Антикоагулянт ичип жүргөндө басуу: негизгиси
Эгер дарыгер кыймыл-аракетиңди чектебесе, адаттагыдай сейилдөөгө көбүнчө болот. Коркунучтун алдын алуу үчүн таптакыр кыймылдабай калуунун ордуна, жыгылып кетүү ыктымалдыгын азайтып, жаракат алгандан кийин эмне кылуу керектигин алдын ала билип ал. Вена тромбоэмболиясы бар адамдарды дарылоо боюнча клиникалык колдонмодо медициналык каршы көрсөтмө болбосо, кыймыл-аракетти улантуу колдоого алынат. Ошондой эле антикоагулянт ичкен адамдардын жыгылып кетүү коркунучун баалоо сунушталат.
Алгач өзүңө берилген жеке сунуштарды эске ал Эгер дарыны жакында ичип баштасаң, башка дартка байланыштуу дарыланып жатсаң, жакында процедурадан өтсөң же дарыгер чектөөлөрдү белгилесе, өзүңө кандай жүк ылайыктуу экенин андан тактап ал. Бул макала жеке дарылоо планынын ордун баспайт.
Варфарин, апиксабан, ривароксабан, дабигатран же эдоксабан сыяктуу антикоагулянттар уюган кандын пайда болушуна тоскоол болот, бирок кан кетүү ыктымалдыгын жогорулатат. Аспирин менен клопидогрел антикоагулянт эмес, антиагреганттарга кирет; алар да кан кетүүгө таасир этиши мүмкүн. Эгер мындай дарылардын бир нечесин ичсең, ар бирин дарыгерге айт.
Негизги багыт: дары ичкениң үчүн кыймылдан баш тартпа, жыгылып кетүү мүмкүнчүлүгүн азайтып, жаракаттын кесепеттерин байкабай калба.
Дары эмнени өзгөртөт, эмнени өзгөртпөйт
Дарынын өзү адатта сейилдөөнүн көнүмүш темпин өзгөртпөйт жана атайын «антикоагулянтка ылайык» маршрутту талап кылбайт. Өзгөргөнү — жаракаттын кесепети: анча бийик эмес жерден жыгылып, башыңды уруп алсаң да көңүл буруу керек, анткени кан кетүү дароо байкалбашы мүмкүн. Бул ар бир көгөрүү сөзсүз татаалдашууга алып келет дегенди билдирбейт, бирок жаракатты өзүңдү канчалык жакшы сезип жатканың менен гана баалоого болбойт.
Проспективдүү изилдөөгө өз боюнун бийиктигинен жыгылып, башын уруп алып, компьютердик томографиядан өтүү үчүн тез жардам бөлүмүнө келген адамдар катышкан. Кан куюлуу 939 катышуучунун 33үндө аныкталган. Бул кадимки басуу учурунда жаракат алуу ыктымалдыгынын баасы да, жеке так божомол да эмес: изилдөөгө ар кандай антикоагулянттарды жана антиагреганттарды ичкен адамдар катышкан, ал эми текшерүү башты ургандан кийин жүргүзүлгөн.
Проспективдүү когорттук изилдөөгө антикоагулянт же антиагрегант ичип жүргөн, башынан жаракат алган 939 бейтап кирген. Алгачкы КТда 33 адамдан (3,5%) жаракатка байланыштуу баш сөөгүнүн ичиндеги кан куюлуу табылган. Бул жыйынтык травмпунктка кайрылган тандалган бейтаптарга тиешелүү, кадимки сейилдөөнүн коркунучун билдирбейт; авторлор айрым дарыларды салыштыруу үчүн көбүрөөк маалымат керектигин белгилешет.
Ganetsky M. et al. Academic Emergency Medicine, 2017. DOI: 10.1111/acem.13217Практикалык жыйынтык ыктымалдыкты өз алдынча эсептеп көргөндөн жөнөкөй: башыңды уруп алсаң, көрүнгөн жара же катуу оору болбосо да, тез арада медициналык баалоодон өт. Байкоо же текшерүү керекпи — дарыгер чечет. NICE колдонмосунда антикоагулянт ичкен адамдар башынан жаракат алгандан кийин тез жардам бөлүмүнө жөнөтүүнү карап чыгуу сунушталат; бул баарына сөзсүз КТ керек дегенди билдирбейт.
Жолго чыгарда: кыскача текшерүү
Сейилдөөгө чыгарда аба ырайын эле эмес, өзүңдү кандай сезип жатканыңды да баала. Башың айланып, алсырап, теңселип же адаттан тыш начар сезилсең, көчөдө өзүңдү сынабай, адегенде себебин такта. Жакында жыгылсаң же тең салмакты бат-баттан жоготуп жатсаң, дарыгерден же физиотерапевттен басышыңды жана жыгылуу коркунучун баалап берүүсүн өтүн. APTA колдонмосунда адистерге антикоагулянт ичкен адамдардын жыгылуу коркунучун баалоо түз сунушталат; бул кыймылды токтотуу талабы эмес, коркунучту талкуулоого негиз.
- Телефонуңдун кубаты бар экенин жана экран шашылыш чалуу үчүн бөгөттөлбөгөнүн текшер.
- Медициналык карточка алып жүр же антикоагулянттын аталышы жана шашылыш байланыш маалыматы жазылган билерик тагын.
- Дары-дармектердин тизмесин телефонуңа сакта: аталышы, дозасы жана адатта кайсы убакта ичериң. Жыгылгандан кийин эсиң ооп же шашып калсаң, эсиңе ишенбе.
- Мурда жыгылып, эсиң ооп же тең салмактан кыйналган болсоң, жакының менен сейилде же маршрут менен кайтарыңдын убактысын бирөөгө айтып кой.
- Дарыны жазылган тартипте ич. Дарыгер айтпаса, сейилдөө үчүн дозаны өткөрүп жибербе жана өзгөртпө.
Америкалык физиотерапия ассоциациясынын колдонмосунда медициналык каршы көрсөтмө болбосо, кыймыл-аракетти улантуу колдоого алынат жана антикоагулянт ичкен адамдардын жыгылуу коркунучун баалоо сунушталат. Авторлор жаракаттын алдын алуу маанилүү экенин, бирок бул адам кыймыл-аракеттен баш тартышы керек дегенди билдирбей турганын белгилешет. Документ адистер үчүн жазылгандыктан, өзүңө ылайыктуу жүктү дарыгериңдин жеке сунуштарына жараша танда.
Hillegass E. et al. Physical Therapy, 2016. DOI: 10.2522/ptj.20150264Эгер варфарин ичсең, МНОну белгиленген тартипте текшертип, клиникаңдын көрсөтмөлөрүн аткар. Натыйжа сен үчүн белгиленген чектен чыгып кетсе же клиника жаңы көрсөтмө берсе, кандай кыймыл-аракет жасоого болорун сура. Түз таасир этүүчү ооз аркылуу ичилүүчү антикоагулянттардын дозасын үзгүлтүксүз жөндөө үчүн МНО колдонулбайт; бирок бул пландуу кабыл алууларды жана терс таасирлерди талкуулоону жокко чыгарбайт. Дарынын таасирин өзүңдү кандай сезип жатканың менен «текшерүүгө» аракет кылба.
Маршрут жана темп: жыгылып кетүү коркунучун азайт
Жакшы төшөлгөн, тегиз, тааныш жолду жана токтоого же имаратка кирүүгө мүмкүнчүлүк берген маршрутту танда. Караңгыда, муз тоңгон учурда, катуу жамгырда жана жарыгы начар тепкичтерде мүдүрүлүп кетүү ыктымалдыгы жогору — мындай шартта сейилдөөнү башка убакка жылдыр же имарат ичиндеги коопсуз маршрутту танда. Көбүрөөк кеңешти басууга ылайыктуу жол жабындары жана муз үстүндө басуу тууралуу макалалардан табасың.
- Өлчөмү туура, таманы туруктуу жана бутту жакшы кармаган бут кийим кий; тапичке же тайгалак бут кийим менен чыкпа.
- Бурулуштарда, бордюрларда жана тепкичтерде шашпа. Телефонду эмес, алдыңдагы жолду кара.
- Тең салмактан кыйналып жүрсөң, жалгыз өзүң татаал жолду, тик эңкейишти же жумшак топурактуу маршрутту тандаба.
- Эгер таяк же басуучу каражат сунушталган болсо, аны колдон; таяныч керек болуп, бирок кайсынысы ылайыктуу экенин билбесең, адис менен кеңеш. Көбүрөөк маалымат — таяктын жардамы менен басуу тууралуу материалда.
- Өзүңө ыңгайлуу көнүмүш темпти сакта. Жаңы интервалдарды, узак маршрутту же бейтааныш жердеги сейилдөөнү өзүңдү туруксуз сезген күнү баштаба.
Эгер улгайган куракта болсоң, акыркы убакта көбүрөөк мүдүрүлүп же жыгылып калуудан коркуп жүрсөң, маршрутту өзгөртүү эле жетишсиз болушу мүмкүн. Улгайган адамдардын жыгылышынын алдын алуу боюнча дүйнөлүк сунуштар тең салмакты жана күнүмдүк кыймылдарды машыктырган жекече көнүгүүлөрдү сунуштайт. Бул сөзсүз түрдө видеону көрүп, өз алдынча машыгуу керек дегенди билдирбейт: айрыкча мурда жыгылган болсоң, дарыгерден же физиотерапевттен коопсуз көнүгүү тандоону өтүн.
Дүйнөлүк колдонмодо улгайган адамдарга тең салмакты жана күнүмдүк кыймылдарды машыктырган көнүгүү программалары сунушталат; программа ар бир адамга ылайык тандалып, акырындык менен татаалдаштырылат. Бул күнүмдүк басууну алмаштырбайт, ага кошумча болот. Эгер тик турганда теңселсең же мурда жыгылган болсоң, мындай машыгууларды баштоону адис менен талкуула.
Montero-Odasso M. et al. Age and Ageing, 2022. DOI: 10.1093/ageing/afac205Жыгылып же бир нерсеге урунуп алсаң
Адегенде токтоп, шашып тура калба. Катуу ооруса, дене мүчөңдүн көрүнүшү өзгөрсө, алсырап, аң-сезимиң чаташса же коопсуз тура албасаң, жанындагылардан жардам чакырууну өтүн. Жыгылгандан кийин башыңды урдуңбу же жокпу билбесең, же жыгылган учуруң эсиңде жок болсо, этият бол: медицина кызматкерине антикоагулянт ичериңди айтып, тез арада кеңеш ал.
| Кырдаал | Эмне кылуу керек |
|---|---|
| Башыңды урдуң — белгилер болбосо да | Дароо медициналык баалоодон өт; абалың начарлаганча күтпө. Дарынын атын жана акыркы дозаны качан ичкениңди айт. |
| Кесилип, канап жатат | Жараны таза кездеме менен бас. Кан катуу кетсе же токтобосо, тез жардам чакыр. |
| Башыңды урбай жыгылдың, бирок катуу ооруп же чоң көгала улам чоңоюп жатат | Дарыгерге же тез жардам кызматына кайрыл; жаракатты көрүнүп турган канга гана карап эмес, толук баалат. |
| Жыгылдың, башыңды урдуңбу билбейсиң | Баш жаракаты болушу мүмкүн деп эсептеп, бул тууралуу медицина кызматкерине айт. |
Жыгылгандан кийин антикоагулянтты өз алдынча токтотпо, кийинкиге калтырба жана кошумча дозасын ичпе. Дары тууралуу чечим анын эмне себептен жазылганына жана жаракаттын мүнөзүнө жараша болот. «Сактык үчүн» дарылоону токтотуш керек деп ойлосоң да, адегенде дарыгердин көрсөтмөсүн ал.
Башыңды ургандан кийин белгилерди күтпө Антикоагулянт ичип жүрсөң, дароо медициналык баалоодон өт. Өзүңдү начар сезсең же кооптуу белгилер болсо, унааны өзүң айдаба.
Качан шашылыш жардам керек
Катуу кан кетүү же баш жаракаты болушу мүмкүн экенин көрсөткөн белгилер пайда болсо, жергиликтүү тез жардам кызматына чал. Бул дарыга байланыштуубу же жокпу деп өзүң аныктоого аракет кылба: диспетчерге жана медицина кызматкерлерине антикоагулянт ичериңди айт.
- жыгылгандан кийин эс-учун жоготуу, тырышуу, адаттан тыш уйку басуу же аң-сезимдин чаташуусу;
- катуу же күчөп бараткан баш оору, кайра-кайра кусуу;
- жаңы пайда болгон алсыздык же уюп калуу, сүйлөөнүн, көрүүнүн, кыймылдын координациясынын же тең салмактын бузулушу;
- заарада же заңда кан, кара заң, кан кусуу же кан түкүрүү;
- токтобогон катуу кан кетүү же бат чоңоюп, ооруткан шишик же көгала.
Кан аз болсо да адаттан тыш көрүнсө, көгала бат-баттан пайда болсо же мурундан кайра-кайра кан кетсе, жакын арада дарыгерге же антикоагулянт клиникасына кайрыл. Эмне болгонун жана качан болгонун жазып жүр, бирок белгилер күчөсө кайрылууну кечиктирбе. NHS варфарин ичкен адамдарга кан кетүү жөнүндө билдирип, баш жаракатынан кийин жардамга кайрылууну өзүнчө сунуштайт; так тартип өлкөгө жана жергиликтүү саламаттык сактоо системасына жараша болот.
Кыскача: антикоагулянт ичип жүргөндө коопсуз сейилдөө
- Дарыгер кыймыл-аракетиңди чектебесе, адаттагыдай сейилдөөнү уланта берсең болот; басуу үчүн дарынын дозасын өзгөртпө.
- Жыгылуу коркунучун азайт: тегиз, тааныш маршрутту, таманы туруктуу бут кийимди жана жай темпти танда.
- Медициналык карточка же билерик алып жүр, телефонуңду жана дары-дармектердин тизмесин кол жетер жерде сакта.
- Башыңды кандай гана болбосун ургандан кийин, өзүңдү жакшы сезип турсаң да, дароо медициналык баалоодон өт.
- Катуу кан кетсе, капыстан башың катуу ооруса, аң-сезимиң чаташса же неврологиялык белгилер байкалса, тез жардам чакыр.
Антикоагулянт ичип баштасам, сейилдөөнү токтотушум керекпи?
Адатта дары ичүүнүн өзү күнүмдүк басууга тыюу салбайт. Дарыгер чектөө койсо, жакында жаракат алсаң, адаттан тыш белгилер же тең салмак көйгөйү болсо, сейилдөөгө чейин өзүңө ылайыктуу планды такта.
Башымды жеңил уруп алдым, бирок өзүмдү жакшы сезип жатам. Эмне кылышым керек?
Белгилерди күтпө: дароо медициналык баалоодон өтүп, кайсы антикоагулянтты ичериңди айт. Текшерүү керекпи же жокпу — дарыгер дарыны, кырдаалды жана жергиликтүү сунуштарды эске алып чечет.
Узак сейилдөөнүн алдында дозаны өткөрүп жиберсем болобу?
Жок, дарыгер жазып бербесе, кабыл алуу убактысын же дозасын өзгөртпө. Дозаны өткөрүп жиберсең же кокусунан ашыкча ичип алсаң, өзүңдүн дарыңа берилген көрсөтмөнү аткар же дарыгерге же фармацевтке кайрыл.
Ар бир жолу бирөө менен сейилдешим керекпи?
Тең салмак көйгөйү, жакында жыгылуу же башка чектөөлөр болбосо, сөзсүз эмес. Эгер басканда теңселсең же мурда жыгылган болсоң, убактылуу жакының менен сейилдеп, адистен жыгылуу коркунучун баалап берүүсүн өтүн.
Булактар
- Ganetsky M. et al. Антикоагулянт же антиагрегант ичкен адамдардын өз боюнун бийиктигинен жыгылгандан кийинки баш сөөгүнүн ичиндеги кан куюлуу коркунучу. Academic Emergency Medicine, 2017. DOI: 10.1111/acem.13217
- Hillegass E. et al. Вена тромбоэмболиясынын коркунучу бар же диагнозу коюлган бейтаптарды башкаруу боюнча колдонмо. Physical Therapy, 2016. DOI: 10.2522/ptj.20150264
- Montero-Odasso M. et al. Улгайган адамдардын жыгылышынын алдын алуу жана аны менен күрөшүү боюнча дүйнөлүк сунуштар. Age and Ageing, 2022. DOI: 10.1093/ageing/afac205
- National Institute for Health and Care Excellence. Баш жаракаттарын баалоо жана алгачкы жардам көрсөтүү боюнча сунуштар, анын ичинде антикоагулянт ичкен учурлар. NICE: Head injury
- NHS. Варфарин: колдонуу, кан кетүү коркунучу, баш жаракатынан кийинки аракеттер жана медициналык карточка. NHS: Warfarin
- NHS. Антикоагулянттардын дозасы, дозаны өткөрүп жибергенде эмне кылуу керектиги жана варфаринди көзөмөлдөө. NHS: Anticoagulant dosage
- American Heart Association. Варфарин ичүү жана медициналык идентификация тууралуу колдонмо. AHA: A Patient’s Guide to Taking Warfarin
