PICC катетири билән сейилдәшкә боламду?
Көп һалларда — һә. Мәсилән, Memorial Sloan Kettering Cancer Center ниң бемарларға арналған әсләтмиси маңишни PICC билән рухсәт қилиниши мүмкин болған, йеник жүк чүшидиған паалийәтләр қатариға киргүзиду. Лекин бу һәр қандақ сейилгә берилидиған умумий рухсәт әмәс: катетерниң немә үчүн қоюлғанлиғи, рәсимдин кейинқи әһвалиң, давалаш, өзиңни қандақ һис қилишиң вә давалаш гуруппиңниң көрсәтмилири муһим.
PICC — қолдики томурға киргүзүлүп, жүрәкниң йенидики чоң томурғичә өткүзүлидиған катетер. Таңғуч бүтүн болуп, сиртта қалған қисми мәһкәм бекитилгән вә салпиңлап турмиған, кийим болса катетер қоюлған йәрни тартмиған яки ишқилимиған һаләттә, у адәттә сейилдәшкә тосалғу болмайду. Асасий мәхсәт — қолни тамамән қимирлитмаслиқ әмәс, бәлки силкиниш, бесим, илинип қелиш вә һәддидин ташқири күч чүшүштин сақлиниш.
Тәтқиқатта рак давалиниватқан мәзгилдә мәшиқ қилған бемарлар билән адәттики күтүм гурупписидики бемарларда йүз бәргән сәлбий һаләтләр селиштурулған. PICC болған кичик гуруппида катетерға мунасивәтлик қийинчилиқларниң учраш нисбити гуруппилар арисида истатистикилиқ җәһәттин әһмийәтлик пәрқләнмигән. Бу үмүт беридиған нәтиҗә, бирақ у һәр қандақ жүк чүшүшиниң яки сейилдәш тәртивиниң хәвпсизлигини испатлимайду: бу иш PICC билән маңишни айрим синақ қилмиған.
Henriksson A. вә башқилар. Онкологиялик давалаш вақтида мәшиқ қилиш хәвпсизлиги: Phys-Can тәҗрибисиниң нәтиҗилири. Acta Oncologica, 2021.Бу санлар рак билән яшайдиған бемарлар қатнашқан истиқбаллиқ тәтқиқаттин елинған; улар пәقәт маңиштин келидиған хәтәрни өлчимәйду. Қийинчилиқлар PICC ишлитилгән барлиқ мәзгилдә көзитилгән, тәтқиқатчилар болса уларни сейил кәлтүрүп чиқарған дәп бәлгилимигән. Бу көрсәткүчләрни шәхсий хәвп мөлчәриң дәп қобул қилма.
Көп мәркәзлик көзитиш тәтқиқатида 477 бемарда PICC ниң һәр хил қийинчилиқлири қайд қилинған; уларниң арисида тосулуп қелиш, тәсадипий тартилип чиқип кетиш, тромбоз вә инфекция бар. Бу иш катетерни назарәт қилиш вә йеңи бәлгиләрни дәрһал хәвәр қилишниң немә үчүн муһимлиғини көрситиду, бирақ қийинчилиқларни адәттики сейил билән бағлимайду.
Kang J. вә башқилар. Рак бемарлириниң PICC ға мунасивәтлик қийинчилиқлири: 50 000 дин көп катетер күнини қамриған истиқбаллиқ тәтқиқат. Journal of Vascular Access, 2017.Әмәлий өлчәм: Таңғучи қуруқ вә бүтүн қалидиған, катетерни тартмайдиған вә чарчаш яки ағриққа «чидишқа» тоғра кәлмәйдиған сейилни талла.
Тунҗи сейилдин бурун давалаш гурупписидин немиләрни сораш керәк?
Чәклимиләр һәр бир кишиниң вәзийитигә бағлиқ. Катетер қоюлғандин кейин һәммигә мас келидиған бирла күтүдиған муддәт йоқ: бир гуруппа қисқа маңишқа дәрһал рухсәт қилиши мүмкин, йәнә бири рәсим қилинған күни дәм елишиңни яки қоюлған җайни текшүрүшни күтүшиңни ейтиши мүмкин. Башқа бир кишигә берилгән әсләтмидики кеңәшләр өзиңниң көрсәтмилиригә уйғун кәлмисә, уларни өз вәзийитиңгә көчүрмә.
- Катетер қоюлғандин кейин дәл қачан сейилгә чиқсам болиду?
- Инфузия системиси яки помпа уланған һаләттә маңсам боламду? Түтүкниң бекитилгәнлигини ким текшүрүши керәк?
- Қолумни көтүрүш, тәкрарлинидиған һәркәтләр, сумка көтириш яки маңидиған вақит һәққидә чәклимиләр барму?
- Таңғуч һөл болуп қалса, бошиса яки четидин көчүшкә башлиса немә қилимән? Иш вақти сиртида кимгә телефон қилимән?
- Қайси бәлгиләрдә дәрһал телефон қилиш, қайсилирида җиддий ярдәм чақириш керәк?
Әгәр PICC йеқинда қоюлған болса, инфузия еливатқан болсаң яки давалашқа мунасивәтлик айрим көрсәтмилириң болса, һазир чиқсаң болидиған-болмайдиғанлиғини авал гуруппидин сора. Системини өзәң үзмә вә қайта тәңшәмә. Дохтур сейилгә рухсәт қилған, бирақ чарчаш тосалғу болуватқан болса, жүкни өз әһвалиңға маслаштур — давалаш мәзгилидики һарғинлиқта маңиш һәққидә рак билән бағлиқ һарғинлиқ вақтида сейилдәш мақалисидин йәниму көпирәк оқусаң болиду.
Қисқа вә қолайлиқ йолни қандақ таллаш керәк?
Алғашқы сейилләрдә арилиқтин көрә, өйгә яки дохтурханиға асан қайталайдиған болуш муһим. Тегишлик, тонуш йолни талла; тик өрләр, пәләмпәй, музлуқ йәр вә адәмләрниң арисидин қистилип өтүшкә тоғра келидиған җайлардин сақлан. Өйгә йеқин айланма йол бир тәрәпкә созулған узун йолдин қолайлиқ: чарчисаң, жирақтин қайтишқа тоғра кәлмәйду.
- Һава райини текшүрүп, һава интайин иссиқ, соғуқ яки шамаллиқ болмайдиған вақитни талла.
- Өйгә, дохтурханиға яки дәм елип, ярдәм чақирсаң болидиған башқа бир җайға йеқиндин башла.
- Тоқтап дәм алидиған җайларни алдин бәлгилә: орундуқ, тинч бөлмә яки бинаниң кириш қисми йенидики дәм алидиған җай.
- Телефон вә давалаш гуруппиңниң алақә номурини ал; теңпуңлуқни сақлаш қийин яки аҗизлиқ болса, йеқин кишиңдин биллә беришини өтүн.
- Адәттә қилидиған қәдәм саниңға йетишни мәхсәт қилма. Рәқәмгә йәтмәйла йолдин қайтишму планниң бир қисми.
Тәшқириға чиқиш қолайлиқ болмиса, коридорда яки бина ичида қисқа маңишни музакирә қилишқа болиду. Аҗизлиқ күчлүк, бешиң айлинидиған, теңпуңлуқ бузулған яки өзәңни яман һис қилғанда ялғуз маңмиғиниң әвзәл. Гәп пەقәт PICC тоғрилиқ әмәс: кесәллик вә давалашниң өзиму жүкни көтириш қабилийитиңгә тәсир қилиши мүмкин.
Кийим вә катетерни қоғдаш: кәң, қуруқ вә илинмайдиған
Қолни сиқмайдиған вә таңғучқа сүркәлмәйдиған кийим кий. Кәң йәң тар манжеттин қолайлиқ; үстки кийимни кийгәндә вә салғанда, матаниң катетерниң сиртта қалған қисмиға илинип қалмаслиғиға диққәт қил. Қолға боғидиған тасма, таңғуч яки өйдә ясалған бекиткүчни қаттиқ тартма: бесим териңни ишқалап, қоюлған җайни назарәт қилишқа тосалғу болуши мүмкин.
| Сәпәргә чиқиштин бурун | Немә қилиш керәк |
|---|---|
| Таңғуч | Униң пакиз, қуруқ, бүтүн вә четидин көтирилип кәтмигәнлигини текшүр. |
| Катетерниң сиртта қалған қисми | Меһрибаншира көрсәткән усулда бекитилгәнлигигә вә салпиңлап турмиғанлиғиға көз йәткүз. |
| Йәңг вә сумка | Кәң йәңлик кийим талла; PICC бар тәрәптә оғир сумка көтәрмә вә бесидиған яки ишқилайдиған тасмилардин сақлан. |
| Һава райи вә тәр | Таңғучниң тер яки ямғурдин һөл болуш еһтимали аз болған шараитни талла. |
| Уланған система | Түтүкни тар кийим астиға йошурма вә гуруппиниң көрсәтмиси болмиса орнини өзгәртмә. |
Катетерни рәхт йәң билән йепиш пەقәт йәң бесим қилмайдиған вә таңғучни орнидин қозғимайдиған һаләттә болиду. Ениқ бир бекиткүчниң саңа мувапиқму-йоқму екәнлигини меһрибанширадин сора. Катетер чиқидиған җайниң үстигә йеңи пластир чаплима вә сени шуниңға үгәтмигән болса, таңғучни өзәң алмаштурушқа урунма. Таңғуч һөл болуп қалса яки йепишмай қалса, гуруппаға телефон қилип, көрсәтмиси бойичә иш қил.
Сүръәт вә вақитни қандақ бәлгүләш керәк?
Толуқ җүмлә билән бемалал сөзләләйдиған сүръәттә башла. Катетер бар қолуңни мәхсус шилтиңлитишниң һаҗити йоқ: у тәбиий вә ағриқсиз һалда һәркәтләнсун. Һәркәт тартқандәк яки қолайсиз сезим пәйда қилса, сүръәтни пәсәйт, тохта вә катетерниң бирәр нәрсигә илинип қалмиғанлиғини текшүр. Катетерни тартма вә өзәң түзәтмә.
Гуруппа маңишқа рухсәт қилған, бирақ қанчә вақитқа чидайдиғанлиғиңни билмисәң, мәсилән, өйгә йеқин тегишлик йолда 5–10 минутлуқ қисқа синақ сейилини ойлашсаң болиду. Бу еһтиятчан башлаш усули, тиббий норма әмәс: аҗизлиқ болса, униңдинму аз вақиттин башлашқа болиду; бәлгиләр пәйда болса, план үчүн сейилни давамлаштуруш һаҗәт әмәс. Кейинки қетим пەقەت сейилдин кейин өзәңни адәттикидәк һис қилсаң вә катетер билән таңғуч җайида болса, вақтини ашур.
Сүръәтни баһалаш Маңгиниңда һава издәп қалмай сөзләләйсән. Гәп бөлүнүп қалса, аҗизлиқ күчәйсә яки адәттикидин башқичә нәпәс қисилса, тохта. Туюқсиз яки күчлүк нәпәс қисилиши пەقәт дәм елип, қайта маңидиған һаләт әмәс: төвәндики бөлүмдики җиддий көрсәтмиләргә әмәл қил.
Қайси жүк вә чәклимиләрни айрим музакирә қилиш керәк?
Адәттики аста маңиш қолни бир хил һәркәтни қайта-қайта қилишқа, жүк чүшүшигә яки бирәр нәрсә урулуш еһтималиға дучар қилидиған паалийәтләрдин пәрқлиниду. Бәзи мәркәзләрниң әсләтмилиридә үзүш, тәнгә-тәккән спорт, күчлүк жүк, қолни тәкрар-тәкрар қимирлитиш вә PICC бар тәрәптә ағир нәрсә көтириштин сақлиниш тәвсийә қилиниду. Қанчә ағирлиқ көтириш мумкинлиги тоғрилиқ көрсәтмиләр һәр хил, шуңа башқа бирсиниң тәҗрибисигә қарап сан таллима.
- Үзмә вә PICC бар қолуңни суға салма; һәтта душ вақтида таңғучни қандақ қоғдаш керәклигини сора.
- Өз алдиңға жүгүрүш, ағирлиқ көтирип мәшиқ қилиш, теннис, голф яки қолни тәкрар қимирлитидиған ишларни башлима.
- Һаса, тирсәк таяқ, йүргүч қоллинип маңсаң боламду яки катетер бар қолуңға тайинишқа боламду — сора.
- Тиббий гуруппаң ениқ рухсәт бәрмигән болса, PICC бар тәрәптә қан бесимини өлчәтмә.
- Рюкзак, маңиш таяқлири яки тегишликсиз йәр бар йолни пиланласаң, авал музакирә қил: жүк вә катетерниң илинип қелиш хәвпи адәттики сейилдикидин пәрқлиниши мүмкин.
Һәр хил мәркәзләрниң көрсәтмилири һәрдайим бирдәк болмайду. Мәсилән, бәзи әсләтмиләр күндилик паалийәткә көпирәк рухсәт қилиду, башқилири терләш, қолни қимирлитиш вә ағир нәрсә көтиришкә қаттиқрақ чәклимә қойиду. Бу өз алдиңға «әң хәвпсиз» тизимни таллишиң керәк дегәнлик әмәс: гуруппаңдин қайси қаидиләр дәл сениң катетериң вә давалишиңа тегишлик екәнлигини чүшәндүрүшни өтүн.
Қачан тохташ вә хәвплик бәлгиләрни қандақ тонуш керәк?
Катетер бар қолуңда ағриқ яки тартилғандәк һис, бешиң айлиниш, туюқсиз аҗизлиқ, адәттикидин башқичә нәпәс қисилиш, жүрәк тез соқуши, титрәш яки көңүл ғәш болуш пәйда болса, сейилни тохтат. Хәвпсиз җайда олтирип, берилгән план бойичә давалаш гуруппиң билән алақиләш. Катетерни өз алдиңға түртмә, чайқима вә орниға қайтурушқа урунма.
- Қол, чүмүч, мүрә, бойун яки PICC әтрапи шишип, қизирип, иссиқ болуп яки ағриқ пәйда қилса, давалаш гуруппиға телефон қил.
- Һарарәт яки титрәшни дәрһал хәвәр қил вә давалаш мәзгилидә қизитма үчүн берилгән қаидиләргә әмәл қил.
- Таңғуч һөл болуп, бошап қалса, қан яки суюқлуқ көрүнсә, катетер бузулса яки сиртта қалған қисми адәттикидин узун көрүнсә, гуруппаға телефон қил.
- Катетер бирәр нәрсигә илинип қалса яки тартилса, сейилни давамлаштурма. Сени үгәткәндәк бекитип, мутәхәссисләргә телефон қил.
- Көкрәк туюқсиз ағриса, нәпәс күчлүк қисилса, һошуңдин кәтсәң яки әһвалиң чапсан начарлашса, өйгә пиядә қайтмай, җиддий ярдәмгә мураҗиәт қил.
Көкрәк ағриғи яки нәпәс қисилишида күтмә Көкрәкниң туюқсиз ағриши вә нәпәс елиши қийинлишиши дәрһал баһалашни талап қилиду. Маңишни тохтитип, йәрлик җиддий ярдәм чақир. Һарарәт яки титрәш болса, давалиниватқан бемарлар үчүн берилгән планиңға әмәл қил: һәрәратниң чегари вә қандақ мураҗиәт қилиш керәклиги сениң вәзийитиңгә бағлиқ болуши мүмкин.
Көп сорилидиған соаллар
PICC қоюлғандин кейин дәрһал сейилгә чиқсам боламду?
Һәммигә мас келидиған бир муддәткә тайинип қалма. Сениң қачан башлишиң керәклигини гуруппаңдин сора: қарар катетер қоюлған җай, таңғучниң әһвали, өзүңни қандақ һис қилишиң вә кейинки давалашқа бағлиқ.
Қолумни қимирлитмай тутушум керәкму?
Гуруппаң чәклимә қоймиған болса, шәрт әмәс. Адәттики маңиш вақтида қол тәбиий қимирлалайду, бирақ күч билән тәкрарлинидиған һәркәтләрни қилма вә ағриқ яки тартилғудәк сезимға қаримай давамлаштурма.
PICC ға помпа уланған болса маңсам боламду?
Аввал давалаш гуруппиңдин сора. Помпини өз алдиңға үзмә вә түтүкләрниң орнини өзгәртмә. Системини қандақ бекитишни вә у сигнал бәрсә яки катетер тартилса кимгә телефон қилишни ениқлап ал.
Сейилдин кейин таңғуч һөл болуп қалса яки көтирилип кәтсә немә қилимән?
Тосаттин елинған пластир билән йепип қойма вә саңа үгәтмигән болса, таңғучни алмаштурма. Гуруппаң билән алақиләш вә уни алмаштуруш тоғрилиқ көрсәтмиләргә әмәл қил. Бир вақитта һәрәрат, титрәш, қизириш, шишиш яки ағриқ болса, буни дәрһал хәвәр қил.
PICC болғанлиқтин барлиқ сейилләрни тохтитишим керәкму?
Шәрт әмәс: аста маңиш көпинчә рухсәт қилиниду, бирақ әң муһим нәрсә — шәхсий чәклимиләр вә өз әһвалиң. Сениң чиқишиңа рухсәт берилмигән яки йеңи бәлгә пәйда болған болса, авал тиббий гуруппаң билән алақиләш.
- Тунҗи сейилдин бурун давалаш гуруппиңдин қачан чиқиш, қандақ сүръәттә маңиш вә уланған помпа тоғрилиқ қаидиләрни сора.
- Дәм елип, тез қайталайдиған җайға йеқин қисқа вә тегишлик йолдин башла.
- Кәң кийим талла; таңғуч қуруқ, пакиз вә бүтүн, катетер болса мәһкәм бекитилгән болуши керәк.
- Гуруппаң рухсәт бәрмигәнчә, қолуңға жүк чүшүрмә вә күч билән тәкрарлинидиған һәркәтләрни қилма.
- Йеңи бәлгиләрдә тохта; көкрәк туюқсиз ағриса, нәпәс қисилса яки һошуңдин кәтсәң, җиддий ярдәм чақир.
Мәнбәләр
- Henriksson A. вә башқилар. Онкологиялик давалаш вақтида мәшиқ қилиш хәвпсизлиги: Phys-Can тәҗрибисиниң нәтиҗилири. DOI: Acta Oncologica, 2021
- Kang J. вә башқилар. Рак бемарлириниң PICC ға мунасивәтлик қийинчилиқлири: 50 000 дин көп катетер күнини қамриған истиқбаллиқ тәтқиқат. DOI: Journal of Vascular Access, 2017
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. PICC күтүми вә рухсәт қилинған паалийәтләр тоғрилиқ рус тилидики бемарлар әсләтмиси. MSKCC әсләтмиси
- Cancer Care Alberta. Бемарлар үчүн әсләтмә: PICC күтүми, паалийәт чәклимиси вә мүмкин болған қийинчилиқлар. Cancer Care Alberta әсләтмиси
- Hayes S. C. вә башқилар. Рак давалиниватқан вақиттики җисманий мәшиқләр тоғрилиқ Exercise and Sports Science Australia ниң нуқтилиқ һөҗҗити. DOI: Journal of Science and Medicine in Sport, 2019
