәтни таллисаң болиду |
| Башқуруш | Йол вә дәмелишни иш вәзипилири бәлгүләйду | Арақчилиқни вә дәм алидиған вақтини өзүң таллайсән |
| Жүкниң түрлири | Узақ тик туруш, пәләмпәй вә буюмларни көтириш билән қошулуши мүмкин | Адәттә айрим вә алдин мөлчәрлигили болидиған жүк |
| Немини нәзәргә алған пайдилиқ | Қәдәмләрни чарчаш вә иш вақтиниң хусусийити билән биргә баһалаш | Сүръәт, давамлишиш вақти вә сайил вақтида һәм кейин өзәңни қандақ һис қилиш |
Қисқа-қисқа қозғилишму җисманий паалийәткә кириду: ДСОниң тәвсийилири паалийәтни пәقەت он минутлуқ бөләкләр биләнла топлашни шәрт қилмайду. Бирақ бу һәр қандақ иштики меңишниң чапсан сүръәттә сайил қилиш билән бирдәк мәшиқ нәтиҗиси беридиғанлиғини билдүрмәйду. Қәдәм өлчигүч һәр хил қозғилиш бөләклирини қандақ һисаплайдиғанлиғини билгүң кәлсә, қисқа сайиллар тоғрисидики мақалини оқуп бақ.
- Иштики қәдәмләр умумий паалийитиңниң бир қисми, бирақ уларниң сани жүкниң һәммә тәрәплирини көрсәтмәйду.
- Пат-пат тохташ, узақ вақит тик туруш вә жүк көтиришниң һәммиси иш күниниң тәнгә қандақ билинишини өзгәртиду.
- Җисманий җәһәттин узақ иш күнидин кейин қанчә қәдәм басиш керәк дегән ортақ мәхсәт йоқ.
- Пәقەت қәдәмләрни әмәс, чарчаш, ағриқ вә әтиси қандақ әслигә кәлгәнлигиңни баһала.
Немишкә иштики меңиш башқичә билиниду
Саламәтлик үчүн сайилни адәттә өзүң башлаш вә тохтитиш, қолайлиқ йолни таллаш вә чарчисиң астилаш имканийитиң болиду. Ишта қозғилиш вәзипиләргә бағлиқ: сүръәт яки қияпәт қолайсиз болса ҳам давамлаштурушқа тоғра келиши мүмкин. Жүк узақ давамлишиду, лекин чыдамчанлиқни ашуридиған мәшиқ болушқа йетәрлик күчлүк болмаслиғи мүмкин.
Лабораторийә тәҗрибисигә 60 қатнашқучи қатнашқан; улар 4,5 саәт давамлашқан бир нәччә мәзгилдә тик турған яки меңип, арисида икки қетим олтирип дәм алған. Узақ тик туруш балдирниң ишшиши вә булҗуң чарчиши билән бағланған, меңиш вақтида болса бундақ өзгиришләр байқалмиған. Бу контрол қилинған шараиттики кичик тәҗрибә болуп, толуқ бир иш күнини синақ қилмиған; у немишкә вақти-вақтида қозғилишниң узақ вақит бир орунда тик туруштин пайдилиқ болуши мүмкинлигини көрситиду.
Wall R. et al. Physiological changes during prolonged standing and walking considering age, gender and standing work experience. Ergonomics. 2020.Узақ тик туруш тоғрисида лабораторийә тәҗрибилириниң мәхсус системилиқ обзори бар. Муәллипләр тохтимай тик турушниң бел вә аяқтики қолайсизлиқ һәм бәлгиләр билән бағлинишини тапқан. Обзорда тәхминән 40 минуттин артуқ қимирлимаслиқтин сақлиниш тәвсийә қилинған, бирақ бу һәммәгә ортақ вақит өлчәмиму, бехәтәрликниң бәлгүләнгән чәклимисиму әмәс: сөз лабораторийәдики нәтиҗиләр тоғрисида, һәр бир кәспкә мас келидиған иш тәртиви тоғрисида әмәс.
Лабораторийә тәҗрибилириниң системилиқ обзори узақ вақит тохтимай тик турушта бәлгиләрниң күчийиши мүмкинлигини көрсәтти. Муәллипләр қанниң аяқ-қолниң төвән қисмида топлинишини мүмкин болған механизмларниң бири сүпитидә көрсәткән. Бу учурлар асасән қимирлимай тик турушқа мунасивәтлик; шуңа уни меңишму бар һәр қандақ иш вақтиға биваситә қоллинишқа болмайду.
Coenen P. et al. Associations of prolonged standing with musculoskeletal symptoms—A systematic review of laboratory studies. Gait & Posture. 2017.Иштики паалийәт һәммидә бир хил тәсир пәйда қилмайду. 2020-йилдики обзорларниң обзори һәр хил саламәтлик көрсәткүчлири билән болған иҗабийму, сәлбийму бағлинишларни тапқан; муәллипләр учурларниң көп қисми көзитиш характеридики, дәлил сүпитиниң чәклик вә нәтиҗиләрниң қайси саламәтлик көрсәткүчигә қарилишиға бағлиқ екәнлигини тәкитлигән. Шуңа «иштики меңиш зиянлиқ» дейишму «ишта көп қәдәм бассаң, қалғаниниң һәммисиниң орнини басиду» дейиштәк аддийлаштуруш болиду.
Мәктәп йешиғичә болған балиларға қаришидиған 217 аял хизмәтчиниң қатнашқан тәҗрибисидә җисманий паалийәт акселерометр билән өлчәнгән. Иштики паалийәт юқири болғансери, иштин кейин әслигә келиш еһтияҗиму чоң болған. Муәллипләр узақ давамлашқан йеник паалийәтниң өзиму чарчитиши мүмкинлигини тәкитлигән. Нәтиҗә пәقەت бәлгүлүк бир хизмәтчилар гурупписиға мунасивәтлик; иштики меңишниң өзи саламәтлик мәсилилирини пәйда қилидиғанлиғини испатлимайду.
Karihtala T. et al. Relationship between occupational and leisure-time physical activity and the need for recovery after work. Archives of Public Health. 2023.Қәдәм қоғлашмай туруп жүклимни қандақ баһалашқа болиду
Иш күниңгә қозғилиш, тик туруш вә әслигә келишниң қошундиси сүпитидә қарашқа тириш. Қанчә қәдәм басқиниң биләнла чәкләнмәстин, адәттики бир нәччә иш күниңдә иш вақтиниң түрлирини йезип қой: қайси вақитта көпирәк тик турдуң, меңидиң яки җисманий җәһәттин қийин вәзипиләрни орунлидиң. Күн ахирида вә әтигәндә чарчашиңни қисқичә баһала. Бу тиббий синақ әмәс, өз тәртивиңни чүшинишниң бир усули.
- Қәдәмләр: адәттики иш күнидә қанчә болди — әң өзгичә күндә әмәс.
- Сүръәт: нәпәсиң ениқ тезләшкән мәзгилләр болдиму яки асасән аста меңидиңму.
- Қимирлимаслиқ: қияпитиңни өзгәртәлмәй бир орунда қанчә вақит турдуң.
- Қошумчә жүк: пәләмпәй, егилиш, ағир буюмлар, қаттиқ йәр.
- Әслигә келиш: дәм алғанда вә ухлиғандин кейин чарчаш һәм ағриқ қанчилик азайди.
ДСО чоңларға һәптисигә 150–300 минутлуқ ортачә күчлүк аэробик паалийәтни яки 75–150 минутлуқ күчлүк аэробик паалийәтни, шуниң билән биллә күч мәшқлирини тәвсийә қилиду. Әгәр ишиңниң бир қисми һәқиқәтән ортачә сүръәттә өтсә, у умумий паалийәт миқдариға қошулуши мүмкин. Бирақ қәдәм өлчигүч жүкниң қанчилик күчлүк болғанлиғини көрсәтмәйду, иштики паалийәт тоғрисидики обзорму униң тәсири һәрдайим бош вақиттики паалийәтниң тәсиригә тәң екәнлигини дәлиллимәйду.
Өлчигүч — ишарәт, өз һалитиңниң баһаси әмәс Саат яки телефониңни өзәңгә қолайлиқ усулда тақиғин, лекин бир санни жүклимниң ахирқи баһаси дәп қарима. Трекер қәдәмләрни кем саниши яки узақ тик туруш билән жүк көтиришни көрситәлмәслиги мүмкин. Тәпсилий учур үчүн қәдәм санини қандақ баһалаш тоғрисидики мақалини оқуп бақ.
Иш вақтида вә иштин кейин әслигә келиш
Әгәр иш имкан бәрсә, тән һалитиң билән вәзипиләрни алмаштуруп тур: қозғилиш, олтириш вә тик турушни новәтләштүр; қолайсизлиқ қаттиқлашқичә күтмә. Узақ вақит бир орунда тик турсаң, азирақ меңиш яки вәзипиләрниң бир қисмини олтирип орунлаш қолайлиқ болуши мүмкин. Күн бойи меңип жүрсәң, дәм еливатқанда қошумчә сайил қилишниң һаҗити болмаслиғи мүмкин — бәзидә олтирип аяққа дәм бериш вә тамақлиниш пайдилиқрақ.
- Мүмкин болған дәмелишләрни планлап, уларни пەقەت башқа ишларға әмәс, тән һалитиңни өзгәртишкә пайдилан.
- Имкан болса, меңишни талап қилидиған вәзипиләрни олтирип яки бир орунда тик туруп қилидиған вәзипиләр билән новәтләштүр.
- Иштин кейин өз һалитиңгә қарап дәм ал, йеник чиниқиш қил яки аста сайилға чиқ — буларниң һеч бири шәрт әмәс.
- Ухлиғандин вә дамлиш күнлиридин кейин адәттики һалитиңгә қайтидиған-қайтмайдиғанлиғиңға диққәт қил.
Иштики жүк билән бош вақиттики паалийәтни айришниң роһий җәһәттинму әһмийити бар: бәзидә кәчни қозғилип өткүзгүң келиду, бәзидә тениң тиничлиқни халайду. Әгәр мәхсәтни һәр қетим «толтурушқа» адәтләнгән болсаң, өзүңгә башқа соал қой: қанчә қәдәм қалди әмәс, һазир сайил қилғуң келәмду вә бу саңа қолайлиқму? Ағриқ, увушуш яки ениқ ишшиш қайта-қайта йүз бәрсә яки дәм алғандин кейинму кәтмиса, пەقەت аяқ кийимни алмаштуруш яки қәдәмни көпәйтишкә тиришмай, тиббий мутәхәссис билән мәслиһәтләш.
Узақ иш күнидин кейин Илова аз яки, әксичә, көп қәдәмни көрсәтти дәп, автоматик рәвиштә сайилға чиқма. Әгәр меңиш өзәңгә яқса, қолайлиқ сүръәт билән қисқа йолни талла. Дәм алғуң кәлсә, буниму тоғра таллаш дәп бил.
Узақ иш күни үчүн аяқ кийимни қандақ таллаш керәк
Иш аяқ кийимидә «меңишни түзитиш» тоғрисидики чоң вәдиләрдин көрә иш вәзипилиригә мас келиш вә аяққа қулайлиқ олтуруш муһим. Бармақларға йетәрлик орун болуши, өкчә мәһкәм туруши, таглиқи тайғақ болмаслиғи вә йәргә мас келиши керәк. Әгәр ишиңдә қоғдиниш аяқ кийими шәрт болса, у бехәтәрлик қаидилиригә мас келиши керәк; бәлгүлимигә хилап болса, спорт аяқ кийими униң орнини басмайду.
Узақ вақит тик туридиғанлар үчүн аяқ кийим һәққидә жүргүзүлгән издинишләрниң нәтиҗилири бир хил әмәс. 2018-йилдики системилиқ обзор юмшитилған йәрләрниң қолайсизлиқни азайтиши мүмкинлиги тоғрисида мувапиқ дәлилләр тапқан, бирақ төшәлмиләрни қоллайдиған учур азрақ болған. Бу аяқ кийим қанчә юмшақ болса шунчә яхши дегәнлик әмәс: тәңпуңлуқ, тирәк вә қолайлиқ аяққа, вәзипигә вә айрим аяқ кийимгә бағлиқ.
- Аяқ кийимни күн ахириға йеқин кийип көр: шу вақитта аяқ азрақ чоңийип кетиши мүмкин.
- Бармақлириңниң учиға тақалмайдиғанлиғини вә қәдәм басқанда өкчәңниң сиртиға чиқмайдиғанлиғини текшүр.
- Таглиқниң иш орнидики йәргә вә бехәтәрлик тәлиплиригә мас келишини байқап көр.
- Төшәлмә яки йеңи аяқ кийим ағриқни күчәйтсә, синақни тохтитип башқа усулни талла.
Аяқ кийим дәмелишниң орнини басмайду вә узақ иш күни сени чарчатмайду дәп капаләт бәрмәйду. Аяқ кийимниң аяққа олтуруши вә меңиш үчүн җүпни таллаш тоғрисида тәпсилий билгүң кәлсә, меңиш аяқ кийими тоғрисидики йол көрсәткүчүмизни оқуп бақ.
Иштин кейин сайил қилиш қачан орунлуқ
Мәҗбурий тәртипкә әмәс, өз һалитиңгә қара. Әгәр иш күниң асасән олтирип өтсә, өзәңни яхши һис қилип, сайил қилғуң кәлсә, сайил қозғилишниң көңүллүк усули болуши мүмкин. Әгәр көп тик турған, тохтимай меңип яки ағир жүк көтәргән болсаң, алди билән чарчашиң вә қандақ әслигә кәлгәнлигиңни баһала. Қозғилишни ишиң билән мусабиқигә айландуруш һаҗәт әмәс.
Иштики қәдәмләр — қозғилиш, бирақ йәнә қәдәм қошуш мәҗбурийити әмәс. Жүкниң һәммисини нәзәргә ал: сүръәт, тохташлар, тик туруш, вәзипиләр вә қандақ әслигә кәлгәнлигиң.
Көп учрайдиған соаллар
Ишта көп меңисәм, бу җисманий паалийәт дәп саналамду?
Һә. Иштики меңиш умумий җисманий паалийәткә кириду. Сүръәт йетәрлик ортачә болса, у аэробик паалийәт миқдариғиму қошулуши мүмкин. Бирақ қәдәм сани өз алдиға жүкниң күчини көрсәтмәйду вә қанчилик яхши әслигә кәлгәнлигиңни билдүрмәйду.
Иштин кейин йәнә 10 000 қәдәм бесишим керәкму?
Яқ. Иштин кейин қәдәмләрни толтуруш дегән мәҗбурий мәхсәт йоқ. Сайил қилғуң келип, өзәңни яхши һис қилсаң чиқ; айрим узақ яки чарчитидиған иш күнидин кейин дәм алсаңму болиду.
Иштики қисқа-қисқа меңиш чапсан сүръәттики сайилниң орнини басаламду?
Қисқа қозғилиш мәзгиллириниң бәзи түрлири пайдилиқ болуп, умумий паалийәт миқдариға қошулиду. Бирақ пат-пат тохташ вә аста сүръәт тохтимай сайил қилиштикидин пәрқлиқ тәсир бериши мүмкин. Иккисини пەقەت қәдәм өлчигүчкә қарап селиштурма.
Иш ахирида табаним яки аяқлирим ағриса немә қилимән?
Алди билән дәм алғандин кейин қолайсизлиқниң азайған-азаймиғанлиғини баһала; аяқ кийимниң аяққа тоғра олтурушини вә қияпитиңни өзгәртиш имканийитиниму текшүр. Ағриқ яки ишшиш мунтәзим йүз бәрсә, күчәйсә яки кәтмиса, жүклимни өзүңчә көпәйтмәй, тиббий мутәхәссисниң баһасини ал.
Мәнбәләр
- Wall R. et al. Physiological changes during prolonged standing and walking considering age, gender and standing work experience. Ergonomics. 2020;63(5):579–592. DOI
- Coenen P. et al. Associations of prolonged standing with musculoskeletal symptoms: a systematic review of laboratory studies. Gait & Posture. 2017;58:310–318. DOI
- Karihtala T. et al. Relationship between occupational and leisure-time physical activity and the need for recovery after work. Archives of Public Health. 2023;81:17. DOI
- Cillekens B. et al. How does occupational physical activity influence health? An umbrella review of 23 health outcomes across 158 observational studies. British Journal of Sports Medicine. 2020;54(24):1474–1481. DOI
- Bull F.C. et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. British Journal of Sports Medicine. 2020;54:1451–1462. DOI
- Parry S.P. et al. The effect of cushioning materials on musculoskeletal discomfort and fatigue during prolonged standing at work: a systematic review. Applied Ergonomics. 2019;70:300–314. DOI
- Holtermann A. et al. The health paradox of occupational and leisure-time physical activity. British Journal of Sports Medicine. 2012;46(4):291–295. DOI

