PICC катетери менен сейилдөөгө болобу
Көп учурда болот. Мисалы, Memorial Sloan Kettering Cancer Center борборунун нускамасында басуу PICC менен уруксат берилиши мүмкүн болгон жеңил кыймылдардын катарына кирет. Бирок бул каалаган сейилдөөгө берилген жалпы уруксат эмес: катетер эмне үчүн коюлганы, процедурадан кийинки абалың, дарылануу, өзүңдү кандай сезип жатканың жана дарылоочу топтун көрсөтмөлөрү маанилүү.
PICC — колдогу венага киргизилип, жүрөккө жакын чоң венага чейин жеткирилген катетер. Таңгыч бүтүн, катетердин сырттагы бөлүгү бекитилген жана салбырабаган, кийим тартпаган жана коюлган жерди сүрбөгөн учурда ал сейилдөөгө адатта тоскоол болбойт. Негизги максат — колду такыр кыймылдатпай кармоо эмес, жулкунуудан, басымдан, бир нерсеге илинип калуудан жана ашыкча күч келтирүүдөн сактануу.
Изилдөөдө рак оорусун дарылоо учурунда көнүгүү жасаган бейтаптардагы терс окуялар кадимки кам көрүү тобундагы бейтаптар менен салыштырылган. PICC бар бейтаптардын чакан тобунда катетерге байланышкан татаалдашуулардын жыштыгы топтордун ортосунда статистикалык жактан олуттуу айырмаланган эмес. Бул үмүттөндүргөн жыйынтык, бирок ал каалаган жүктөм же сейилдөө режими коопсуз экенин далилдебейт: изилдөө PICC менен басууга арналган өзүнчө сыноо болгон эмес.
Henriksson A. et al. Acta Oncologica. 2021;60(1):96–105.Бул көрсөткүчтөр рак менен ооруган бейтаптардын проспективдүү изилдөөсүнөн алынган жана басуудан келип чыккан тобокелдикти өзүнчө баалабайт. Татаалдашуулар PICC колдонулган бүт мезгилде байкалган, изилдөөчүлөр аларга сейилдөө себеп болгонун аныкташкан эмес. Бул көрсөткүчтөрдү жеке божомол катары кабыл алба.
Көп борборлуу байкоо изилдөөсүндө 477 бейтапта PICC менен байланышкан ар кандай татаалдашуулар катталган; алардын арасында катетердин бүтөлүшү, кокусунан тартылып чыгышы, тромбоз жана инфекция болгон. Бул эмгек катетерди байкап, жаңы белгилер тууралуу тез кабарлоо эмне үчүн маанилүү экенин көрсөтөт, бирок татаалдашууларды кадимки басуу менен байланыштырбайт.
Kang J. et al. Journal of Vascular Access. 2017;18(2):153–157.Практикалык багыт: таңгычы кургак жана бүтүн бойдон кала турган, катетер тартпаган жана чарчоо же ооруну «чыдап өтүүгө» туура келбеген сейилдөөнү танда.
Биринчи сейилдөөгө чейин дарылоочу топтон эмнени тактоо керек
Чектөөлөр ар бир адамдын абалына жараша болот. Катетер коюлгандан кийин баарына бирдей туура келген күтүү мөөнөтү жок: бир топ көп өтпөй кыска басууга уруксат берсе, экинчиси процедура болгон күнү эс алууну же коюлган жерди текшерткенче күтүүнү суранышы мүмкүн. Башка бирөөнүн нускамасындагы кеңештер сенин көрсөтмөлөрүңө туура келбесе, аларды өзүңө колдонбо.
- Катетер коюлгандан кийин так качан сейилдөөгө чыксам болот?
- Инфузия системасы же помпа туташып турганда бассам болобу? Түтүктүн бекитилишин ким текшериши керек?
- Колумду көтөрүүгө, кайталанган кыймылдарга, сумканын салмагына же басуунун узактыгына чектөөлөр барбы?
- Таңгыч суу болуп, бошоп же сыйрыла баштаса эмне кылышым керек? Иш убактысынан тышкары кимге чалсам болот?
- Кайсы белгилерде тез арада чалышым керек, ал эми кайсы учурда шашылыш жардам чакыруу зарыл?
Эгер PICC жакында коюлса, инфузия алып жатсаң же дарылоого байланыштуу өзүнчө сунуштар берилсе, азыр сыртка чыгууга болобу деп адегенде дарылоочу топтон сура. Системаны өзүң ажыратпа жана жөндөбө. Эгер дарыгер сейилдөөгө уруксат берип, бирок чарчоо тоскоол болсо, жүктөмдү өзүңдү кандай сезип жатканыңа жараша танда — дарылануу учурунда чарчаганда басуу тууралуу кененирээк ракка байланышкан чарчоо учурунда сейилдөө материалынан оку.
Кыска жана ыңгайлуу маршрутту кантип тандоо керек
Алгачкы сейилдөөлөрдө аралыктан көрө үйгө же клиникага оңой кайтып келүү мүмкүнчүлүгү маанилүү. Тик өйдө-ылдыйы, тепкичи, муз тоңгон жери жана адамдардын арасынан кысылып өтүүгө туура келген бөлүгү жок, тегиз жана тааныш маршрут танда. Үйдүн жанындагы айланма жол бир тарапка кеткен узун жолдон ыңгайлуу: чарчап калсаң, алыстан кайтууга туура келбейт.
- Аба ырайын текшерип, өтө ысык, суук же катуу шамал болбогон убакытты танда.
- Үйгө, клиникага же тынч отуруп жардам сурап чалууга мүмкүн болгон башка жерге жакын аймактан башта.
- Тыныгууларды алдын ала планда: отургуч, тынч бөлмө же имараттын кире беришиндеги кыска эс алуу.
- Телефонду жана дарылоочу топтун байланыш маалыматтарын ал; тең салмаксыздык же алсыздык болсо, жакыныңдан кошо баруусун суран.
- Адаттагы кадам санын аткарууну максат кылба. Эртерээк артка кайтуу — пландын кадимки бөлүгү.
Сыртка чыгуу ыңгайсыз болсо, коридордо же имараттын ичинде кыска басууну талкууласаң болот. Катуу алсыроо, баш айлануу, тең салмактын бузулушу же өзүңдү начар сезүү болсо, жалгыз чыкпаганың жакшы. Маселе PICC менен эле чектелбейт: оорунун өзү жана дарылануу да жүктөмдү көтөрүү мүмкүнчүлүгүңө таасир этиши мүмкүн.
Кийим жана катетерди коргоо: кенен, кургак, илинбеген болушу керек
Колду кыспаган жана таңгычка сүрүлбөгөн кийим кий. Кең жең тар манжетке караганда ыңгайлуу; үстүңкү кийимди кездеме катетердин сырттагы бөлүгүнө илинбеши үчүн этият кийип-чеч. Колду курчаган боону, таңгычты же өз алдынча жасалган бекиткичти катуу тартпа: басым терини сүрүп, катетер коюлган жерди байкоого тоскоол болушу мүмкүн.
| Чыгар алдында | Эмне кылуу керек |
|---|---|
| Таңгыч | Анын таза, кургак жана бүтүн экенин, четтери сыйрылбаганын текшер. |
| Катетердин сырттагы бөлүгү | Медайым көрсөткөндөй бекитилгенин жана бош салбырап турбаганын текшер. |
| Жең жана сумка | Кең жең танда; PICC турган тарапка оор сумка асынба жана баскан же сүргөн боолордон сактан. |
| Аба ырайы жана тердөө | Таңгыч терден же жамгырдан суу болуп калуу ыктымалдыгы аз болгон шартты танда. |
| Туташтырылган система | Түтүктү тар кийимдин астына катпа жана дарылоочу топтун көрсөтмөсү жок анын ордун өзгөртпө. |
Катетерди кездемеден жасалган жең менен таңгычты кыспай же жылдырбай жабууга болот. Белгилүү бир бекиткич сага туура келерин медайымдан такта. Катетер чыккан жердин үстүнө жаңы пластырь чаптаба жана үйрөтүлбөсөң, таңгычты өзүң алмаштырууга аракет кылба. Таңгыч суу болуп же сыйрылса, дарылоочу топко чалып, анын көрсөтмөсүнө ылайык иш кыл.
Темпти жана сейилдөөнүн узактыгын кантип тандоо керек
Толук сүйлөмдөрдү эркин айта ала турган темп менен башта. Катетер турган колуңду атайылап шилтөө зарыл эмес: аны оорутпай, табигый кыймылдат. Кыймыл катетерди тартса же жагымсыз сезим жаратса, темпти жайлат, токтоп, катетер бир нерсеге илинип калган жокпу текшер. Катетерди тартпа жана өзүң оңдоп-түзөбө.
Эгер дарылоочу топ басууга уруксат берип, канчага чыдай аларыңды билбесең, үйдөн алыс эмес, тегиз жолдо кыска сыноо сейилдөөсүн, мисалы, 5–10 мүнөт басып көр. Бул этият баштоонун практикалык жолу, медициналык норма эмес: алсыз болсоң, андан да кыска убакыттан баштасаң болот, ал эми кандайдыр бир белги пайда болсо, план үчүн сейилдөөнү улантуунун кереги жок. Кийинки жолу убакытты сейилдөөдөн кийин өзүңдү кадимкидей сезип, катетер менен таңгыч жакшы абалда болгондо гана көбөйт.
Темпти текшер Басып баратып демиңди кыспай сүйлөй алышың керек. Сөзүң үзүлүп, алсыздыгың күчөсө же адаттан тыш демиң кысылса, токто. Күтүүсүз же катуу дем кыстыгуу — бир аз эс алып кайра жолго чыга турган белги эмес: төмөнкү бөлүмдөгү шашылыш көрсөтмөлөрдү аткар.
Кайсы жүктөмдөрдү жана чектөөлөрдү өзүнчө тактоо керек
Кадимки жай басуу кол бир эле кыймылды улам кайталаган, ага күч келген же бир нерсеге урунуп кетүү коркунучу бар иштерден айырмаланат. Айрым борборлордун нускамаларында сууда сүзүүдөн, байланыш спортунан, катуу жүктөмдөн, колду кайталап кыймылдатуудан жана PICC турган тарап менен оор нерсе көтөрүүдөн алыс болуу сунушталат. Көтөрүүгө уруксат берилген салмак тууралуу сунуштар ар башка, ошондуктан башка бирөөнүн тажрыйбасына таянып сан тандаба.
- Сууга түшпө жана PICC турган колуңду сууга салба; душка түшкөндө да таңгычты кантип коргоону сура.
- Өз алдынча чуркоону, оордук көтөрүп көнүгүүнү, теннис, гольф ойноону же колду кайталап кыймылдаткан жумуштарды баштаба.
- Таяк, балдак же жүрүүчү таяныч колдонууга, же катетер турган колуңа таянууга болобу — такта.
- Дарылоочу топтун түз уруксаты жок PICC турган кол жагынан кан басымды өлчөтпө.
- Рюкзак көтөрүп, басуу таякчаларын колдонуп же тегиз эмес жол менен жүрүүнү пландасаң, адегенде талкуула: жүктөм жана катетердин илинип калуу коркунучу кадимки сейилдөөдөн айырмаланышы мүмкүн.
Ар кайсы борборлордун сунуштары дайыма эле дал келе бербейт. Мисалы, кээ бир нускамалар күнүмдүк иштерге көбүрөөк уруксат берсе, башкалары тердөөнү, колдун кыймылын жана оор нерсе көтөрүүнү катуураак чектейт. Бул өзүңө «эң коопсуз» көрүнгөн тизмени өз алдынча тандашың керек дегенди билдирбейт: дарылоочу топтон кайсы эрежелер сенин катетерине жана дарыланууңа тиешелүү экенин түшүндүрүп берүүсүн сура.
Качан токтоо керек жана кооптуу белгилерди кантип байкоо керек
Катетер турган колуң ооруса же тартылгандай сезилсе, башың айланса, күтүүсүз алсырап, адаттан тыш демиң кысылса, жүрөгүң катуу соксо, чыйрыгып же көңүлүң айныса, сейилдөөнү токтот. Коопсуз жерге отуруп, берилген планыңа ылайык дарылоочу топ менен байланыш. Катетерди өзүң түртүп киргизүүгө, жууп-тазалоого же ордуна кайтарууга аракет кылба.
- Колуң, билегиң, ийиниң, моюнуң же PICC тегереги шишип, кызарып, ысып же ооруса, дарылоочу топко чал.
- Дене табың көтөрүлсө же чыйрыксаң, дароо кабарлап, дарылануу учурундагы ысытма боюнча берилген эрежелерди аткар.
- Таңгыч суу болуп, бошоп, кан же суюктук пайда болсо, катетер бузулса же сырттагы бөлүгү адаттагыдан узун көрүнсө, дарылоочу топко чал.
- Катетер бир нерсеге илинип же тартылып кетсе, сейилдөөнү улантпа. Үйрөткөндөй бекитип, адистерге чал.
- Күтүүсүз көкүрөк оорусу, катуу дем кыстыгуу, эсин жоготуу же абалыңдын кескин начарлашы болсо, жөө үйгө кайтпай, шашылыш жардамга кайрыл.
Көкүрөк ооруса же демиң кысылса, күтпө Күтүүсүз көкүрөк оорусу жана дем алуунун кыйындашы тез арада баалоону талап кылат. Басууну токтотуп, жергиликтүү шашылыш жардам кызматына чал. Дене табың көтөрүлүп же чыйрыксаң, дарыланып жаткан бейтаптар үчүн түзүлгөн планыңа ылайык иш кыл: температуранын чеги жана кайрылуу тартиби сенин абалыңа жараша болушу мүмкүн.
Көп берилген суроолор
PICC коюлгандан кийин дароо сейилдөөгө болобу?
Баарына бирдей мөөнөткө таянба. Качан баштоо сен үчүн коопсуз экенин дарылоочу топтон такта: чечим катетер коюлган жерге, таңгычтын абалына, өзүңдү кандай сезип жатканыңа жана кийинки дарыланууга жараша болот.
Колду кыймылдатпай кармоо керекпи?
Дарылоочу топ чектөө койбосо, сөзсүз эмес. Кадимки басууда кол табигый кыймылдай алат, бирок күч келтирген кайталанма кыймылдарды жасаба жана оору же тартылуу болсо, кыймылды улантпа.
PICC катетерине помпа туташып турса, бассам болобу?
Адегенде дарылоочу топтон сура. Помпаны ажыратпа жана түтүктөрдүн ордун өзүң өзгөртпө. Системаны кантип бекитүүнү жана сигнал чыкса же катетер тартылса кимге чалууну такта.
Сейилдөөдөн кийин таңгыч нымдалып же сыйрылып кетсе эмне кылуу керек?
Аны туш келди пластырь менен жаппа жана үйрөтүлбөсөң таңгычты чечпе. Дарылоочу топ менен байланышып, алмаштыруу боюнча көрсөтмөсүн аткар. Ошол эле учурда дене табың көтөрүлүп, чыйрыгып, кызарып, шишип же ооруса, дароо кабарла.
PICC бар үчүн бардык сейилдөөнү токтотушум керекпи?
Сөзсүз эмес: жай басууга көп учурда болот, бирок жеке чектөөлөр менен өзүңдү кандай сезип жатканың баарынан маанилүү. Сыртка чыгууга уруксат берилбесе же жаңы белги пайда болсо, адегенде медициналык топ менен байланыш.
- Биринчи сейилдөөгө чейин дарылоочу топтон качан чыгууга болорун, ылайыктуу темпти жана помпа туташып тургандагы эрежелерди такта.
- Эс алып, тез кайтып келе турган жерге жакын кыска жана тегиз маршруттан башта.
- Кең кийим танда; таңгыч кургак, таза жана бүтүн, катетер болсо бекитилген болушу керек.
- Дарылоочу топ уруксат бермейинче колго күч келтирбе жана күчтүү кыймылдарды кайталап жасаба.
- Жаңы белгилер пайда болсо токто; көкүрөк күтүүсүз ооруса, демиң кысылса же эсиңди жоготсоң, шашылыш жардам чакыр.
Булактар
- Henriksson A. et al. Ракты дарылоо учурунда көнүгүү жасоонун коопсуздугу: Phys-Can изилдөөсүнүн маалыматтары. DOI: Acta Oncologica, 2021
- Kang J. et al. Рак менен ооруган бейтаптардагы PICC татаалдашуулары: катетер колдонулган 50 000 күндөн ашык убакытты камтыган проспективдүү изилдөө. DOI: Journal of Vascular Access, 2017
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. PICC катетерине кам көрүү жана уруксат берилген иштер тууралуу орус тилиндеги нускама. MSKCC нускамасы
- Cancer Care Alberta. Бейтаптар үчүн нускама: PICC катетерине кам көрүү, кыймыл-аракет боюнча чектөөлөр жана мүмкүн болгон татаалдашуулар. Cancer Care Alberta нускамасы
- Hayes S. C. et al. Exercise and Sports Science Australia уюмунун рак оорусун дарылоо учурундагы көнүгүүлөр боюнча позициялык документи. DOI: Journal of Science and Medicine in Sport, 2019
