Антикоагулянт қабылдап жүргенде жүру: ең маңыздысы
Егер дәрігер белсенділігіңді шектемесе, әдеттегі серуенге көбіне шыға беруге болады. Қозғалмай қалу арқылы қауіптің «орнын толтыруға» тырысқаннан гөрі, құлау ықтималдығын азайтып, жарақат алған жағдайда не істеу керегін алдын ала білген маңызды. Веналық тромбоэмболиясы бар адамдарды жүргізуге арналған клиникалық нұсқаулық медициналық қарсы көрсетілім болмаса, қозғалуды қолдайды және антикоагулянт қабылдайтын адамдардың құлау қаупін мамандардың бағалауын бөлек ұсынады.
Алдымен өзіңе арналған ұсыныстарды ескер Егер дәріні жақында қабылдай бастаған болсаң, басқа ауруға байланысты емделіп жүрсең, жуырда емшарадан өтсең немесе дәрігер шектеулер қойған болса, өзіңе қандай жүктеме лайық екенін одан нақтыла. Бұл мақала жеке ем жоспарын алмастырмайды.
Варфарин, апиксабан, ривароксабан, дабигатран немесе эдоксабан сияқты антикоагулянттар қан ұйындысының пайда болуына кедергі келтіреді, бірақ қан кету ықтималдығын арттырады. Аспирин мен клопидогрел антикоагулянттарға емес, антиагреганттарға жатады; олар да қан кетуге әсер етуі мүмкін. Осындай бірнеше дәріні қабылдасаң, дәрігерге әрқайсысын ата.
Басты бағдар: дәрі ішкенің үшін қимылдан бас тартпа, құлау ықтималдығын азайтып, жарақаттың салдарын байқамай қалма.
Дәрі нені өзгертеді, ал нені өзгертпейді
Дәрінің өзі әдетте серуеннің үйреншікті қарқынын өзгертпейді және арнайы «антикоагулянттық» бағытты қажет етпейді. Бірақ жарақаттың салдары ауырлауы мүмкін: тіпті аласа жерден құлап, басыңды соғып алсаң да, бұған назар аудару керек, өйткені қан кету бірден байқалмауы мүмкін. Бұл әрбір соғылу міндетті түрде асқынуға әкеледі деген сөз емес, бірақ жарақатты өзіңді қалай сезініп тұрғаныңа қарап қана бағалауға болмайды.
Проспективті зерттеуге өз бойының биіктігіндей жерден құлап, басын соғып алған соң компьютерлік томографияға түсу үшін жедел жәрдем бөліміне барған адамдар қатысты. 939 қатысушының 33-інен қан құйылу анықталды. Бұл — әдеттегі серуен кезінде жарақат алу ықтималдығының бағасы да, жеке болжам да емес: зерттеуге антикоагулянттар мен антиагреганттардың әртүрлі түрлерін қабылдайтын адамдар қатысқан, ал тексеру бастарын соққаннан кейін жасалған.
Проспективті когортқа құлағаннан кейін басын жарақаттап алған және антикоагулянт немесе антиагрегант қабылдайтын 939 пациент кірді. Алғашқы КТ кезінде 33 адамнан (3,5%) жарақаттық бассүйекішілік қан құйылу анықталды. Нәтиже жедел жәрдем бөліміне түскен іріктелген пациенттерге қатысты, әдеттегі серуен кезіндегі қауіпті көрсетпейді; авторлар жекелеген дәрілерді салыстыру үшін ауқымдырақ деректер қажет екенін атап көрсетеді.
Ganetsky M. et al. Academic Emergency Medicine, 2017. DOI: 10.1111/acem.13217Іс жүзіндегі қорытынды ықтималдықты өз бетіңше есептеуге тырысқаннан оңай: басыңды соғып алсаң, көзге көрінетін жара немесе қатты ауырсыну болмаса да, шұғыл медициналық тексеруден өт. Бақылау мен тексеру қажет пе, оны дәрігер шешеді. NICE нұсқаулығы антикоагулянт қабылдайтын адамдар бас жарақатын алғаннан кейін жедел жәрдем бөліміне жіберу мүмкіндігін қарастыруды ұсынады; бұл әр адамға міндетті түрде КТ жасау керек дегенді білдірмейді.
Шығар алдында: шағын тексеру
Серуенге шығарда ауа райын ғана емес, өз жағдайыңды да бағала. Басың айналса, әлсіздік сезінсең, теңселсең немесе әдеттен тыс жайсыздық болса, көшеге шығып өзіңді сынамай, алдымен себебін анықта. Жуырда құлаған болсаң немесе тепе-теңдікті жиі жоғалта бастасаң, дәрігерден не физиотерапевтен жүрісің мен құлау қаупін бағалауды сұра. APTA нұсқаулығы антикоагулянт қабылдайтын адамдарға осындай бағалау жүргізуді мамандарға тікелей ұсынады; бұл — жүруді тоқтату талабы емес, қауіп туралы сөйлесуге себеп.
- Телефоныңның қуаты барын және шұғыл қоңырау шалу үшін экран құлыпталмағанын тексер.
- Медициналық картаңды алып жүр немесе антикоагулянттың атауы мен шұғыл байланыс нөмірі жазылған білезік тақ.
- Дәрілер тізімін телефоныңа сақта: атауы, дозасы және әдетте қабылдайтын уақытың. Құлағаннан кейін абдырап қалсаң, жадыңа сеніп қалма.
- Бұрын құлаған, талып қалған немесе тепе-теңдікке қатысты қиындықтарың болса, жақыныңмен бірге серуенде немесе біреуге бағытың мен қайтатын уақытыңды айт.
- Дәріні тағайындалған тәртіппен қабылда. Дәрігер айтпаса, серуен үшін дозаны өткізіп алма және өзгертпе.
Америкалық физиотерапия қауымдастығының нұсқаулығы медициналық қарсы көрсетілім болмаса, қозғалуды қолдайды және антикоагулянт қабылдайтын адамдардың құлау қаупін бағалауды ұсынады. Авторлар жарақаттың алдын алу маңызды екенін, бірақ бұл өздігінен адамның белсенділіктен бас тартуы керек дегенді білдірмейтінін атап өтеді. Құжат мамандарға арналған, сондықтан жүктемең туралы шешім қабылдағанда дәрігердің жеке ұсыныстарын басшылыққа ал.
Hillegass E. et al. Physical Therapy, 2016. DOI: 10.2522/ptj.20150264Варфарин қабылдасаң, МНО-ны белгіленген тәртіппен тексеруді жалғастырып, емхана нұсқауларын орында. Нәтиже саған белгіленген аралықтан шығып кетсе немесе емхана жаңа нұсқау берсе, дене жүктемесіне қатысты не істеу керегін сұра. Тікелей әсер ететін пероральді антикоагулянттардың дозасын жүйелі реттеу үшін МНО қолданылмайды; дегенмен жоспарлы қабылдауларға барып, жанама әсерлерді талқылау қажет. Дәрінің әсерін хал-жағдайыңа қарап өз бетіңше «тексеруге» тырыспа.
Бағыт пен қарқын: құлау ықтималдығын азайт
Жабыны жақсы, таныс әрі тоқтап демалуға немесе ғимаратқа кіріп алуға болатын тегіс жолды таңда. Қараңғыда, көктайғақта, нөсер жаңбырда және жарығы нашар баспалдақтарда сүріну ықтималдығы артады — мұндайда серуенді кейінге қалдырған немесе ғимарат ішіндегі қауіпсіз бағытты таңдаған дұрыс. Толығырақ кеңесті жүруге арналған жол жабындары және мұз үстінде жүру туралы мақалалардан табасың.
- Өлшемі сай, табаны орнықты әрі аяқты жақсы бекітетін аяқ киім ки; тәпішкемен немесе тайғанақ аяқ киіммен шықпа.
- Бұрылыстарда, жиектастар мен баспалдақтарда асықпа. Телефонға емес, алдыңдағы жолға қара.
- Тепе-теңдігің бұзылып жүрген болса, жалғыз өзің күрделі соқпақты, тік еңісті немесе борпылдақ топырақты бағытты таңдама.
- Ұсынылса, таяқ не жүріс арбасын пайдалан; тірек керек екенін сезсең, бірақ қайсысы қолайлы екенін білмесең, маманмен кеңес. Толығырақ — таяқпен жүру туралы материалда.
- Өзіңе үйреншікті ыңғайлы қарқынды сақта. Жаңа аралық жаттығуларды, ұзақ бағытты немесе бейтаныс жермен серуендеуді өзіңді тұрақсыз сезінген күні бастама.
Жасың үлкен болса, соңғы кезде жиі сүріне бастасаң немесе құлап қалудан қорықсаң, бағытты өзгерту жеткіліксіз болуы мүмкін. Егде жастағы адамдардың құлауын болдырмауға арналған халықаралық ұсынымдар тепе-теңдік пен күнделікті қимылдарды жаттықтыратын жеке жаттығуларды ұсынады. Бұл міндетті түрде бейнежазбаға қарап өз бетіңше жаттығу деген сөз емес: әсіресе бұрын құлаған болсаң, дәрігерден немесе физиотерапевтен қауіпсіз нұсқасын таңдауға көмектесуін сұра.
Халықаралық нұсқаулық егде жастағы адамдарға тепе-теңдік пен күнделікті қимылдарды жаттықтыратын жаттығу бағдарламаларын ұсынады; бағдарлама әр адамға жеке таңдалып, күрделілігі біртіндеп арттырылады. Бұл — күнделікті серуеннің орнына емес, оған қосымша. Тік тұру немесе жүру кезінде тұрақсыздық сезінсең, не бұрын құлаған болсаң, мұндай жаттығуларды бастауды маманмен талқыла.
Montero-Odasso M. et al. Age and Ageing, 2022. DOI: 10.1093/ageing/afac205Құлап қалсаң немесе бір жеріңді соғып алсаң
Алдымен тоқтап, бірден атып тұрма. Қатты ауырсыну, көзге көрінетін деформация, әлсіздік, сананың шатасуы болса немесе қауіпсіз тұра алмасаң, айналаңдағы адамдардан көмек шақыруын өтін. Құлағаннан кейін басыңды соқтың ба, соқпадың ба деп күмәндансаң немесе құлаған сәт есіңде болмаса, сақтық таныт: медицина қызметкеріне антикоагулянт қабылдайтыныңды айтып, шұғыл кеңес ал.
| Жағдай | Не істеу керек |
|---|---|
| Басыңды соғып алдың — тіпті белгісі болмаса да | Шұғыл медициналық тексеруден өт; жағдайың нашарлағанын күтпе. Дәрінің атауын және соңғы дозаны қашан қабылдағаныңды айт. |
| Кесіліп қалдың, қан кетіп жатыр | Жараны таза матамен бас. Қан қатты кетсе немесе тоқтамаса, жедел көмек шақыр. |
| Басыңды соқпай құладың, бірақ қатты ауырсыну немесе үлкейіп бара жатқан үлкен көгерген жер бар | Дәрігерге немесе жедел медициналық көмек қызметіне хабарлас; жарақатты тек көзге көрінетін қанға қарап бағалама. |
| Құладың, бірақ басыңды соқтың ба, білмейсің | Бас жарақаты болуы мүмкін деп есептеп, бұл туралы медицина қызметкеріне айт. |
Құлағаннан кейін антикоагулянтты өз бетіңше тоқтатпа, кейінге қалдырма және қосымша дозасын қабылдама. Дәріге қатысты шешім оның не себепті тағайындалғанына және жарақаттың сипатына байланысты. «Сақтық үшін» емді тоқтату керек сияқты көрінсе де, алдымен дәрігерден нұсқау ал.
Басыңды соққаннан кейін белгілерді күтпе Антикоагулянт қабылдап жүрсең, бірден шұғыл медициналық тексеруден өт. Өзіңді нашар сезінсең немесе алаңдатарлық белгілер болса, көлікті өзің жүргізбе.
Қашан шұғыл көмек қажет
Қатты қан кетудің немесе бас жарақатының ықтимал белгілері пайда болса, жергілікті жедел қызметке қоңырау шал. Оның дәріге қатысы бар-жоғын өз бетіңше анықтауға тырыспа: диспетчер мен медицина қызметкерлеріне антикоагулянт қабылдайтыныңды айт.
- құлағаннан кейін естен тану, құрысу, әдеттен тыс ұйқышылдық немесе сананың шатасуы;
- қатты немесе күшейіп бара жатқан бас ауруы, қайта-қайта құсу;
- жаңадан пайда болған әлсіздік немесе ұю, сөйлеу, көру, қимылды үйлестіру не тепе-теңдік бұзылысы;
- зәрде немесе нәжісте қан, қара нәжіс, қан құсу немесе қан түкіру;
- тоқтамайтын қатты қан кету немесе тез үлкейіп бара жатқан ауырсынатын ісік не көгерген жер.
Қан кету жеңілірек болғанымен, әдеттен тыс болса, жиі көгерсең немесе мұрның қайта-қайта қанаса, жақын арада дәрігерге не антикоагулянт клиникасына хабарлас. Қашан және не болғанын жазып қой, бірақ белгілер күшейсе, көмекке жүгінуді кейінге қалдырма. NHS варфарин қабылдайтын адамдарға қан кету туралы хабарлап, бас жарақатынан кейін көмекке жүгінуді бөлек ұсынады; нақты әрекет ету тәртібі елге және жергілікті денсаулық сақтау жүйесіне байланысты.
Қысқаша: антикоагулянт қабылдап жүргенде қауіпсіз серуендеу
- Дәрігер белсенділігіңді шектемесе, әдеттегі серуенді жалғастыруға болады; жүру үшін дәрінің дозасын өзгертпе.
- Құлау қаупін азайт: тегіс әрі таныс бағытты, орнықты аяқ киімді және байыпты қарқынды таңда.
- Медициналық картаңды немесе білезігіңді алып жүр, телефоның мен дәрілер тізімін қолжетімді жерде ұста.
- Басыңды соғып алсаң, өзіңді жақсы сезініп тұрсаң да, шұғыл медициналық тексеруден өт.
- Қатты қан кетсе, кенеттен қатты басың ауырса, санаң шатасса немесе жүйке жүйесіне қатысты белгілер пайда болса, жедел көмек шақыр.
Антикоагулянт қабылдай бастағанда серуендеуді тоқтату керек пе?
Әдетте дәрінің өзін қабылдау күнделікті жүруге тыйым салмайды. Дәрігер қойған шектеулер, жуырдағы жарақат, әдеттен тыс белгілер немесе тұрақсыздық болса, серуенге шықпас бұрын өзіңе арналған жоспарды нақтыла.
Басымды жеңіл соғып алдым, бірақ өзімді жақсы сезініп тұрмын. Не істеуім керек?
Белгілерді күтпе: бірден медициналық тексеруден өтіп, қандай антикоагулянт қабылдайтыныңды айт. Тексеру қажет пе, оны дәрігер дәрі, жағдай және жергілікті ұсынымдарды ескере отырып шешеді.
Ұзақ серуен алдында бір дозаны өткізіп жіберуге бола ма?
Жоқ, дәрігер тағайындамаса, қабылдау тәртібі мен дозаны өзгертпе. Дәріні қабылдауды өткізіп алсаң немесе абайсызда артық қабылдасаң, дәл өз дәріңе арналған нұсқаулықты орында немесе дәрігерге не фармацевтке хабарлас.
Әр серуенге біреумен бірге шығу керек пе?
Тепе-теңдікке қатысты қиындықтарың, жуырдағы құлауың немесе басқа шектеулерің болмаса, міндетті емес. Тұрақсыз жүрсең немесе бұрын құлаған болсаң, біраз уақыт жақыныңмен бірге серуендеп, маманнан құлау қаупін бағалауын сұра.
Дереккөздер
- Ganetsky M. et al. Антикоагулянттар немесе антиагреганттар қабылдайтын адамдардың өз бойының биіктігіндей жерден құлағаннан кейінгі бассүйекішілік қан құйылу қаупі. Academic Emergency Medicine, 2017. DOI: 10.1111/acem.13217
- Hillegass E. et al. Веналық тромбоэмболия қаупі бар немесе диагнозы қойылған пациенттерді жүргізу жөніндегі нұсқаулық. Physical Therapy, 2016. DOI: 10.2522/ptj.20150264
- Montero-Odasso M. et al. Егде жастағы адамдардың құлауының алдын алу және оны басқару жөніндегі халықаралық ұсынымдар. Age and Ageing, 2022. DOI: 10.1093/ageing/afac205
- National Institute for Health and Care Excellence. Антикоагулянт қабылдауды қоса алғанда, бас жарақатын бағалау және ерте кезеңде жүргізу жөніндегі ұсынымдар. NICE: Head injury
- NHS. Варфарин: қолдану, қан кету қаупі, бас жарақатынан кейінгі әрекеттер және медициналық карта. NHS: Warfarin
- NHS. Антикоагулянттардың дозасы, дозаны өткізіп алғандағы әрекеттер және варфаринді бақылау. NHS: Anticoagulant dosage
- American Heart Association. Варфарин қабылдау және медициналық сәйкестендіру жөніндегі нұсқаулық. AHA: A Patient’s Guide to Taking Warfarin
