Коопсуздук сейилдөөгө тыюу салуу дегенди билдирбейт
Деменциясы бар адамга кээде жолду эстөө, тааныш жерди таануу же андан ары кайда баруу керектигин түшүнүү кыйындашы мүмкүн. Бул сейилдөөнү автоматтык түрдө токтотуу керек дегенди билдирбейт. Кыймыл, таза аба жана көнүмүш иштерге катышуу күнүмдүк жашоодо маанилүү болушу мүмкүн. Жакындарынын милдети — сейилдөөнү жашоодон алып салуу эмес, адамдын мүмкүнчүлүктөрүн эске алып, адашып кетүү же кооптуу жагдайга туш болуу коркунучун азайткан жолду табуу.
Бир диагноз үчүн эле сейилдөөнү токтотпо. Маршрутту, коштоп жүрүүнү жана планды өзгөрт — адамдын көбүрөөк кыймылдап, тандоо мүмкүнчүлүгү болушу үчүн.
Баарына ылайыктуу бирдей маршрут же коштоп жүрүү деңгээли жок. Бир адам үйүнүн жанындагы тааныш айлампаны ишенимдүү басышы мүмкүн, бирок ызы-чуу соода борборунда адашып калышы ыктымал. Башка бирөөгө кыска сейилдөөдө да шерик керек болушу мүмкүн. Өз жакыныңда эмне болуп жатканын эске ал: ал жолду тааныйбы, унааларды байкайбы, жардам сурай алабы, айланасында бир нерсе өзгөргөндө жолдон адашпайбы.
- Адам жаңы маршрутту өздөштүрө алабы деп сынагандын ордуна, тааныш жана жөнөкөй жолдон башта.
- Сейилдөөнү жана анын кандай болорун адамдын өзү менен талкуула: тандоо сунуштап, колунан келгендей катышуусуна шарт түз.
- Байланыш маалыматын, телефонду же байланышууга башка каражатты жана адам адашып калса эмне кылуу планын алдын ала даярда.
- Адам адашып кетсе, дароо аракет кыла башта; коопсуздугуна коркунуч жаралса, жергиликтүү тез жардам кызматына кайрыл.
- Жүрүм-туруму же багыт табуу жөндөмү өзгөрсө, планды жакындарың жана адистер менен бирге кайра карап чык.
Конкреттүү жөндөмдөрдү жана коркунуч белгилерин баала
Адам жалгыз сейилдей алабы деп чечерден мурун, эс тутумун эле эмес, башка жөндөмдөрүн да ойлон. Көчөдөн өтө алабы, тең салмактуулугун сактайбы, күтүлбөгөн тоскоолдуктардан өтө алабы жана жардам керек болсо айта алабы — ушулар да маанилүү. Коркунуч өзгөрүшү мүмкүн: адам адаттагыдан кеч кайтып, тааныш жерге барчу жолун унутуп, көнүмүш райондо эмне кыларын билбей же адамдардын арасында тынчсыздана башташы мүмкүн. Мындай өзгөрүүлөр аны урушууга же эс тутумун текшерүүгө эмес, маршрутту жана коштоп жүрүү тартибин кайра карап чыгууга негиз болот.
- Адам адашып кеткен же күтүлгөндөн кыйла кеч кайтып келген учурлар болдубу?
- Көчөдөн коопсуз өтүп, унааларды, велосипеддерди жана башка тоскоолдуктарды байкай алабы?
- Жардам сураган адамга өзүнүн ким экенин жана кимге чалуу керектигин түшүндүрө алабы же байланыш картасын көрсөтө алабы?
- Тең салмактуулугу, көрүүсү, угуусу же телефонду колдонуу жөндөмү начарладыбы?
- Жолдо адам эмне кыларын билбей калса кооптуу болушу мүмкүн болгон жерлер барбы: суу, кыймыл көп жол, тепкичтер, аялдамалар?
Жооптор так божомол бербейт жана адистин баалоосун алмаштырбайт. Күмөн санасаң, чогуу сейилдеп, эмне оңой болуп жатканын жана кайсы жерде эскертүү керектигин байка. Басышы, тең салмактуулугу же жүрүм-туруму өзгөрсө, дарыгер же реабилитация боюнча адис менен талкуула. Багыт табуу жөндөмү капысынан начарлап кетсе, мунун баарын автоматтык түрдө деменцияга жоруба: медициналык адиске бул өзгөрүү тууралуу айт.
Когорттук изилдөөгө деменциясы бар 3 979 улгайган адам катышып, алардын адашып кетүү учурлары беш жыл бою көзөмөлдөнгөн. Авторлор когнитивдик жөндөмдөрдүн олуттуу төмөндөшү, басуу жөндөмүнүн сакталышы жана адашып кетүү учурларынын ортосунда байланыш бар экенин аныкташкан; когнитивдик жана кыймыл жөндөмдөрүндөгү өзгөрүүлөрдүн айкалышы да мааниге ээ болгон. Бул байкоочу изилдөө: ал белгилүү бир адам адашып кетерин алдын ала айтпайт жана басуунун өзү коркунуч жаратарын далилдебейт.
Murata S. et al. Joint effect of cognitive decline and walking ability on incidence of wandering behavior in older adults with dementia: A cohort study.Тааныш жана түшүнүктүү маршрутту кантип тандоо керек
Эс тутуму начарлай электе адам жакшы билген кыска жолдон башта: үйдүн айланасы, сүйүктүү сейил багына чейин же тааныш көчө менен. Бурулушу көп жолго караганда жөнөкөй айлампа же барып-келүүчү маршрут жакшы. Мүмкүн болсо, китепкана, дүкөн, көзгө урунган аялдама же тааныш короо сыяктуу байкала турган белгилери бар көчөлөрдү танда. Жанында жардам сураса боло турган адамдар жана үйлөр болсун.
Үйүндө жашаган Альцгеймер оорусу бар беш адамдын сейилдөөлөрүнө кайталап байкоо жүргүзүлгөн. Катышуучулар көзгө урунган белгилерди жана тааныш айлампа маршруттарды колдонуп, токтоп, артын карашкан; адамдар жана үйлөр көрүнүп турган жерлерде басуу аларга жеңилирээк болгон. Бул чакан сапаттык изилдөө, маршруттун бир түрү баарына коопсуз экенинин далили эмес. Андан алынган пайдалуу практикалык тыянак — адамдын өзүнөн кайсы белгилер жана жолдор ага ишенимдүүрөөк сезүүгө жардам берерин суроо.
Olsson A., Skovdahl K., Engström M. Strategies used by people with Alzheimer’s disease for outdoor wayfinding: A repeated observational study.Сейилдөөгө чейин тандаган жолуңду өзүң басып көрүп, тез багыт табуу кыйын болгон адамдын көзү менен баала. Аралыкты гана эмес, ызы-чууну, элди, жолдон өтүү жерлерин, жарыкты, тротуардын абалын, эс алчу жайларды жана дааратканага жетүүнү да эске ал. Тааныш жердин өзү да жол тосулса, дүкөн жабылса же көнүмүш белги өзгөрсө, түшүнүксүз болуп калышы мүмкүн. Райондо оңдоо иштери жүрүп жатса, убактылуу башка тааныш жолду танда.
| Эмнени текшерүү керек | Сейилдөөгө ылайыктуу | Өзгөрткөн жакшы |
|---|---|---|
| Багыттоочу белгилер | Тааныш имараттар, түшүнүктүү айлампа, үйлөр же адамдар көрүнүп турат | Окшош бурулуштар жана тааныш эмес объекттер көп |
| Жолдон өтүү | Өтүүчү жерлер аз; светофор же коштоп жүргөн адамдын жардамы бар | Кыймылы көп жол, татаал кесилиш, көрүнүш начар |
| Жолдун бети | Тегиз тротуар, токтоп эс алууга ыңгайлуу жер | Муз, чуңкурлар, тепкичтер же жүрүүчү бөлүктүн жанындагы тар жер |
| Кайтуу планы | Кантип кайтуу түшүнүктүү; жолду тез кыскартса болот | Эс алуучу жерлери жана оңой чыга турган жолу жок узун маршрут |
Үйдөн чыгардан мурун даярдан
Даярдык адамды суракка алуу же анын оюн айтуусуна жол бербөө болуп калбашы керек. Кайда барарыңарды айтып, жөнөкөй тандоо сунушта: мисалы, үйдүн жанындагы көнүмүш айлампабы же парктагы тааныш жолбу. Жол бою чогуу басасыңарбы же алдын ала макулдашылган жерде жолугасыңарбы — сүйлөшүп алгыла. Адам жалгыз сейилдегиси келсе, бул вариантты шашпай талкуулап, анын өзүнүн жана адистердин жардамы менен коопсуздугун баала.
- Заряды бар телефон алып, ага жакындарыңдын байланыштарын жаз. Адамга ыңгайлуу болсо, чөнтөгүнө аты-жөнү жана байланыш номери жазылган картаны салып кой.
- Жардам бере алса, геолокациясы бар билерик же түзмөк колдонуу тууралуу сүйлөш. Аны кантип пайдаланууну түшүндүрүп, зарядын жана сигналын алдын ала текшер; түзмөктү коштоп жүрүүнүн ордуна жүрөт деп эсептебе.
- Учурдагы сүрөтүн тартып, кайсы жакыны маршрутту жана болжолдуу кайтуу убактысын билерин макулдаш.
- Бут кийимин, аба ырайына ылайыктуу кийимин, керектүү жүрүү каражатын жана токтоп эс алуу мүмкүнчүлүгүн текшер. Ылайыктуу болсо, дааратканага кирип, суу алып чыгууну сунушта.
- Бүгүн чарчоо, оору же тынчсыздануу бар-жогун такта. Адам өзүн ыңгайсыз сезсе, сейилдөөнү кыскарт же башка убакка жылдыр.
Адамга тандоо мүмкүнчүлүгүн калтыр Кайда баргысы келерин сурап, коопсуз эки вариант сунушта. Багытты сен тандасаң да, чечимге катышуу өз алдынчалык сезимин сактоого жардам берет. Адам дароо жооп бере албай жатса, убакыт бер жана кыска сүйлөмдөр менен сүйлө.
Сейилдөөнү сынакка айлантпай кантип коштоп жүрүү керек
Адамга ыңгайлуу ылдамдыкта жанаша бас. Көчөнүн атын дайыма атап же жолду эстеп жатканын далилдешин талап кылба. Алдын ала түшүнүктүү белгилерди макулдашып алган жакшы: «тааныш дарыканадан кийин солго бурулабыз» деп, жолдо жай эскертип тур. Адам жайлап, токтоп же эмне кыларын билбей тургандай көрүнсө, шаштырба. Адегенде чарчаган-чарчабаганын, отургусу, суу ичкилери же кайткысы келер-келбесин байка.
Тааныш эмес же ызы-чуулуу жерде бир эле учурда жол тандоо, сүйлөшүү жана унааларды байкоо сыяктуу бир нече ишти тапшырба. Адам өзүнө ишенбей калса, коопсуз жерде токтогула. Тынч сүйлөп, тааныш белгини атап, кийинки жөнөкөй кадамды сунушта. «Биз чынында кайдабыз» деп талашуу тынчсызданууну күчөтүшү мүмкүн; адегенде өзүн коопсуз сезишине жардам бер.
Рандомдоштурулган изилдөөдө деменциясы бар 494 адам аэробдук жана күч көнүгүүлөрүнүн программасына же кадимки кам көрүү тобуна бөлүнгөн. Программанын жүрүшүндө көнүгүү тобунун катышуучулары алты мүнөт басуу тестинде жакшыраак жыйынтык көрсөткөн. Бирок изилдөө күнүмдүк өз алдынчалыктын, жүрүм-турумдун же жашоо сапатынын жакшырганын көрсөткөн эмес; ошондой эле интенсивдүү машыгуу когнитивдик төмөндөөнү жайлатарын ырастаган эмес. Практикалык тыянак: сейилдөө кыймылдын жана күнүмдүк жашоонун бир бөлүгү боло алат, бирок деменцияны айыктырууга же токтотууга кепилдик бербейт.
Lamb S. E. et al. Dementia And Physical Activity (DAPA) trial of moderate to high intensity exercise training for people with dementia: randomised controlled trial.Деменциясы бар адам үчүн кадамдардын милдеттүү саны же сейилдөөнүн баарына бирдей узактыгы жок. Адаттагы активдүүлүгүнө, өзүн кандай сезип жатканына жана дарыгердин сунуштарына таян, айрыкча жыгылып кетүү коркунучу же башка оорулары болсо. Кыска сейилдөө да күндүн бир бөлүгү боло алат. Адам кыймылдаганды жакшы көрсө, бул аны чектөөгө өзүнчө себеп эмес; азыркы мүмкүнчүлүктөрүнө ылайык жерди жана коштоп жүрүү тартибин тандаганың маанилүү.
Адам адашып кетсе: дароо аракет кыл
Эгер бири-бириңерден адашып калсаңар, дароо жакын жердеги коопсуз аймакты жана адам адатта барчу жерлерди текшер: тааныш дүкөн, мурдагы үйү, иштеген жери же сүйүктүү отургучу. Телефон колдонсо, ага чал; жакындарыңдан же кошуналардан жардам сура. Сүрөтүн, кийиминин сүрөттөмөсүн жана ден соолугу тууралуу маалыматты даярда. Кооптуу жерлерге жалгыз барба жана издөө иштерин адамдарга бөлүштүр.
Түздөн-түз коркунуч болсо, күтүп отурба Адам табылбай, жолго, сууга, суукка же башка кооптуу жерге туш болушу мүмкүн болсо, жергиликтүү тез жардам кызматына кайрыл. Адам деменция менен жашаарын, үстүндөгү кийимин, акыркы жолу белгилүү болгон жерин жана адатта бара турган багыттарын дароо айт. Жакындарыңдан издөөгө жардам сура, бирок жардамга кайрылууну кечиктирбе.
Америкалык Альцгеймер ассоциациясы издөөнү дароо баштоону жана адам 15 мүнөт ичинде табылбаса, тез жардам кызматына кайрылууну сунуштайт. Ар кайсы өлкөдө кайрылуу тартиби айырмаланышы мүмкүн; түздөн-түз коркунуч бар деп эсептесең, жергиликтүү эрежелерди карманып, күтпөстөн дароо чал. Окуядан кийин эмнени өзгөртүү керектигин талкуула: маршрутту, байланыш жолун, сейилдөө убактысын же коштоп жүрүү зарылдыгын.
Сейилдөө планын качан өзгөртүү керек
Адам бир нече жолу адашса, тааныш белгилерди тааныбай калса, жолго чыгып кетсе, байланыш маалыматтарын айта албаса же жыгыла баштаса, колдоонун деңгээлин кайра карап чык. Бул анын сейилдөөсүн автоматтык түрдө токтотууга негиз болбойт. Аны менен жана эмчилген медициналык адистер тобу менен кыска маршрутту коштоп басуу, кошуна менен сейилдөө, күндүн тынчыраак убактысын тандоо же коопсуз короодо басуу сыяктуу варианттарды ойлон. Адам таяк же роллатор колдонсо, жол бул жүрүү каражатына ылайыктуу экенин текшер.
План акырындап өзгөрүшү мүмкүн: адегенде чогуу сейилдейсиңер, кийин адам багытты жана белгилерди тандайт, сен болсо кыйын жерлерде гана жардам бересиң. Коопсуз жалгыз сейилдөө мүмкүн болбой калса, адамдын катышуусун башкача сактоого болот — ага маршрут тандат, жолдун бир бөлүгүн жанында бас же тааныш жерде чогуу токто. Коопсуздук чарасы диагноз үчүн жаза эмес, конкреттүү коркунучка жараша болушу маанилүү.
Деменциясы бар адам жалгыз сейилдей алабы?
Кээде — эгер бул ошол адам үчүн коопсуз болсо. Жолду билер-билбесин, жолдон өткөндө багыт таба алар-албасын, жардам сурап, үйүнө кайта алар-албасын баала. Күмөн санасаң же адам багытын жоготкон учурлар болсо, чогуу сейилдөөдөн баштап, өз алдынчалыгын адис менен талкуула.
Адамды дайыма колунан кармап жүрүү керекпи?
Жок. Азыр керектүү жардамды танда: жанында бас, жолдон өтүп жатканда кол сунушта же жөн гана багыттоочу белгини урьдчилан макулдаш. Керексиз чектебе; адамдын тең салмактуулугун, каалоосун жана маршруттун өзгөчөлүгүн эске ал.
GPS-трекер адашып кетүүдөн сактайбы?
Ал жакындарына адамдын кайда экенин билүүгө жардам бериши мүмкүн, бирок жыгылып кетүүнүн, эмне кыларын билбей калуунун же жолдогу коркунучтун алдын албайт. Зарядын, байланыштын бар-жогун жана түзмөктү колдонуу ыңгайлуулугун текшер. Аны пайдаланууну адам менен талкуула жана трекерге гана ишенип калба.
Адам сейилдөөдөн баш тартса эмне кылуу керек?
Мажбурлаба. Эмне тоскоол болуп жатканын сура: чарчообу, оорубу, тынчсыздануубу, аба ырайыбы же дал ушул жол менен баскысы келбейби. Башка убакта же тааныш жерге кыска сейилдөөнү сунушта. Баш тартуу өзүн кандай сезип жатканынын же жүрүм-турумунун кескин өзгөрүшү менен коштолсо, медициналык адис менен талкуула.
Булактар
- Olsson A., Skovdahl K., Engström M. Strategies used by people with Alzheimer’s disease for outdoor wayfinding: A repeated observational study. Dementia. 2021. DOI
- Murata S. et al. Joint effect of cognitive decline and walking ability on incidence of wandering behavior in older adults with dementia: A cohort study. International Journal of Geriatric Psychiatry. 2022. DOI
- Lamb S. E. et al. Dementia And Physical Activity (DAPA) trial of moderate to high intensity exercise training for people with dementia: randomised controlled trial. BMJ. 2018. DOI
- National Institute on Aging. Coping With Alzheimer’s Behaviors: Wandering and Getting Lost. NIA сунуштары
- Alzheimer’s Association. Wandering and Dementia. Ассоциациянын сунуштары
