PICC-катетермен серуендеуге бола ма?
Көп жағдайда — иә. Мысалы, Memorial Sloan Kettering Cancer Center жадынамасында жүру PICC-пен жасауға болатын жеңіл дене белсенділіктерінің қатарына жатқызылған. Бірақ бұл кез келген серуенге бірдей рұқсат деген сөз емес: катетердің не үшін қойылғаны, процедурадан кейінгі жағдайың, емдеу барысы, өзіңді қалай сезінетінің және емдеу тобыңның нұсқаулары маңызды.
PICC — қолдағы көктамырға енгізіліп, жүрек маңындағы ірі көктамырға дейін жеткізілетін катетер. Таңғыш бүтін, катетердің сыртқы бөлігі бекітілген әрі салбырап тұрмаған, ал киім қойылған жерді тартпай, қажамай тұрса, серуен кезінде әдетте кедергі келтірмейді. Бастысы — қолды мүлде қозғалтпай қою емес, жұлқудан, қысымнан, ілініп қалудан және шамадан тыс күш түсіруден сақтану.
Зерттеуде қатерлі ісікке қарсы ем кезінде дене жаттығуларын жасаған пациенттер мен әдеттегі күтім тобындағы пациенттерде болған жағымсыз құбылыстар салыстырылды. PICC бар кіші топта катетер желісіне қатысты асқынулардың жиілігі топтар арасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді. Бұл — үміт ұялататын нәтиже, бірақ кез келген жүктеменің не серуендеу тәртібінің қауіпсіз екенін дәлелдемейді: зерттеу PICC-пен жүруді жеке қарастырған сынақ болған жоқ.
Henriksson A. et al. Acta Oncologica. 2021;60(1):96–105.Бұл сандар қатерлі ісігі бар пациенттерді қамтыған перспективалық зерттеуден алынған, серуендеуге байланысты қауіптің бағасы емес. Асқынулар PICC қолданылған бүкіл кезеңде бақыланды, зерттеушілер олардың серуеннен болғанын анықтаған жоқ. Бұл көрсеткіштерді өзіңе қатысты жеке болжам ретінде қабылдама.
Көп орталықты бақылау зерттеуінде 477 пациентте PICC-ке қатысты әртүрлі асқынулар тіркелді; олардың ішінде катетердің бітелуі, байқаусызда тартылып шығуы, тромбоз және инфекция болды. Бұл жұмыс катетерді бақылаудың және жаңа белгілер туралы тез хабарлаудың маңызын көрсетеді, бірақ асқынуларды әдеттегі серуенмен байланыстырмайды.
Kang J. et al. Journal of Vascular Access. 2017;18(2):153–157.Іс жүзіндегі бағдар: серуеннен кейін таңғыш құрғақ әрі бүтін қалатын, катетер желісі тартылмайтын және шаршау не ауырсынуға «шыдап жүруге» мәжбүр болмайтын бағытты таңда.
Алғашқы серуенге дейін емдеу тобынан нені сұрау керек?
Шектеулер нақты жағдайға байланысты. Катетер қойылғаннан кейін күтуге тиіс ортақ мерзім жоқ: бір емдеу тобы қысқа уақыттан соң жүруге рұқсат етуі мүмкін, ал екіншісі процедура жасалған күні демалуды немесе қойылған жерді тексерткенді күтуді сұрауы мүмкін. Өз нұсқауларыңа қайшы келсе, басқа біреудің жадынамасындағы кеңестерді өзіңе қолданба.
- Катетер қойылғаннан кейін нақты қашан серуенге шыға аламын?
- Инфузиялық жүйе немесе помпа қосылып тұрғанда жүре аламын ба? Түтіктің бекітілуін кім тексеруі керек?
- Қолымды көтеруге, қайталанатын қимылдарға, сөмке салмағына немесе жүру ұзақтығына қатысты шектеулер бар ма?
- Таңғыш суланса, босап кетсе немесе шеттері ашыла бастаса не істеймін? Жұмыс уақытынан тыс кезде кімге хабарласамын?
- Қандай белгілер болса шұғыл қоңырау шалу керек, ал қай кезде жедел көмек шақыру қажет?
Егер PICC жақында қойылса, инфузия алып жатсаң немесе емге байланысты жеке нұсқауларың болса, дәл қазір сыртқа шығуға бола ма — алдымен емдеу тобыңнан сұра. Жүйені өз бетіңше ажыратпа және баптауларын өзгертпе. Дәрігер серуендеуге рұқсат бергенімен, шаршау кедергі болса, жүктемені өз жағдайыңа қарай таңда — ем кезінде шаршағанда жүру туралы толығырақ қатерлі ісікке байланысты шаршау кезінде серуендеу материалынан оқы.
Қысқа әрі ыңғайлы бағытты қалай таңдауға болады?
Алғашқы серуендерде қашықтықтан гөрі үйге немесе емханаға оңай оралу мүмкіндігі маңыздырақ. Тік әрі таныс, тік өрі жоқ, баспалдақсыз, көктайғақсыз және адамдардың арасынан сығылысып өту қажет емес бағытты таңда. Үйдің маңындағы айналма бағыт бір жаққа қарай ұзақ жүретін жолдан ыңғайлырақ: шаршасаң, алыстан қайтуға тура келмейді.
- Ауа райын тексеріп, тым ыстық, суық немесе жел қатты соқпайтын уақытты таңда.
- Үйдің, емхананың немесе тыныш отырып, көмекке қоңырау шалуға болатын басқа жердің маңынан баста.
- Демалатын аялдамаларды алдын ала жоспарла: орындық, тыныш бөлме немесе ғимарат кіреберісіндегі қысқа үзіліс.
- Телефон мен емдеу тобыңның байланыс нөмірін ал; әлсіздік болса немесе аяғың нық баспаса, жақыныңнан бірге жүруін сұра.
- Әдеттегі қадам санын орындауды мақсат етпе. Жоспарлағаннан ертерек қайту — қалыпты жағдай.
Жақын маңда сыртқа шығуға ыңғайлы жер болмаса, дәлізде немесе ғимарат ішінде қысқа уақыт жүру мүмкіндігін талқылауға болады. Қатты әлсіздік, бас айналу, тепе-теңдіктің бұзылуы немесе жайсыздық болса, жалғыз шықпаған дұрыс. Мәселе тек PICC-те емес: аурудың өзі мен ем де дене жүктемесін көтеру қабілетіңе әсер етуі мүмкін.
Киім мен катетер желісін қорғау: кең, құрғақ, ілінбейтін болсын
Қолды қыспайтын және таңғышқа үйкелмейтін киім ки. Кең жең тар манжеттен ыңғайлырақ; сырт киімді катетердің сыртқы бөлігіне мата ілінбейтіндей етіп абайлап киіп-шеш. Қолды белдікпен, таңғышпен немесе қолдан жасалған бекіткішпен қатты буып тастама: қысым теріні қажап, катетер қойылған жерді бақылауды қиындатуы мүмкін.
| Шығар алдында | Не істеу керек |
|---|---|
| Таңғыш | Таза, құрғақ, бүтін екенін және шеттері ашылып тұрмағанын тексер. |
| Катетер желісінің сыртқы бөлігі | Медбике көрсеткендей бекітілгенін және бос салбырап тұрмағанын тексер. |
| Жең мен сөмке | Кең жең таңда; PICC тұрған жаққа ауыр сөмке асынба және қысып не қажайтын баулардан сақтан. |
| Ауа райы мен терлеу | Таңғыштың терден немесе жаңбырдан сулану ықтималдығы аз жағдайды таңда. |
| Қосылған жүйе | Түтікті тар киімнің астына жасырма және емдеу тобының нұсқауынсыз орнын өзгертпе. |
Катетерді матадан жасалған жеңмен тек ол қыспайтын әрі таңғышты қозғамайтын болса ғана жабуға болады. Белгілі бір бекіткіштің саған жарайтынын медбикеден сұра. Катетер шыққан жердің үстіне жаңа пластырь жапсырма және үйретпесе, таңғышты өзің ауыстыруға тырыспа. Таңғыш суланса немесе ашылып кетсе, емдеу тобыңа қоңырау шалып, олардың нұсқауын орында.
Қарқын мен ұзақтықты қалай таңдауға болады?
Толық сөйлемдерді еркін айта алатын қарқынмен баста. Катетер тұрған қолды әдейі сермеудің қажеті жоқ: ол табиғи түрде әрі ауыртпай қозғалсын. Қимыл тартылу немесе жайсыздық тудырса, қарқынды бәсеңдетіп, тоқта да, катетер желісі бір жерге ілініп қалмағанын тексер. Катетерді тартпа және өзің түзетпе.
Емдеу тобы жүруге рұқсат берді, бірақ қаншаға шыдайтыныңды білмесең, үйден алыс емес, тегіс бағытта 5–10 минуттай қысқа сынақ серуен жасап көруге болады. Бұл — сақтыққа негізделген бастапқы ұсыныс, медициналық норма емес: әлсіз болсаң, бұдан да аз уақыттан бастауға болады, ал белгі пайда болса, жоспар үшін серуенді жалғастырудың қажеті жоқ. Келесі жолы ұзақтығын тек серуеннен кейін өзіңді әдеттегідей сезініп, катетер мен таңғыш қалыпты жағдайда болса ғана арттыр.
Қарқынды тексер Жүріп келе жатып, ауа жетпей қалмай-ақ сөйлей алуың керек. Сөзің бөлініп, әлсіздік күшейсе немесе әдеттен тыс ентігу пайда болса, тоқта. Кенеттен немесе қатты ентігу болса, жай ғана демалып алып қайта жүру жеткіліксіз: төмендегі шұғыл нұсқауларды орында.
Қандай жүктемелер мен шектеулерді бөлек талқылау керек?
Әдеттегі жай жүру қолды қайта-қайта бірдей қимылдататын, оған күш түсіретін немесе заттармен соқтығысу қаупі бар әрекеттерден өзгеше. Кейбір орталықтардың жадынамаларында PICC тұрған қолмен жүзуден, жанасу спортынан, қарқынды жаттығудан, қайталанатын қимылдардан және ауыр зат көтеруден бас тарту ұсынылады. Ұсыныстардағы салмақ шектері әртүрлі болғандықтан, басқа біреудің тәжірибесіне қарап сан таңдама.
- Жүзбе және PICC тұрған қолды суға батырма; душқа түскенде де таңғышты қалай қорғау керегін сұра.
- Өз бетіңше жүгіруді, салмақ түсіретін жаттығуларды, теннисті, гольфті немесе қолды қайталай қозғалтып жұмыс істеуді бастама.
- Таяқ, балдақ, жүріс жақтауын қолдануға немесе катетер тұрған қолға сүйенуге бола ма — нақтыла.
- Медициналық топ тікелей рұқсат бермесе, PICC тұрған жақтан қан қысымын өлшетпе.
- Рюкзакпен, жүру таяқтарымен немесе тегіс емес жерде жүруді жоспарласаң, алдымен талқыла: жүктеме және катетер желісіне ілініп қалу қаупі әдеттегі серуеннен өзгеше болуы мүмкін.
Әртүрлі орталықтардың нұсқаулары үнемі бірдей бола бермейді. Мысалы, кейбір жадынамалар күнделікті белсенділікке кеңірек рұқсат берсе, басқалары терлеуді, қол қимылдарын және ауыр зат көтеруді қатаңырақ шектейді. Бұл «ең қауіпсіз» деген тізімді өзің таңдауың керек деген сөз емес: емдеу тобыңнан қай ережелердің дәл сенің катетеріңе және еміңе қатысты екенін түсіндіріп беруін сұра.
Қашан тоқтап, қауіпті белгілерді қалай тануға болады?
Катетер тұрған қолың ауырса немесе тартылса, басың айналса, кенет әлсіресең, әдеттен тыс ентіксең, жүрегің дүрсілдесе, қалтырасаң немесе жүрегің айныса, серуенді тоқтат. Қауіпсіз жерге отырып, берілген жоспарға сай емдеу тобыңа хабарлас. Катетерді өзің итеріп кіргізуге, шаюға немесе орнына қайтаруға тырыспа.
- Қол, алақан, иық, мойын немесе PICC маңы ісінсе, қызарса, ысып не ауырса, емдеу тобыңа қоңырау шал.
- Дене қызуың көтерілсе немесе қалтырасаң, бірден хабарлап, ем кезінде қызбаға қатысты берілген ережелерді орында.
- Таңғыш суланса, босаса, қан не сұйықтық көрінсе, катетер желісі зақымданса немесе оның сыртқы бөлігі әдеттегіден ұзындау болып көрінсе, емдеу тобыңа хабарлас.
- Катетер бір жерге ілініп қалса немесе тартылса, серуенді жалғастырма. Үйреткендей бекітіп, мамандарға қоңырау шал.
- Кеуде кенет ауырса, қатты ентіксең, есіңнен тансаң немесе жағдайың күрт нашарласа, жаяу үйге қайтпай, жедел көмекке жүгін.
Кеуде ауырса немесе ентіксең, күтпе Кеуденің кенет ауыруы және тыныс алудың қиындауы шұғыл тексеруді қажет етеді. Жүруді тоқтатып, жергілікті жедел көмек қызметін шақыр. Дене қызуы көтерілсе немесе қалтырасаң, ем алып жүрген пациенттерге арналған жеке жоспарыңды орында: дене қызуының шекті көрсеткіші мен хабарласу тәртібі жағдайыңа байланысты болуы мүмкін.
Жиі қойылатын сұрақтар
PICC қойылғаннан кейін бірден серуендеуге бола ма?
Барлығына ортақ мерзімге сүйенбе. Қашан бастау керегін емдеу тобыңнан нақтыла: шешім катетер қойылған жерге, таңғыштың күйіне, өзіңді қалай сезінетініңе және алдағы емге байланысты.
Қолды қимылдатпай ұстау керек пе?
Емдеу тобы шектеу қоймаса, міндетті емес. Әдеттегі серуен кезінде қол табиғи түрде қозғала алады, бірақ күш түсіретін қайталанатын қимылдар жасама және ауырсыну не тартылу сезілсе, қозғалысты жалғастырма.
PICC-ке помпа қосулы тұрса, жүре аламын ба?
Алдымен емдеу тобыңнан сұра. Помпаны ажыратпа және түтіктердің орнын өзің өзгертпе. Жүйені қалай бекіту керегін және ол дабыл берсе немесе катетер желісі тартылса, кімге хабарласу қажеттігін нақтыла.
Серуеннен кейін таңғыш дымқылданып немесе ашылып кетсе не істеймін?
Кездейсоқ пластырь жапсырып мәселені жасырма және үйретпесе, таңғышты шешпе. Емдеу тобыңа хабарласып, оны ауыстыру жөніндегі нұсқауын орында. Сонымен бірге дене қызуы, қалтырау, қызару, ісіну немесе ауырсыну болса, бұл туралы бірден айт.
PICC болғандықтан, барлық серуенді тоқтату керек пе?
Міндетті емес: жай жүруге көп жағдайда болады, бірақ ең маңыздысы — жеке шектеулер мен өзіңді қалай сезінетінің. Сыртқа шығуға рұқсат берілмесе немесе жаңа белгі пайда болса, алдымен медициналық топқа хабарлас.
- Алғашқы серуенге дейін емдеу тобыңнан қашан шығуға болатынын, рұқсат етілген қарқынды және қосылған помпаға қатысты ережелерді нақтыла.
- Демалуға әрі тез оралуға болатын жерге жақын, қысқа әрі тегіс бағыттан баста.
- Кең киім таңда; таңғыш құрғақ, таза әрі бүтін, ал катетер желісі бекітілген болуы керек.
- Емдеу тобы рұқсат етпейінше қолға түсетін жүктемені арттырма және күш түсіретін қайталанатын қимылдар жасама.
- Жаңа белгілер пайда болса, тоқта; кеуде кенет ауырса, ентіксең немесе есіңнен тансаң, жедел көмек шақыр.
Дереккөздер
- Henriksson A. et al. Онкологиялық ем кезінде дене жаттығуларының қауіпсіздігі: Phys-Can зерттеуінің деректері. DOI: Acta Oncologica, 2021
- Kang J. et al. Қатерлі ісігі бар пациенттердегі PICC асқынулары: катетер қолданылған 50 000-нан астам күнді қамтыған перспективалық зерттеу. DOI: Journal of Vascular Access, 2017
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. PICC күтімі мен рұқсат етілетін әрекеттер туралы орыс тіліндегі жадынама. MSKCC жадынамасы
- Cancer Care Alberta. Пациенттерге арналған жадынама: PICC күтімі, белсенділік шектеулері және ықтимал асқынулар. Cancer Care Alberta жадынамасы
- Hayes S. C. et al. Exercise and Sports Science Australia ұйымының қатерлі ісікке қарсы ем кезіндегі дене жаттығулары туралы ұстанымдық құжаты. DOI: Journal of Science and Medicine in Sport, 2019
