Жаяу жүрумен нақты нені байланыстырады
Зерттеушілер қозғалыс пен ішек қатерлі ісігінің байланысын зерттегенде, әдетте колоректалды қатерлі ісікті — тоқ және тік ішек қатерлі ісігін — бағалайды немесе тек тоқ ішек қатерлі ісігін қарастырады. Бұлар бірдей емес: ішектің әртүрлі бөліктеріне қатысты нәтижелер де өзгеше болуы мүмкін. Бұған қоса, зерттеулердегі дене белсенділігіне серуендеу ғана емес, спорт, үй шаруасы немесе дене еңбегі де жиі кіреді.
Жалпы көрініс мынадай: белсендірек адамдарда қатерлі ісіктің кейбір түрлері сирегірек анықталады, ал тоқ ішекке қатысты бұл байланыс біршама тұрақты байқалады. Дегенмен деректердің басым бөлігі бақылау зерттеулерінен алынған: ғалымдар адамдарға жылдар бойы жаяу жүруді кездейсоқ түрде тағайындамайды, әртүрлі топтарды салыстырады. Сондықтан қозғалыстың әсерін тамақтану, дене салмағы, темекі шегу, медициналық бақылау және өзге факторлардың әсерінен нақты ажырату мүмкін емес. Ішек саулығы мен жаяу жүру туралы бөлек оқи аласың, бірақ бұл қатерлі ісікті емдеу немесе алдын алу жөніндегі нұсқаулық емес. (ascopubs.org)
Басты ой: жаяу жүру — күнделікті өмірге көбірек қозғалыс қосудың орынды жолы, бірақ серуен санына қарап адамды қатерлі ісіктен қорғайды деп уәде етуге болмайды.
Зерттеулер нені көрсетті
Үлкен біріктірілген талдау: тек серуен емес, белсенділік
9 проспективті когорттың 755 459 қатысушысы туралы деректерді біріктірген талдау бос уақыттағы дене белсенділігін қатерлі ісіктің әртүрлі түрлерінің даму жиілігімен салыстырды. Аптасына ұсынылған 2,5–5 сағат орташа қарқынды белсенділікке — мысалы, ширақ жүруге — сәйкес келетін белсенділік көлемі ер адамдарда тоқ ішек қатерлі ісігінің салыстырмалы қаупінің осындай белсенділік болмаған жағдаймен салыстырғанда шамамен 8–14% төмен болуымен байланысты болды. Бұл зерттеушілер жаяу жүруді жеке араласу ретінде тексерді дегенді білдірмейді: жалпы бос уақыттағы дене белсенділігі қарастырылды. Қауіптің салыстырмалы төмендеуі әр адамның ауруға шалдығу ықтималдығы да дәл осынша төмендейді деген сөз емес. (ascopubs.org)
DOI: 10.1200/JCO.19.02407Бұл талдау нәтижелердің ауқымын түсінуге көмектеседі: байланыс бар, бірақ бұл серуеннің өзі қатерлі ісіктің алдын алады немесе әсері барлық адамда бірдей болады дегенді білдірмейді. Авторлар қатерлі ісіктің әртүрлі түрлерін бағалап, олардың арасындағы айырмашылықтарды анықтады; ұсынылған белсенділік көлеміндегі тоқ ішек қатерлі ісігіне қатысты нәтиже ер адамдарға қатысты болды. Сондықтан бір топтағы көрсеткішті әйелдерге, тік ішек қатерлі ісігіне немесе нақты бір адамға тікелей телу дұрыс емес.
Жаяу жүру туралы жеке сұраған зерттеулер
Жапониядағы когортта 41 988 ересек адам бақыланып, жеті жыл ішінде колоректалды қатерлі ісіктің 260 жағдайы тіркелді. Күніне кемінде бір сағат жаяу жүретінін айтқан ер адамдарда жарты сағаттан артық жүрмейтіндермен салыстырғанда тоқ ішек қатерлі ісігінің қаупі төмен болды. Әйелдерде мұндай байланыс анықталмады; тік ішек қатерлі ісігімен де байланыс табылған жоқ. Бұл — бір когорттың нәтижесі, әр адам күн сайын бір сағат жүруі керек деген дәлел емес: қозғалыс ұзақтығы сауалнама арқылы бағаланған, ал бақылау зерттеуі себеп-салдарды анықтамайды. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
DOI: 10.1097/01.cej.0000236249.63489.05Жапониядағы кейінгі JACC зерттеуінде 26 897 ересек адам медианалық есеппен 17 жыл бойы бақыланды. Жаяу жүруге кеткен уақыт колоректалды қатерлі ісікпен кері байланыс болуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ бұл үрдістің статистикалық дәлелділігі шекаралық болды: p-үрдіс = 0,051. Авторлар ішектің жекелеген бөліктері мен жұмыс түрлері бойынша нәтижелердің айырмашылығын да атап өтті. Бұл нәтиже жалпы көріністің бір бөлігі ретінде пайдалы, бірақ жаяу жүру уақытын нақты бір мөлшерге көбейту қауіпті төмендететінін өздігінен дәлелдемейді. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
Зерттеуде колоректалды қатерлі ісіктің 423 жаңа жағдайы тіркелді. Авторлар жеке жаяу жүру бағдарламасын ғана емес, серуендеуді, спортты және жұмыстағы дене белсенділігін бағалады. Бақылау деректері қозғалыстың көбірек болуы мен қауіптің төмендеуі арасында ықтимал байланыс барын көрсетеді, алайда жаяу жүру уақытына қатысты p-үрдістің шекаралық мәнін дәлелденген әсер ретінде көрсетуге болмайды. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
DOI: 10.1007/s10552-021-01542-xЖоғарыдағы жолдағы сандар ер адамдардағы тоқ ішек қатерлі ісігі мен бос уақыттағы белсенділіктің біріктірілген талдауына қатысты, серуеннің кепілді әсерін білдірмейді. Қауіптің салыстырмалы түрде 8–14% төмендеуі жүз адамның ішінде 8–14 адамға аз ауру жұғады деген сөз емес: абсолютті ықтималдық жасқа, отбасылық тарихқа, денсаулыққа және басқа факторларға байланысты. Зерттеуде қорғаныс беретін қадам санының бәріне ортақ нормасы анықталмаған. (ascopubs.org)
Қанша жүру керек: бағдар, бірақ қатерлі ісікке қарсы мөлшер емес
ДДСҰ ересектерге аптасына 150–300 минут орташа қарқынды аэробты белсенділік жинауды немесе орташа және жоғары қарқынды белсенділікті соған тең мөлшерде үйлестіруді ұсынады. Ширақ жүру — осы ұсынысты орындаудың бір жолы. Бірақ бұл жалпы денсаулыққа арналған бағдар, колоректалды қатерлі ісіктің алдын алуға белгіленген жаяу жүру мөлшері емес. Зерттеулерде қозғалыстың әртүрлі түрлері мен қарқыны әрқалай өлшенгендіктен, серуендеуге арналған нақты минут санын айту мүмкін емес. (who.int)
Орташа қарқын міндетті түрде спорттық жаттығу дегенді білдірмейді: әдеттегіден ширақ жүріп көр, сонда тынысың жиілейді, бірақ әлі де сөйлеммен сөйлей аласың. Қазір аз серуендесең, ұсыныстың жоғарғы шегіне бірден ұмтылудың немесе жапон зерттеуіндегі бір сағат жүру уақытын қайталаудың қажеті жоқ. Қысқа әрі қолайлы уақыттан бастап, оны біртіндеп ұзарту — тым қарқынды бастап, жоспардан бас тартқаннан пайдалырақ. (who.int)
| Сенің жағдайың | Аптаға арналған қолайлы жоспар | Әрі қарай не істеуге болады |
|---|---|---|
| Қазір дерлік серуендемейсің | Аптасына 5 күн, ыңғайлы қарқынмен 10–15 минут | Өзіңді жақсы сезінсең, серуенді біртіндеп ұзарта бер |
| Анда-санда жүріп тұрасың | Аптасына 5 күн, орташа қарқынмен 20–30 минут | Бұл шамамен 100–150 минутқа бағдар береді; уақытты аз-аздан қос |
| ДДСҰ ұсынымына жақындағың келеді | Аптасына 5 күн, шамамен 30 минут орташа қарқынды белсенділік | Қаласаң, минуттарды күн ішіндегі бірнеше серуенге бөліп жина |
Бұл — аптаны ұйымдастыруға арналған мысалдар, медициналық тағайындау да, қатерлі ісіктің алдын алатыны дәлелденген жоспар да емес. Серуенді қысқа бөліктерге бөлуге болады: мысалы, дүкенге дейін жаяу бару, аялдамадан бір аялдама бұрын түсіп қалу немесе түскі астан кейін бір айналып келу. Қадам санау саған ыңғайлы болса, қатерлі ісікке қатысты зерттеулерде қадамның бәріне ортақ бір мақсат белгіленбегенін есте сақта. Әдетті біртіндеп қалыптастыру туралы «Жаяу жүруді нөлден бастау» материалынан оқы; қадам санына қатысты бағдарлар 7000 қадам туралы мақалада талқыланады.
Жоспарды орындауға болатын етіп құр Серуен кестеңе шынымен сыятын күндер мен уақытты таңда. Бір күнді өткізіп алсаң, оның «орнын» екі есе жүктемемен толтырудың қажеті жоқ. Қайталай алатын көлемнен баста да, ұзақтығын біртіндеп арттыр. Кез келген қозғалыс мүлде қимылдамағаннан жақсы; ДДСҰ белсенділігі аз адамдарға аз көлемнен бастап, жүктемені кезең-кезеңімен көбейтуді арнайы атап көрсетеді. (iris.who.int)
Неліктен байланыс кепілдік дегенді білдірмейді
Бақылау зерттеулері топтардағы статистикалық заңдылықтарды анықтайды, бірақ бір адамның жағдайын болжамайды. Белсендірек адамдардың аз белсенді адамдардан айырмашылығы тек серуендеуде болмауы мүмкін: мысалы, тамақтану әдеттері, темекі шегу, медициналық көмекке қол жеткізу немесе жалпы денсаулық жағдайы өзгеше болуы ықтимал. Ғалымдар осындай айырмашылықтарды есепке алуға тырысқанымен, шатастырушы факторларды толықтай жою қиын. Сондықтан «белсенділік қауіптің төменірек болуымен байланысты» деген тұжырым «жаяу жүру қатерлі ісіктің алдын алады» дегеннен дәлірек.
Нәтижелердің бір бөлігі тоқ ішек қатерлі ісігіне, бір бөлігі жалпы колоректалды қатерлі ісікке, ал кейбірі кең мағынадағы дене белсенділігіне қатысты екенін де ескерген жөн. Жаяу жүруге арналған жекелеген зерттеулер ерлер мен әйелдерде, сондай-ақ ішектің әр бөлігінің қатерлі ісігіне қатысты әртүрлі нәтиже береді. Бұл айырмашылықтар жаяу жүру белгілі бір топқа пайдасыз екенін дәлелдемейді; әзірге нақты жеке болжам немесе бірыңғай норма жасауға дерек жеткіліксіз екенін көрсетеді.
Қозғалыс салауатты өмір салтының маңызды бөлігі болып қала береді, бірақ алдын алу бір ғана әрекетпен шектелмейді. Қауіпке жас, отбасылық тарих, тұқым қуалайтын жағдайлар және басқа да жайттар әсер етеді; олардың кейбірін серуен арқылы өзгерту мүмкін емес. Жақын туыстарыңда колоректалды қатерлі ісік болған болса, ішектің қабыну ауруы бар болса немесе бұрын полип анықталса, тексерілуді қашан және қалай өту керегін дәрігермен талқыла. (cancer.gov)
Жаяу жүру скринингті алмастырмайды
Скрининг белгілері жоқ адамдарға ауруды шағым пайда болмай тұрып анықтау немесе оны ерте кезеңде табу үшін қажет. Қай жастан бастау, тексеру аралығы және лайықты тест туралы ұсынымдар елдерге қарай әртүрлі, сондай-ақ жеке қауіпке байланысты. Сондықтан өз еліңдегі ұсынымдарды дәрігерден немесе ұлттық скрининг бағдарламасынан нақтылап ал. Серуен полиптің немесе ісіктің бар-жоғын көрсетпейді әрі нәжіс талдауын, колоноскопияны немесе саған ұсынылған басқа тексеруді алмастыра алмайды. (cancer.gov)
Нәжістен қан байқасаң, ішек жұмысы әдетінің ұзақ уақыт өзгергенін, себепсіз салмақ жоғалтуды немесе іштің ұзақ ауырғанын байқасаң, жоспарлы скринингті күтпе. Мұндай белгілердің басқа да себептері жиі кездеседі, бірақ оны анықтайтын — дәрігер. Скрининг пен симптомдарға байланысты тексерілу — екі бөлек жағдай: тұрақты жүріп жүрсең де немесе жақында тест тапсырсаң да, шағым болғанда дәрігерге қаралуды кейінге қалдырма. (cdc.gov)
Белгілер немесе қауіп жоғары болса Нәжістен қан, үлкен дәреттің ұзақ уақыт өзгеруі, себепсіз салмақ жоғалту немесе тұрақты ауырсыну — серуенді көбейтіп, мәселені сол шешеді деп үміттенетін жағдай емес, дәрігерге қаралуға себеп. Колоректалды қатерлі ісіктің отбасылық тарихы, тұқым қуалайтын синдромдар, ішектің қабыну аурулары және бұрын анықталған полиптер тексерілу жоспарын өзгертуі мүмкін. (cdc.gov)
Қысқаша: орынды үміт және келесі қадам
- Тұрақты дене белсенділігі тоқ ішек қатерлі ісігінің төменірек қаупімен байланысты, бірақ деректер жаяу жүрудің қатерлі ісіктің алдын алатынына кепілдік бермейді.
- Қатерлі ісікке қарсы нақты минут немесе қадам нормасы белгіленбеген; жеке зерттеудегі бір сағат жүру бәріне міндетті мақсат емес.
- ДДСҰ ересектерге аптасына 150–300 минут орташа қарқынды белсенділікті бағдар етеді; бұл денсаулыққа арналған жалпы ұсыным, қатерлі ісіктің алдын алуға арнайы тағайындалған мөлшер емес.
- Орындауға болатын көлемнен бастап, оны біртіндеп көбейт; қысқа серуендерді де апталық жоспарға қосуға болады.
- Өзіңе ұсынылған скринингтен өтуді ұмытпа және алаңдататын белгілер болса, дәрігерге қарал.
Қарапайым қадамнан бастауға болады: өзіңе ыңғайлы бірнеше күнді таңдап, қысқа серуендерді жоспарла да, жағдайың мүмкіндік берсе, уақытын біртіндеп арттыр. Әр серуенді жаттығуға айналдырып, нәтижені тек қадам санымен өлшеудің қажеті жоқ. Мақсат — өміріңе үйлесетін тұрақты қозғалыс, оның аурудан қорғайтынына уәде емес. Сонымен қатар тұратын еліңнің ұсынымдары бойынша скринингтен қашан өту керегін анықтап ал.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қауіпті азайту үшін күніне дәл бір сағат жүру керек пе?
Жоқ. Күніне бір сағат жүру жеке жапон зерттеуіндегі санаттардың бірі болған, бәріне арналған бекітілген ұсыным емес. ДДСҰ ересектерге жалпы денсаулық үшін аптасына 150–300 минут орташа қарқынды белсенділікті бағдар етеді; колоректалды қатерлі ісікке қарсы жаяу жүрудің арнайы дәлелденген мөлшері жоқ. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
10 000 қадам колоректалды қатерлі ісіктің алдын ала ма?
Күніне дәл 10 000 қадам жүру осы қатерлі ісіктің алдын алатынын зерттеулер дәлелдемейді. Қадамөлшегіш қозғалысыңды байқап, әдет қалыптастыруға көмектесуі мүмкін, бірақ қадам саны скринингті алмастырмайды және жеке адамға кепілдік бермейді.
Жаяу жүрсем, скринингтен өтпей-ақ қоюға бола ма?
Жоқ. Дене белсенділігі полиптер мен қатерлі ісікті анықтамайды. Скрининг жасқа, жеке және отбасылық тарихқа, елдегі ұсынымдарға қарай таңдалады; белгілер пайда болса, серуенге немесе скринингтің бұрынғы нәтижелеріне қарамастан дәрігерге қарал. (cancer.gov)
Жаяу жүрудің қаупі бәріне бірдей азайтатыны дәлелденген бе?
Жоқ. Зерттеу нәтижелері жынысқа, белсенділік түріне және ішектің қай бөлігіне қатысты екеніне қарай өзгереді. Мысалы, бір жапон когортында байланыс ер адамдарда анықталып, әйелдерде байқалмаған; ал үлкен біріктірілген талдау ер адамдардағы тоқ ішек қатерлі ісігіне қатысты бағалау берді. Бұл деректерді әр адамға тікелей қолдануға болмайды. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
Дереккөздер
- Moore SC et al. Бос уақыттағы дене белсенділігінің көлемі мен қарқыны және қатерлі ісік қаупінің төмендеуі. Journal of Clinical Oncology, 2020. DOI: 10.1200/JCO.19.02407
- Takahashi H et al. Жаяу жүруге кеткен уақыт және Жапониядағы колоректалды қатерлі ісік қаупі: Мияги когортын зерттеу. European Journal of Cancer Prevention, 2007. DOI: 10.1097/01.cej.0000236249.63489.05
- Eshak ES et al. Жаяу жүру уақыты, спортпен шұғылдану, жұмыс түрі және жұмыс кезіндегі дене қалпының жаңадан анықталған колоректалды қатерлі ісікпен байланысы: JACC проспективті когорттық зерттеуі. Cancer Causes & Control, 2022. DOI: 10.1007/s10552-021-01542-x
- Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. ДДҰ-ның дене белсенділігі және қимылсыз мінез-құлық жөніндегі нұсқаулықтары: қысқаша шолу. ДДСҰ-ның дене белсенділігі жөніндегі ұсынымдары
- National Cancer Institute. Колоректалды қатерлі ісік пен полиптерді анықтауға арналған скринингтік тестілер. NCI-дің скрининг туралы ақпараты
- Centers for Disease Control and Prevention. Колоректалды қатерлі ісіктің белгілері. Колоректалды қатерлі ісіктің белгілері: CDC



