Антикоагулянт ичкәндә сәйр қилиш: асасийси
Әгәр дохтур паалийитиңни чәклимигән болса, адәттики сәйр қилиш көпинчә мумкин. Хәтәрни «һәркәтсиз» өтүш билән азайтишқа тиришмай, қулап кетиш еһтималини төвәнлитиш вә ярилиништин кейин немә қилишни алдин билиш муһим. Венилиқ тромбоэмболияси бар бемарларни давалаш бойичә клиникилиқ қолланма, тиббий қарши көрсәтмә болмиған һаләттә, һәркәтчанлиқни қоллайду. Шуниң билән биргә, антикоагулянт ичидиған адәмләрниң қулап кетиш хәвпини мутәхәссисләрниң баһалишини айрим тәвсийә қилиду.
Аввало — саңа берилгән шәхсий тәвсийәләр Әгәр дорини йеқинда ичишкә башлиған болсаң, башқа кесәллик үчүн давалиниватқан болсаң, йеқинда бир мудаһилини баштин өткүзгән болсаң яки дохтур саңа чәклимә қойған болса, униңдин өзәңгә мас келидиған жүклимә һәққидә сора. Бу мақалә шәхсий давалаш пиланиңниң орнини басмайду.
Варфарин, апиксабан, ривароксабан, дабигатран яки эдоксабан қатарлиқ антикоагулянтлар тромб пәйда болушқа тосқунлуқ қилиду, лекин қан кетиш еһтималини ашуриду. Аспирин вә клопидогрел антиагрегантлар болуп, антикоагулянтларға кирмәйду; уларму қан кетишкә тәсир көрситиши мүмкин. Әгәр мошу хилдики бир нәччә дорини ичсәң, уларниң һәр бирини дохтурға ейт.
Асасий көрсәтмә: дорини ичкәнлигиң үчүн һәркәттин ваз кәчмә, бәлки қулап кетиш еһтималини азайт вә ярилинишниң ақивәтлирини нәзәрдин сақит қилма.
Дора немини өзгәртиду — немини өзгәртмәйду
Дориниң өзи адәттә сәйр қилиштики адәттики сүръитиңни өзгәртмәйду вә мәхсус «антикоагулянтлиқ» йол таллашниму тәқәзза қилмайду. Өзгиридиған нәрсә — ярилинишниң ақивити: һәтта төвәндин қулап чүшкәндиму башни урувелишқа диққәт қилиш керәк, чүнки қан кетиш дәрһал байқалмаслиғи мүмкин. Бу һәр бир көгириш чоқум қийинчилиқ пәйда қилиду дегәнлик әмәс, лекин ярилинишни пەقەت өзәңни қанчилик яхши һис қилишиңға қарап баһалима дегәнлик.
Проспективлиқ изилдәшкә, өз бойиниң егизлигидин қулап башини уруп, җиддий ярдәм бөлүмигә келип компьютерлиқ томографиядин өткүзүлгән адәмләр қатнашқан. 939 қатнашқучиниң 33идә қан қуюлуши байқалған. Бу адәттики сәйр қилиш вақтидики ярилиниш еһтималиниң баһаси яки шәхсий тәхмин әмәс: изилдәшкә һәр хил антикоагулянт вә антиагрегант ичидиған адәмләр қатнашқан, улар башини урғандин кейинла текшүрүлгән.
Проспективлиқ когортаға қулап баши ярилинип, антикоагулянт яки антиагрегант ичидиған 939 бемар киргән. Дәсләпки КТда 33 адәмдә (3,5%) баш сөңәк ичигә ярилиништин болған қан қуюлуши байқалған. Нәтиҗә травматология бөлүмигә кәлгән талланған бемарларни тәсвирләйду, адәттики сәйр қилиш хәвпини әмәс; муәллипләр айрим дориларни селиштуруш үчүн чоңрақ көләмдики учурлар керәклигини тәкитләйду.
Ganetsky M. et al. Academic Emergency Medicine, 2017. DOI: 10.1111/acem.13217Әмәлий хуласә еһтималлиқни өз алдиңға һисаплап чиқиштин асанрақ: әгәр башиңни урсаң, көрүнәрлик яра яки қаттиқ ағриқ болмиса ҳам, дәрһал тиббий баһалашқа мураҗиәт қил. Дохтур назарәт вә текшүрүш керәкму-йоқму, шуни қарар қилиду. NICE қолланмиси антикоагулянт ичидиған адәмләр баш ярилинишидин кейин җиддий ярдәм бөлүмигә йоллинишини қарашни тәвсийә қилиду; бу һәр бир адәмгә КТ чоқум керәк дегәнлик әмәс.
Сиртқа чиқиштин бурун: қисқичә текшүрүш
Сәйр қилиштин бурун пەقەت һава райини әмәс, өз һалитиңниму баһала. Әгәр бешиң айланса, аҗизлиқ, тентийиш яки адәттин ташқири һалсизлиқ һис қилсаң, сиртта өзәңни синап көрмәстин, авал униңға немә сەۋәп болғанини ениқла. Әгәр йеқинда жиқилған болсаң яки тәңпуңлуғуңни көп йоқитидиған болуп қалған болсаң, дохтурдин яки физиотерапевттин меңишиң вә қулап кетиш хәвпиңни баһалашни өтүн. APTA қолланмиси антикоагулянт ичидиған адәмләрниң хәвпини мутәхәссисләрниң баһалишини ениқ тәвсийә қилиду; бу сәйр қилишни тохтитиш талаби әмәс, бәлки хәвпни муһакимә қилишниң бир баһаниси.
- Телефониниң батареяси барлиғини вә җиддий чақириқ қилиш үчүн екраниниң қулуплуқ әмәслигини текшүр.
- Тиббий карточкаңни елип чиқ яки антикоагулянтниң нами вә җиддий алақә үчүн телефон номери йезилған биләйүзүк тақап жүр.
- Дорилириңниң тизимини телефонда сақла: нами, миқдари вә адәттә ичидиған вақти. Қулап кәткәндин кейин һодуқуп қалсаң, хатирәңгә тайинип қалма.
- Әгәр бурун жиқилған, һошуңдин кәткән яки тәңпуңлуқта қийинчилиқ көргән болсаң, йеқинлириң билән сәйр қил яки биригә йолуңни вә қайтидиған вақтиңни ейтип қой.
- Дорини дохтур бәлгүлигән тәртип бойичә ич. Дохтурниң көрсәтмиси болмиса, сәйр қилиш үчүн дозини өткүзүвәтмә яки өзгәртмә.
Америка физиотерапия ассоциациясиниң қолланмиси тиббий қарши көрсәтмә болмиса һәркәтчанлиқни қоллайду вә антикоагулянт ичидиған адәмләрниң қулап кетиш хәвпини баһалашни тәвсийә қилиду. Муәллипләр ярилинишниң алдини елиш муһим, лекин бу өз алдиға адәмниң паалийәттин ваз кечиши керәк дегәнлик әмәс, дәп көрситиду. Һөҗҗәт мутәхәссисләргә беғишланған, шуңа жүклимисиңгә мунасивәтлик қарарни дохтурниң шәхсий тәвсийилиригә асасән чиқар.
Hillegass E. et al. Physical Therapy, 2016. DOI: 10.2522/ptj.20150264Әгәр варфарин ичсәң, бәлгүләнгән МНО контролини давамлаштур вә клиникиңниң көрсәтмилиригә әмәл қил. Нәтиҗә сән үчүн бәлгүләнгән миқдардин чиқип кәтсә яки клиника йеңи көрсәтмә бәрсә, жүклимәңни қандақ башқуруш керәклигини соривап ал. Турақлиқ дозини бәлгүләш үчүн биваситә ичидиған антикоагулянтларда МНО ишлитилмәйду; бирақ бу бәлгүләнгән көрүшүшләр вә әкс тәсирләр һәққидә муһакимә қилишниң кериги йоқ дегәнлик әмәс. Дориниң тәсирини өзәңни қандақ һис қилишиңға қарап «текшүрүшкә» уринма.
Йол вә сүръәт: қулап кетиш еһтималини азайт
Йол йөткәп, тохтиғили яки бир бинаниң ичигә киргили болидиған, яхши йөткәлгән вә тонуш түз йолни талла. Қараңғуда, муздақта, қаттиқ ямғурда вә йоруқсиз пәләмпәйдә путлишип кетиш еһтимали юқири — бундақ шараитта сәйрни башқа күнгә қалдурған яки бина ичидики бихәтәр йолни таллиған әвзәл. Тәпсилий пикирләрни сәйр йоллириниң йүзилири вә музда сәйр қилиш тоғрилиқ мақалилардин тапалайсән.
- Өзәңгә дәл келидиған, тәписи турақлиқ вә путни яхши тутуп туридиған аяқ кийим кий; чөмүләк яки тайғақ аяқ кийим билән сиртқа чиқма.
- Бурулуш, йол четидики пәләмпәй вә басқучларда алдирап кәтмә. Телефонға әмәс, алдыңдики йолға қара.
- Тәңпуңлуғуң аллиқачан бузулған болса, ялғуз һалда мурәккәп из, тик даван яки юмшақ тупрақлиқ йолни таллима.
- Әгәр саңа тәвсийә қилинған болса, һаса яки жүрүш қоралини ишләт; тайиниш қорали керәк болуп, қайсисини таллашни билмисәң, мутәхәссис билән мәслиһәтләш. Тәпсилат — һаса билән меңиш тоғрилиқ материалда.
- Өзүңгә қолайлиқ болған адәттики сүръәттә маң. Тәңпуңлуқни һис қилмиған күни йеңи арилиқ машқлирини, узун йолни яки тонуш әмәс җайда сәйр қилишни башлима.
Әгәр йешиң чоң болса, йеқинда көп путлишидиған болуп қалған яки қулап кетиштин қорқидиған болсаң, йолни өзгәртишниң өзила йетәрлик болмаслиғи мүмкин. Йеши чоң адәмләрниң қулап кетишиниң алдини елиш бойичә хәлқаралиқ тәвсийәләр тәңпуңлуқ вә күндилик ишларға керәклик һәркәтләрни мәшиқ қилдуридиған шәхсий машқларни тәвсийә қилиду. Бу видеодин өз алдиңға машқ қилиш шәрт дегәнлик әмәс: болупму бурун жиқилған болсаң, дохтур яки физиотерапевттин бихәтәр усул таллап беришни өтүн.
Хәлқаралиқ қолланма йеши чоң адәмләргә тәңпуңлуқ вә күндилик ишларға керәклик һәркәтләрни мәшиқ қилдуридиған программини тәвсийә қилиду; программа һәр бир адәмгә айрим таллинип, қийинчилиғи аста-аста ашурулиду. Бу күндилик сәйр қилишниң орнини басмайду, униңға қошумчә болиду. Әгәр тик турғанда тәңпуңлуғуң бузулса яки бурун жиқилған болсаң, бундақ машқларни башлашни мутәхәссис билән мәслиһәтләш.
Montero-Odasso M. et al. Age and Ageing, 2022. DOI: 10.1093/ageing/afac205Әгәр жиқилип кәтсәң яки бир йәргә урулсаң
Аввал тохта вә туюқсиз орнуңдин турма. Қаттиқ ағриқ, көрүнәрлик шәкил бузулуши, аҗизлиқ, һошниң хиралишиши болса яки бихәтәр орнуңдин туралмисаң, әтрапиңдикиләрдин ярдәм чақиришни өтүн. Жиқилғандин кейин бешиңни урувалдиңму-йоқму билмисаң яки жиқилиш пәйтини әсләлмисаң, еһтиятчан бол: тиббий мутәхәссискә антикоагулянт ичидиғанлиғиңни ейтип, дәрһал мәслиһәт ал.
| Һаләт | Немә қилиш керәк |
|---|---|
| Башни уруп алсаң — һәтта бәлгиләр болмиса ҳам | Дәрһал тиббий баһалашқа мураҗиәт қил; һалитиң начарлашқичә күтмә. Дориниң нами вә ахирқи дозини қачан ичкәнлигиңни ейт. |
| Кесилип, қан кетиватса | Ярини таза рәхт билән бесип тур. Қан көп кәтсә яки тохтимиса, җиддий ярдәм чақир. |
| Башни урмай жиқилсаң, лекин қаттиқ ағриқ яки чоңийип барған көкириш болса | Дохтур яки җиддий ярдәм хизмити билән бағлан; ярилинишни баһалат, пەقەت көрүнүп турған қанға қарап қалма. |
| Жиқилип, бешиңни урувалдиңму-йоқму билмисәң | Баш ярилиниши болуши мүмкин дәп қарап, буни тиббий мутәхәссискә ейт. |
Жиқилғандин кейин антикоагулянтни өз алдиңға тохтатма, кечиктүрмә яки қошумчә доза ичмә. Дора тоғрилиқ қарар униң немә үчүн йезип берилгәнликигә вә ярилинишниң қандақ болғиниға бағлиқ. «Һәр қандақ бир һадисә үчүн» давалашни тохтитиш керәк дәп ойлисаңму, авал дохтурдин көрсәтмә ал.
Башни урғандин кейин бәлгиләрни күтмә Антикоагулянт ичкәндә дәрһал тиббий баһалашқа мураҗиәт қил. Өзүңни начар һис қилсаң яки әткәнчәк бәлгиләр болса, машинини өзәң һайдап барма.
Қачан дәрһал ярдәм керәк?
Җиддий қан кетиш яки баш ярилинишиниң еһтималлиқ бәлгилири байқалса, йәрлик җиддий ярдәм хизмитигә телефон қил. Бу доридин болғанму-йоқму дәп өзәң ениқлашқа уринма: диспетчер вә тиббий хадимларға антикоагулянт ичидиғанлиғиңни ейт.
- һошидин кетиш, талма тутуш, адәттин ташқири уйқучанлиқ яки жиқилғандин кейин һошниң хиралишиши;
- қаттиқ яки күчийиватқан баш ағриғи, қайти-қайти қусуш;
- йеңи аҗизлиқ яки уйушуш, сөзләш, көрүш, мувапиқлаштуруш яки тәңпуңлуқниң бузулуши;
- сийдиктә яки нәҗистә қан, қара нәҗис, қан қусуш яки қанлиқ йөтәл;
- тохтимайватқан қаттиқ қан кетиш яки тез чоңийиватқан ағриқлиқ ишшиқ яки көкириш.
Көп болмиған, лекин адәттин ташқири қан кетиш, пат-пат көгириш яки қайтилинидиған бурун қанаш болса, йеқин арида дохтур яки антикоагулянт клиникиси билән бағлан. Қачан вә немә йүз бәргәнлигини йезип қой, лекин бәлгиләр күчәйсә, мураҗиәт қилишни кечиктүрмә. NHS варфарин ичидиған адәмләргә қан кетишни хәвәр қилишни вә баш ярилинишидин кейин ярдәмгә мураҗиәт қилишни айрим тәвсийә қилиду; ениқ тәртип дөләт вә йәрлик саламәтлик сақлаш системисиға бағлиқ.
Қисқичә: антикоагулянт ичкәндә бихәтәр сәйр қилиш
- Әгәр дохтур паалийитиңни чәклимигән болса, адәттики сәйрни давамлаштурсаң болиду; сәйр қилиш үчүн дориниң дозисини өзгәртмә.
- Түз вә тонуш йолни, турақлиқ аяқ кийимни вә хатирҗәм сүръәтни таллап, қулап кетиш хәвпини азайт.
- Тиббий карточка яки биләйүзүк елип жүр, телефониң вә дорилириңниң тизими қол астиңда болсун.
- Башни һәр қандақ урғандин кейин, өзүңни яхши һис қилсаңму, дәрһал тиббий баһалаштин өт.
- Қаттиқ қан кетиш, туюқсиз қаттиқ баш ағриғи, һошниң хиралишиши яки нерв системисиға мунасивәтлик бәлгиләр болса, җиддий ярдәм чақир.
Антикоагулянт ичишкә башлисам, сәйр қилишни тохтитишим керәкму?
Адәттә дорини ичишниң өзи күндилик сәйр қилишқа чәк қоймайду. Әгәр дохтур саңа чәклимә қойған болса, йеқинда ярилинип қалған болсаң, адәттин ташқири бәлгиләр яки тентийиш болса, сәйр қилиштин бурун шәхсий пиланиңни ениқлап ал.
Башни азрақ уруп алдим, лекин өзүмни яхши һис қиливатсам немә қилишим керәк?
Бәлгиләрни күтмә: дәрһал тиббий баһалашқа мураҗиәт қил вә қайси антикоагулянтни ичидиғанлиғиңни ейт. Текшүрүш керәкму-йоқму, дориниң түрү, болған вақиә вә йәрлик тәвсийәләрни нәзәрдә тутуп тиббий мутәхәссис қарар қилиду.
Узун сәйр қилиштин бурун бир дозини өткүзүп қойсам боламду?
Яқ, дохтурниң көрсәтмиси болмиса, ичиш тәртиви вә дозисини өзгәртмә. Дорини ичишни унтуп қалсаң яки байқамай артуқ ичип қойсаң, дәл өз дорисиға берилгән йол-йоруққа әмәл қил яки дохтур билән фармацевтқа мураҗиәт қил.
Һәр қетим сәйр қилғанда бирси маңа һәмраһ болуши керәкму?
Әгәр тәңпуңлуқта қийинчилиқ, йеқинда жиқилиш яки башқа чәклимиләр болмиса, шәрт әмәс. Әгәр тентийип маңсаң яки бурун жиқилған болсаң, бир мәзгил йеқинлириң билән сәйр қил вә мутәхәссистин қулап кетиш хәвпини баһалашни өтүн.
Мәнбәләр
- Ganetsky M. et al. Антикоагулянт яки антиагрегант ичидиған адәмләрниң өз бойиниң егизлигидин жиқилишидин кейин баш сөңәк ичигә қан қуюлуш хәвпи. Academic Emergency Medicine, 2017. DOI: 10.1111/acem.13217
- Hillegass E. et al. Венилиқ тромбоэмболия хәвпи бар яки диагноз қоюлған бемарларни башқуруш бойичә қолланма. Physical Therapy, 2016. DOI: 10.2522/ptj.20150264
- Montero-Odasso M. et al. Йеши чоң адәмләрниң қулап кетишиниң алдини елиш вә уни башқуруш бойичә хәлқаралиқ тәвсийәләр. Age and Ageing, 2022. DOI: 10.1093/ageing/afac205
- National Institute for Health and Care Excellence. Антикоагулянт ичкән һаләтләрниму өз ичигә алған баш ярилинишини баһалаш вә дәсләпки башқуруш бойичә тәвсийәләр. NICE: баш ярилиниши
- NHS. Варфарин: ишлитиш, қан кетиш хәвпи, баш ярилинишидин кейин қилинидиған ишлар вә тиббий карточка. NHS: Варфарин
- NHS. Антикоагулянт дозиси, дозини өткүзүп алғандики тәдбирләр вә варфаринни назарәт қилиш. NHS: антикоагулянт дозиси
- American Heart Association. Варфарин ичиш вә тиббий бәлгү тақаш бойичә қолланма. AHA: Варфарин ичиш бойичә бемарларға йолланма
