Xavfsizlik — sayr qilishni taqiqlash degani emas
Demensiyada inson ba’zan yo‘lni eslab qolishda, tanish joyni bilishda yoki keyin qayerga borishni tushunishda qiynalishi mumkin. Bu sayrlarni avtomatik ravishda bekor qilish kerak degani emas. Harakat, toza havo va odatiy ishlarda qatnashish kundalik hayot uchun muhim bo‘lishi mumkin. Yaqinlarning vazifasi sayrni hayotdan olib tashlash emas, balki insonning imkoniyatlarini hisobga oladigan va adashib qolish yoki xavfli vaziyatga tushish ehtimolini kamaytiradigan shaklini topishdir.
Bitta tashxis sabab sayrni taqiqlama. Yo‘nalish, hamrohlik va rejani o‘zgartir — shunda inson ko‘proq harakat va tanlov imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Hamma uchun mos bo‘lgan yagona yo‘nalish yoki hamrohlik darajasi yo‘q. Bir inson uy yaqinidagi tanish aylanma yo‘ldan bemalol yurishi mumkin, ammo shovqinli savdo markazida sarosimaga tushadi. Boshqasiga qisqa sayrda ham hamroh kerak bo‘lishi mumkin. Aynan yaqining bilan nimalar bo‘layotganiga qarab ish tut: yo‘lni taniydimi, transportni payqaydimi, yordam so‘ray oladimi, atrofda nimadir o‘zgarganda yo‘nalishdan adashib qolmaydimi.
- Inson yangi yo‘nalishni uddalay oladimi, deb sinash o‘rniga tanish va oddiy yo‘ldan boshla.
- Sayr va uning shaklini insonning o‘zi bilan muhokama qil: tanlov taklif et va qo‘lidan keladigan ishtirokini saqla.
- Aloqa ma’lumotlarini, telefonni yoki bog‘lanishning boshqa usulini oldindan tayyorla va adashib qolish ehtimoliga reja tuz.
- Inson adashib qolsa, darhol harakat qilishni boshla; xavfsizlikka tahdid bo‘lsa, mahalliy favqulodda xizmatga murojaat qil.
- Xulqi yoki yo‘nalishni topish qobiliyati o‘zgarsa, rejangni yaqinlaring va mutaxassislar bilan birga qayta ko‘rib chiq.
Aniq ko‘nikmalar va xavf belgilarini bahola
Inson yolg‘iz sayr qila oladimi, deb qaror qilishdan oldin faqat xotirasi haqida o‘ylama. U ko‘chani kesib o‘ta oladimi, muvozanatini saqlaydimi, kutilmagan to‘siqlarni yenga oladimi va yordam kerak bo‘lsa, buni ayta oladimi — bular ham muhim. Xavf o‘zgarishi mumkin: inson odatdagidan kechroq qayta boshladi, tanish joyga boradigan yo‘lni unutdi, odatiy hududda sarosimaga tushdi yoki odamlar orasida xavotirga tushyapti. Bunday o‘zgarishlar uni koyish yoki xotirasini sinash uchun emas, yo‘nalish va hamrohlikni qayta ko‘rib chiqish uchun sababdir.
- Inson adashib qolgan yoki kutilganidan ancha kech qaytgan holatlar bo‘lganmi?
- U ko‘chani xavfsiz kesib o‘ta oladimi va mashina, velosiped hamda boshqa to‘siqlarni payqaydimi?
- Yo‘lovchiga kimligini va kimga qo‘ng‘iroq qilish kerakligini tushuntira oladimi yoki aloqa kartasini ko‘rsata oladimi?
- Muvozanati, ko‘rishi, eshitishi yoki telefondan foydalanish qobiliyati yomonlashdimi?
- Yo‘lda inson sarosimaga tushib qolsa xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan joylar bormi: suv, gavjum yo‘l, zinapoya, bekat?
Javoblar aniq prognoz bermaydi va mutaxassis bahosining o‘rnini bosmaydi. Shubhang bo‘lsa, birga sayr qilib, nimalar oson kechishini, qayerda eslatma kerakligini kuzat. Yurish, muvozanat va xulqdagi o‘zgarishlarni shifokor yoki reabilitatsiya mutaxassisi bilan muhokama qil. Yo‘nalishni topish qobiliyati to‘satdan yomonlashsa, hammasini avtomatik tarzda demensiyaga yo‘yma: bu o‘zgarish haqida tibbiyot mutaxassisiga xabar ber.
Kohort tadqiqotiga demensiyasi bor 3 979 nafar keksa inson kiritilgan va besh yil davomida daydib yurish holatlari kuzatilgan. Mualliflar kognitiv funksiyalarning sezilarli pasayishi, yurish qobiliyatining saqlanib qolishi va daydib yurish holatlari o‘rtasida bog‘liqlik borligini aniqladi; kognitiv va harakatdagi o‘zgarishlarning birgalikda kelishi ham ahamiyatga ega bo‘lgan. Bu kuzatuv tadqiqoti: u muayyan inson adashib qolish-qolmasligini oldindan aytmaydi va yurishning o‘zi xavf tug‘dirishini isbotlamaydi.
Murata S. et al. Joint effect of cognitive decline and walking ability on incidence of wandering behavior in older adults with dementia: A cohort study.Tanish va tushunarli yo‘nalishni qanday tanlash kerak
Xotira bilan bog‘liq qiyinchiliklar boshlanishidan oldin inson yaxshi bilgan qisqa yo‘ldan boshla: uy atrofi, sevimli xiyobongacha yoki tanish ko‘cha bo‘ylab. Burilishlari ko‘p yo‘ldan ko‘ra oddiy aylanma yo‘l yoki borib-qaytish yo‘nalishi ma’qul. Iloji bo‘lsa, kutubxona, do‘kon, ko‘zga tashlanadigan bekat yoki tanish hovli kabi ravshan mo‘ljallari bor ko‘chalarni tanla. Yaqin atrofda yordam so‘rash mumkin bo‘lgan odamlar va uylar bo‘lsin.
Uyda yashaydigan Altsgeymer kasalligi bor besh insonning sayrlari takroran kuzatildi. Ishtirokchilar ko‘zga tashlanadigan mo‘ljallardan, tanish aylanma yo‘llardan foydalangan, to‘xtab atrofga qaragan; odamlar va uylar ko‘rinib turgan joylarda yurish ularga osonroq bo‘lgan. Bu kichik sifat tadqiqoti bo‘lib, yo‘nalishning bir turi hamma uchun xavfsizligini isbotlamaydi. Undan olinadigan foydali amaliy xulosa — insonning o‘zidan qaysi mo‘ljal va yo‘llar unga o‘zini ishonchliroq his qilishga yordam berishini so‘rash.
Olsson A., Skovdahl K., Engström M. Strategies used by people with Alzheimer’s disease for outdoor wayfinding: A repeated observational study.Sayrga chiqishdan oldin tanlangan yo‘lni o‘zing bosib o‘t va uni tez yo‘nalish topishda qiynalishi mumkin bo‘lgan inson nigohi bilan bahola. Faqat masofani emas, shovqin, olomon, piyodalar o‘tish joylari, yoritish, yo‘lakning holati, dam olish joylari va hojatxona bor-yo‘qligini ham hisobga ol. Tanish joy ham yo‘lak to‘sib qo‘yilsa, do‘kon yopilsa yoki odatiy mo‘ljal o‘zgarsa, tushunarsiz bo‘lib qolishi mumkin. Hududda ta’mirlash ishlari ketayotgan bo‘lsa, vaqtincha boshqa tanish yo‘lni tanla.
| Nimani tekshirish kerak | Sayr uchun mos | O‘zgartirgan ma’qul |
|---|---|---|
| Mo‘ljallar | Tanish binolar, tushunarli aylanma yo‘l, uylar yoki odamlar ko‘rinib turadi | O‘xshash burilishlar va notanish joylar ko‘p |
| Piyodalar o‘tish joylari | O‘tish joylari kam; svetofor yoki hamrohning yordami bor | Gavjum yo‘l, murakkab chorraha, ko‘rish yomon |
| Yo‘l qoplamasi | Tekis yo‘lak, to‘xtash uchun qulay joy bor | Muz, chuqurlar, zinapoyalar yoki qatnov qismiga yaqin tor joy |
| Qaytish rejasi | Qanday qaytish tushunarli; yo‘lni tez qisqartirish mumkin | Dam olish joylari va oson chiqish yo‘li bo‘lmagan uzun yo‘nalish |
Uydan chiqishdan oldin tayyorgarlik ko‘r
Tayyorgarlik so‘roq qilishga aylanmasligi va insonni o‘z fikrini aytish huquqidan mahrum etmasligi kerak. Qayerga borishingizni ayt va oddiy tanlov taklif qil: masalan, uy yaqinidagi tanish aylanma yo‘l yoki bog‘dagi tanish yo‘lak. Butun vaqt birga yurasizmi yoki oldindan kelishilgan joyda uchrashasizmi — kelishib oling. Inson yolg‘iz sayr qilmoqchi bo‘lsa, bu variantni xotirjam muhokama qil va uning xavfsizligini u hamda mutaxassislar bilan birga bahola.
- Quvvati yetarli telefon ol va unga yaqinlaring kontaktlarini yozib qo‘y. Inson uchun qulay bo‘lsa, cho‘ntagiga ismi va bog‘lanish uchun raqam yozilgan kartochka sol.
- Foydasi tegishi mumkin bo‘lsa, bilaguzuk yoki geolokatsiyali qurilmani muhokama qil. Undan qanday foydalanishni tushuntir, quvvatini va signal borligini oldindan tekshir; qurilmani hamrohlik o‘rnida ko‘rma.
- Yangi suratga ol va qaysi yaqinlaring yo‘nalish hamda taxminiy qaytish vaqtini bilishini kelishib ol.
- Oyoq kiyimi, ob-havoga mos kiyim, kerakli harakatlanish vositasi va to‘xtab dam olish imkoniyatini tekshir. O‘rinli bo‘lsa, hojatxonaga borishni taklif qil va suv ol.
- Bugun charchoq, og‘riq yoki xavotir yo‘qligini aniqlab ol. Inson o‘zini noqulay his qilsa, sayrni qisqartir yoki boshqa vaqtga qoldir.
Insonda tanlov imkoniyatini qoldir Qayerga borishni xohlashini so‘ra va ikkita xavfsiz variant taklif qil. Yo‘nalishni sen tanlasang ham, qaror qabul qilishda qatnashish mustaqillik hissini saqlashga yordam beradi. Inson darhol javob berishga qiynalsa, unga vaqt ber va qisqa gaplar bilan so‘zla.
Sayrni imtihonga aylantirmasdan qanday hamrohlik qilish kerak
Inson uchun qulay sur’atda yonida yur. Undan ko‘cha nomini doim aytib turishini yoki yo‘lni eslab qolganini isbotlashini talab qilma. Oldindan tushunarli mo‘ljallarni kelishib olgan ma’qul: «tanish dorixonadan keyin chapga burilamiz», deb yo‘lda xotirjam eslatib tur. Inson sekinlashsa, to‘xtasa yoki sarosimaga tushgandek ko‘rinsa, shoshiltirma. Avval charchamaganini, o‘tirib dam olishni, suv ichishni yoki qaytishni xohlayotganini so‘ra.
Notanish yoki shovqinli muhitda vazifalarni kamaytir: bir vaqtning o‘zida yo‘l tanlashni, suhbatlashishni va transportni kuzatishni so‘rama. Inson o‘ziga ishonmay qolsa, xavfsiz joyda to‘xtang. Xotirjam gapir, tanish mo‘ljalni ayt va keyingi oddiy qadamni taklif qil. «Aslida qayerda ekanimiz» haqida bahslashish xavotirni kuchaytirishi mumkin; avval uning o‘zini xavfsiz his qilishiga yordam bergan ma’qul.
Randomizatsiyalangan tadqiqotda demensiyasi bor 494 kishi aerob va kuch mashqlari dasturi yoki odatiy parvarish guruhlariga ajratildi. Dastur davomida mashqlar guruhidagi ishtirokchilarning olti daqiqalik yurish testi natijasi yaxshilandi. Biroq tadqiqot kundalik mustaqillik, xulq yoki hayot sifatining yaxshilanganini ko‘rsatmadi; shuningdek, intensiv mashqlar kognitiv pasayishni sekinlashtirishini tasdiqlamadi. Amaliy xulosa: sayr harakat va kundalik hayotning bir qismi bo‘lishi mumkin, ammo demensiyani davolash yoki to‘xtatish va’dasi emas.
Lamb S. E. et al. Dementia And Physical Activity (DAPA) trial of moderate to high intensity exercise training for people with dementia: randomised controlled trial.Demensiyasi bor inson uchun majburiy qadamlar soni yoki sayrning hamma uchun bir xil davomiyligi yo‘q. Odatdagi faolligi, o‘zini qanday his qilayotgani va shifokor tavsiyalariga qarab ish tut, ayniqsa yiqilish xavfi yoki boshqa kasalliklar bo‘lsa. Hatto qisqa sayr ham kunning bir qismi bo‘lishi mumkin. Inson harakat qilishni xohlasa, bu o‘z-o‘zidan uni cheklashga sabab emas; eng muhimi, uning hozirgi imkoniyatlariga mos joy va hamrohlikni tanlash.
Inson adashib qolsa: darhol harakat qil
Agar bir-biringizdan ayrilib qolsangiz, darhol yaqin atrofdagi xavfsiz joylarni va inson odatda boradigan manzillarni tekshir: tanish do‘kon, avvalgi uy, ish joyi yoki sevimli o‘rindiq. Telefondan foydalansa, unga qo‘ng‘iroq qil va yaqinlaring yoki qo‘shnilardan yordam so‘ra. Surat, kiyimining tavsifi va sog‘lig‘i haqidagi ma’lumotlarni tayyorla. Xavfli joylarga yolg‘iz borma va qidiruvni odamlar o‘rtasida taqsimla.
Bevosita xavf bo‘lsa, kutma Inson topilmasa va u yo‘l, suv, sovuq yoki boshqa xavfli joyda bo‘lishi mumkin bo‘lsa, mahalliy favqulodda xizmatga murojaat qil. Inson demensiya bilan yashashini, kiyimini, oxirgi ma’lum bo‘lgan joyni va odatda borishi mumkin bo‘lgan manzillarni darhol ayt. Yaqinlaringdan qidiruvda yordam so‘ra, ammo yordam chaqirishni kechiktirma.
Amerika Altsgeymerlar assotsiatsiyasi qidiruvni darhol boshlashni va inson 15 daqiqa ichida topilmasa, favqulodda xizmatga murojaat qilishni tavsiya etadi. Turli mamlakatlarda murojaat qilish tartibi boshqacha bo‘lishi mumkin; bevosita tahdid bor deb hisoblasang, mahalliy qoidalarga amal qil va kutmasdan darhol qo‘ng‘iroq qil. Voqeadan keyin nimalarni o‘zgartirish kerakligini muhokama qil: yo‘nalish, aloqa usuli, sayr vaqti yoki hamrohlik zarurati.
Sayr rejasini qachon o‘zgartirish kerak
Inson bir necha marta adashib qolsa, tanish mo‘ljallarni tanimay qo‘ysa, qatnov qismiga chiqib ketsa, aloqa ma’lumotlarini ayta olmasa yoki yiqila boshlasa, yordam darajasini qayta ko‘rib chiq. Bu uni sayrdan avtomatik ravishda mahrum qilish kerak degani emas. Insonning o‘zi va tibbiy jamoasi bilan birga hamroh bilan qisqa yo‘nalishni, qo‘shni bilan sayr qilishni, kunning tinchroq vaqtini yoki xavfsiz hovlini ko‘rib chiq. Inson hassa yoki rollatordan foydalansa, yo‘l bu harakatlanish vositasiga mosligini tekshir.
Reja asta-sekin o‘zgarishi mumkin: avval birga sayr qilasiz, keyin inson yo‘nalish va mo‘ljallarni tanlaydi, sen esa faqat qiyin joylarda yordam berasan. Xavfsiz tarzda mustaqil sayr qilishning iloji qolmasa, ishtirokini boshqacha saqlash mumkin — yo‘nalishni tanlashni unga topshir, yo‘lning bir qismini yonida yur yoki tanish joyda birga to‘xtang. Xavfsizlik chorasi tashxis uchun jazo emas, balki aniq xavfga mos bo‘lishi muhim.
Demensiyasi bor inson yolg‘iz sayr qilishi mumkinmi?
Ba’zan mumkin — agar bu aynan shu inson uchun xavfsiz bo‘lsa. Yo‘lni bilishi, o‘tish joylarida yo‘nalishni topa olishi, yordam so‘rashi va uyga qaytishiga baho ber. Shubha yoki yo‘nalishni yo‘qotib qo‘ygan holatlar bo‘lsa, avval birga sayr qilishdan boshla va mustaqillik masalasini mutaxassis bilan muhokama qil.
Insonni doim qo‘lidan ushlab yurish kerakmi?
Yo‘q. Aynan hozir qanday yordam kerak bo‘lsa, shuni tanla: yonida yurish, ko‘chani kesib o‘tishda qo‘l uzatish yoki mo‘ljalni kelishib olish. Zaruratsiz harakatini cheklama; insonning muvozanati, xohishi va yo‘nalishning o‘ziga xos jihatlarini hisobga ol.
GPS-treker adashib qolishning oldini oladimi?
U yaqinlariga inson qayerdaligini aniqlashga yordam berishi mumkin, ammo yiqilish, sarosimaga tushish yoki yo‘ldagi xavfning oldini olmaydi. Qurilma quvvatini, aloqani va undan foydalanish qulayligini tekshir. Inson bilan birga foydalanishni muhokama qil va faqat trekerga tayanma.
Inson sayr qilishni istamasa, nima qilish kerak?
Majburlama. Nima xalaqit berayotganini so‘ra: charchoq, og‘riq, xavotir, ob-havo yoki aynan shu yo‘ldan yurishni istamaslikmi? Boshqa vaqtda yoki tanish joyga qisqa sayr qilishni taklif et. Rad etish o‘zini his qilish yoki xulqdagi keskin o‘zgarish bilan birga bo‘lsa, tibbiyot mutaxassisi bilan muhokama qil.
Manbalar
- Olsson A., Skovdahl K., Engström M. Strategies used by people with Alzheimer’s disease for outdoor wayfinding: A repeated observational study. Dementia. 2021. DOI
- Murata S. et al. Joint effect of cognitive decline and walking ability on incidence of wandering behavior in older adults with dementia: A cohort study. International Journal of Geriatric Psychiatry. 2022. DOI
- Lamb S. E. et al. Dementia And Physical Activity (DAPA) trial of moderate to high intensity exercise training for people with dementia: randomised controlled trial. BMJ. 2018. DOI
- National Institute on Aging. Coping With Alzheimer’s Behaviors: Wandering and Getting Lost. NIA tavsiyalari
- Alzheimer’s Association. Wandering and Dementia. Assotsiatsiya tavsiyalari
