Qozgal Блог Саломатӣ
Саломатӣ

Сайругашт ҳангоми деменсия: чӣ гуна масири бехатар интихоб карда, мустақилиятро нигоҳ дорем

Сайругашт метавонад қисми муҳими рӯз ва зиндагии одатӣ боқӣ монад. Барои дастгирии ҳаракат ва мустақилият, на танҳо ташхис, балки малакаҳои мушаххаси шахсро ба назар гир, масири шиносро интихоб кун ва барои ҳолати сардаргумӣ пешакӣ нақша тартиб деҳ.

12 дақиқа хониш 5 манбаъ
Наздике шахси солхӯрдаро дар пайраҳаи шиноси сайругашт ҳамроҳӣ мекунад

Бехатарӣ маънои манъ кардани сайругаштро надорад

Ҳангоми деменсия баъзан ба ёд овардани роҳ, шинохтани ҷойи шинос ё фаҳмидани он ки баъд ба куҷо рафтан лозим аст, барои шахс душвортар мешавад. Ин маънои онро надорад, ки сайругаштро худкор бекор кардан лозим аст. Ҳаракат, ҳавои тоза ва иштирок дар корҳои одатӣ метавонанд барои зиндагии ҳаррӯза муҳим бошанд. Вазифаи наздикон на аз ҳаёти шахс дур кардани сайругашт, балки интихоби шакле аст, ки қобилиятҳои ӯро ба назар гирифта, хатари гум шудан ё ба вазъияти хатарнок дучор шуданро кам мекунад.

Танҳо барои як ташхис сайругаштро аз шахс нагир. Масир, ҳамроҳӣ ва нақшаро тағйир деҳ, то ӯ ҳаракату интихоби бештар дошта бошад.

Барои ҳама масир ё сатҳи ҳамроҳии ягона вуҷуд надорад. Як шахс метавонад дар атрофи хона бо боварӣ роҳи шиносро тай кунад, аммо дар маркази савдои пурғавғо сардаргум шавад. Шахси дигар ҳатто барои сайругашти кӯтоҳ ҳамроҳ мехоҳад. Ба он чизе такя кун, ки маҳз бо наздики ту рӯй медиҳад: оё ӯ роҳро мешиносад, ҳаракати нақлиётро пай мебарад, метавонад ёрӣ пурсад, вақте чизе дар атроф тағйир меёбад, аз роҳ намебарояд?

Хулоса
  • Аз масири шиносу сода оғоз кун, на аз санҷидани он ки шахс аз уҳдаи роҳи нав мебарояд ё не.
  • Дар бораи сайругашт ва шакли он бо худи шахс суҳбат кун: интихоб пешниҳод намо ва иштироки ба қувваташ мувофиқро нигоҳ дор.
  • Маълумоти тамос, телефон ё роҳи дигари алоқа ва нақшаи ҳолати гум шуданро пешакӣ омода кун.
  • Агар шахс гум шавад, фавран ба амал сар кун; ҳангоми хатари бехатарӣ ба хадамоти фаврии маҳаллӣ муроҷиат кун.
  • Пас аз тағйир ёфтани рафтор ё қобилияти роҳёбӣ нақшаро бо наздикон ва мутахассисон аз нав баррасӣ кун.

Малакаҳои мушаххас ва нишонаҳои хатарро арзёбӣ кун

Пеш аз қарор кардан, ки шахс метавонад танҳо сайругашт кунад ё не, на танҳо хотираро ба назар гир. Муҳим аст, ки ӯ аз кӯча гузашта метавонад, мувозинаташро нигоҳ медорад, бо монеаҳои ғайричашмдошт чӣ гуна сарукор мегирад ва агар ёрӣ лозим шавад, хабар дода метавонад ё не. Хатар метавонад тағйир ёбад: шахс аз вақти муқаррарӣ дертар бармегардад, роҳ ба ҷойи шиносро фаромӯш кардааст, дар маҳаллаи одатӣ сардаргум менамояд ё дар байни одамон изтироб мекунад. Ин гуна тағйирот сабабест, ки ба ӯ сарзаниш накунӣ ва хотираашро насанҷӣ, балки масир ва ҳамроҳиро аз нав баррасӣ намоӣ.

  • Оё ҳолатҳое буданд, ки шахс гум шуда ё хеле дертар аз вақти интизоршуда баргашта бошад?
  • Оё ӯ метавонад аз кӯча бехатар гузарад ва мошинҳо, велосипедҳо ва монеаҳои дигарро пай барад?
  • Оё ӯ метавонад ба роҳгузар фаҳмонад, ки кист ва ба кӣ занг задан лозим аст, ё корти тамосро нишон диҳад?
  • Оё мувозинат, биноӣ, шунавоӣ ё қобилияти истифодаи телефон бадтар шудааст?
  • Оё дар роҳ ҷойҳое ҳастанд, ки ҳангоми сардаргумӣ хатарнок шуда метавонанд: об, роҳи серҳаракат, зинапоя ё истгоҳ?

Ҷавобҳо пешгӯии дақиқ намедиҳанд ва ҷойгузини арзёбии мутахассис намешаванд. Агар шубҳа дошта бошӣ, якҷоя сайругашт кун ва бубин, ки чӣ ба осонӣ анҷом мешавад ва дар куҷо ишора лозим аст. Тағйироти роҳгардӣ, мувозинат ва рафторро бо духтур ё мутахассиси тавонбахшӣ муҳокима кун. Агар қобилияти роҳёбӣ ногаҳон бад шуда бошад, ҳама чизро худкор ба деменсия нисбат надеҳ: дар бораи тағйирот ба мутахассиси тиббӣ хабар деҳ.

International Journal of Geriatric Psychiatry, 2022 Робитаи роҳгардӣ, коҳиши қобилиятҳои маърифатӣ ва хатари гум шудан

Таҳқиқоти когортӣ 3 979 шахси солхӯрдаи гирифтори деменсияро фаро гирифт ва ҳолатҳои саргардониро дар тӯли панҷ сол пайгирӣ кард. Муаллифон робитаи байни коҳиши шадиди қобилиятҳои маърифатӣ, нигоҳ доштани қобилияти роҳгардӣ ва ҳолатҳои саргардониро муайян карданд; омезиши тағйироти маърифатӣ ва ҳаракатӣ низ аҳамият дошт. Ин таҳқиқоти мушоҳидавӣ аст: он пешгӯӣ намекунад, ки шахси мушаххас гум мешавад ё не, ва исбот намекунад, ки роҳгардӣ худ аз худ хатарро ба вуҷуд меорад.

Murata S. et al. Joint effect of cognitive decline and walking ability on incidence of wandering behavior in older adults with dementia: A cohort study.
5 нафар дар таҳқиқоти масирҳо иштирок карданд
3 979 нафар ба таҳқиқоти когортӣ дохил шуданд
494 нафар дар озмоиши DAPA иштирок карданд

Чӣ гуна масири шиносу фаҳмо интихоб кунем

Аз роҳи кӯтоҳе оғоз кун, ки шахс пеш аз пайдо шудани мушкилоти хотира хуб медонист: атрофи хона, то боғи дӯстдошта ё аз кӯчаи шинос. Роҳи оддии даврӣ ё рафтану баргаштан аз пайдарпайии роҳҳои сершоха беҳтар аст. Агар имкон бошад, кӯчаҳоеро интихоб кун, ки нишонаҳои намоён доранд — масалан, китобхона, мағоза, истгоҳи рангоранг ё ҳавлии шинос. Бигзор дар наздикӣ одамон ва хонаҳое бошанд, ки аз онҳо ёрӣ пурсидан мумкин аст.

Dementia, 2021 Чӣ гуна одамони гирифтори бемории Алтсгеймер ҳангоми сайругашт роҳ меёбанд

Дар мушоҳидаҳои такрории сайругаштҳо панҷ нафар гирифтори бемории Алтсгеймер, ки дар хона зиндагӣ мекарданд, иштирок намуданд. Иштирокчиён аз нишонаҳои намоён ва масирҳои даврии шинос истифода мебурданд, меистоданд ва ба атроф менигаристанд; дар ҷойҳое, ки одамону хонаҳо намоён буданд, роҳ рафтан барояшон осонтар буд. Ин таҳқиқоти хурди сифатӣ аст, на далели он ки як навъи масир барои ҳама бехатар аст. Хулосаи амалии муфидаш ин аст, ки аз худи шахс пурсӣ, кадом нишонаҳо ва роҳҳо ба ӯ барои худро боэътимодтар ҳис кардан ёрӣ медиҳанд.

Olsson A., Skovdahl K., Engström M. Strategies used by people with Alzheimer’s disease for outdoor wayfinding: A repeated observational study.

Пеш аз сайругашт роҳи интихобшударо худат тай кун ва онро аз нигоҳи шахсе арзёбӣ намо, ки шояд зуд роҳ ёфта натавонад. На танҳо масофа, балки садо, серодамӣ, гузаргоҳҳои роҳ, равшанӣ, ҳолати пиёдароҳ, ҷойҳои истироҳат ва дастрасии ҳоҷатхонаро ҳам ба назар гир. Ҳатто ҷойи шинос метавонад камтар фаҳмо шавад, агар пайраҳаро баста бошанд, мағоза баста шуда бошад ё нишонаи одатӣ тағйир ёфта бошад. Агар маҳалла таъмир шавад, муваққатан роҳи дигари шиносро интихоб кун.

Чиро санҷидан лозимБарои сайругашт мувофиқ астБеҳтараш тағйир дода шавад
НишонаҳоБиноҳои шинос, роҳи даврии фаҳмо, хонаҳо ё одамон намоёнандРоҳҳои печдарпечи бисёр ва объектҳои ношинос
ГузаргоҳҳоГузаргоҳҳо каманд; чароғаки роҳнамо ё ёрии ҳамроҳ ҳастРоҳи серҳаракат, чорроҳаи мураккаб, диднокии паст
РӯйпӯшПиёдароҳи ҳамвор ва ҷойи муносиб барои таваққуфЯх, чуқуриҳо, зинапоя ё қитъаи танг дар канори роҳ
Нақшаи баргаштанРоҳи бозгашт фаҳмост; масирро зуд кӯтоҳ кардан мумкинМасири дароз бе ҷойи истироҳат ва роҳи оддии баромадан

Пеш аз баромадан аз хона омода шав

Омодагӣ набояд ба бозпурсӣ табдил ёбад ё шахсро аз ҳуқуқи изҳори назар маҳрум кунад. Бигӯ, ки ба куҷо рафтанӣ ҳастед ва интихоби сода пешниҳод намо: масалан, роҳи даврии шинос дар назди хона ё пайраҳаи шинос дар боғ. Қарор кунед, ки тамоми роҳ якҷоя меравед ё дар нуқтаи пешакӣ мувофиқашуда вомехӯред. Агар шахс мехоҳад мустақилона сайругашт кунад, ин имконро оромона муҳокима намуда, бехатарии онро якҷоя бо ӯ ва мутахассисон арзёбӣ кун.

  1. Телефони пурзаряд гир ва рақамҳои наздиконро дар он сабт кун. Агар барои шахс қулай бошад, ба ҷайбаш корт бо ном ва рақами тамос гузор.
  2. Дар бораи дастпона ё дастгоҳи дорои геолокатсия суҳбат кун, агар онҳо ёрӣ расонда тавонанд. Тарзи истифодаашро фаҳмон, пешакӣ пур будани заряд ва мавҷудияти сигналро санҷ; дастгоҳро ҷойгузини ҳамроҳӣ надон.
  3. Акси нав гир ва бо наздикон мувофиқа кун, ки кӣ аз масир ва вақти тахминии бозгашт хабар дорад.
  4. Пойафзол, либоси мувофиқи обу ҳаво, воситаи зарурии ҳаракат ва имкони таваққуфро санҷ. Агар мувофиқ бошад, пешниҳод кун, ки ба ҳоҷатхона равад ва об гирад.
  5. Бифаҳм, ки имрӯз хаста, дардманд ё изтиробнок нест. Агар шахс худро нороҳат ҳис кунад, сайругаштро кӯтоҳ ё ба вақти дигар гузарон.

Ба шахс имкони интихоб деҳ Пурс, ки ба куҷо рафтан мехоҳад ва ду интихоби бехатар пешниҳод кун. Ҳатто агар самтро ту интихоб кунӣ, иштирок дар қарор ба нигоҳ доштани ҳисси мустақилият ёрӣ медиҳад. Агар ба шахс фавран ҷавоб додан душвор бошад, вақт деҳ ва бо ҷумлаҳои кӯтоҳ гап зан.

Чӣ гуна ҳамроҳӣ кунем, то сайругашт ба имтиҳон табдил наёбад

Бо суръате, ки барои шахс қулай аст, дар паҳлӯяш роҳ рав. Аз ӯ талаб накун, ки пайваста номи кӯчаро гӯяд ё исбот кунад, ки роҳро дар ёд дорад. Беҳтараш пешакӣ нишонаҳои фаҳморо мувофиқа кунед: «аз дорухонаи шинос гузашта, ба чап мегардем», — ва ҳангоми роҳ оромона онҳоро хотиррасон намо. Агар шахс суст шавад, истад ё сардаргум намояд, ӯро шитоб надеҳ. Аввал бисанҷ, ки хаста нашудааст, нишастан, об нӯшидан ё баргаштан намехоҳад.

Дар муҳити ношинос ё пурғавғо шумораи вазифаҳоро кам кун: ҳамзамон аз ӯ нахоҳ, ки роҳро интихоб кунад, суҳбат намояд ва ҳаракати нақлиётро назорат кунад. Агар шахс худро нобовар ҳис кунад, дар ҷои бехатар истед. Оромона гап зан, нишонаи шиносро номбар кун ва қадами одии навбатиро пешниҳод намо. Баҳс дар бораи он ки «мо аслан дар куҷо ҳастем», метавонад изтиробро зиёд кунад; беҳтараш аввал ба ӯ барои худро бехатар ҳис кардан ёрӣ расон.

BMJ, 2018 Озмоиши DAPA оид ба фаъолияти ҷисмонӣ ҳангоми деменсия

Дар таҳқиқоти тасодуфии назоратшаванда 494 нафар гирифтори деменсияро байни барномаи машқҳои аэробӣ ва қуввагӣ ва нигоҳубини маъмулӣ тақсим карданд. Дар давраи барнома натиҷаи санҷиши роҳгардии шашдақиқаӣ дар гурӯҳи машқкунандагон беҳтар шуд. Аммо таҳқиқот беҳбуди мустақилияти ҳаррӯза, рафтор ё сифати зиндагиро нишон надод; ҳамчунин тасдиқ накард, ки машқҳои пуршиддат коҳиши қобилиятҳои маърифатиро суст мекунанд. Хулосаи амалӣ: сайругашт метавонад қисми ҳаракат ва зиндагии ҳаррӯза бошад, аммо ваъдаи табобат ё боздоштани деменсия нест.

Lamb S. E. et al. Dementia And Physical Activity (DAPA) trial of moderate to high intensity exercise training for people with dementia: randomised controlled trial.

Барои шахси гирифтори деменсия шумораи ҳатмии қадамҳо ё давомнокии ягонаи сайругашт вуҷуд надорад. Ба сатҳи маъмулии фаъолият, аҳволи шахс ва тавсияҳои духтур такя кун, махсусан агар хатари афтидан ё бемориҳои дигар вуҷуд дошта бошанд. Ҳатто сайругашти кӯтоҳ метавонад қисми рӯз бошад. Агар шахс бо майл ҳаракат кунад, ин худ аз худ сабаби маҳдуд кардани ӯ нест; муҳимтар он аст, ки ҷой ва ҳамроҳие интихоб кунӣ, ки ба имкониятҳои ҳозираи ӯ мувофиқ бошанд.

Агар шахс гум шавад: фавран амал кун

Агар аз ҳамдигар ҷудо шавед, фавран атрофи наздики бехатар ва ҷойҳоеро санҷ, ки шахс одатан ба онҳо меравад: мағозаи шинос, хонаи пешина, ҷойи кор ё курсии дӯстдоштааш. Агар телефон истифода барад, ба ӯ занг зан ва аз наздикон ё ҳамсояҳо ёрӣ пурс. Акс, тавсифи либос ва маълумот дар бораи вазъи саломатиашро омода кун. Танҳо ба ҷойҳои хатарнок нарав ва ҷустуҷӯро байни одамон тақсим намо.

Агар хатари бевосита бошад, мунтазир нашав Агар шахс пайдо нашавад ва эҳтимол дорад назди роҳ, об, дар сармо ё дар ҷойи дигари хатарнок бошад, ба хадамоти фаврии маҳаллӣ муроҷиат кун. Дарҳол хабар деҳ, ки шахс гирифтори деменсия аст; либосаш, ҷойи охирини маълум ва самтҳои эҳтимолии маъмули ҳаракаташро бигӯ. Аз наздикон барои ҷустуҷӯ ёрӣ пурс, аммо муроҷиат барои ёриро ба таъхир нагузор.

Ассотсиатсияи амрикоии Алтсгеймер тавсия медиҳад, ки ҷустуҷӯ фавран оғоз шавад ва агар шахс дар давоми 15 дақиқа пайдо нашавад, ба хадамоти фаврӣ муроҷиат кунанд. Тартиби муроҷиат дар кишварҳои гуногун метавонад фарқ кунад; агар гумон кунӣ, ки хатари бевосита вуҷуд дорад, қоидаҳои маҳаллиро риоя намо ва фавран занг зан, мунтазир нашав. Пас аз ҳодиса муҳокима кун, ки чиро тағйир додан лозим аст: масир, роҳи тамос, вақти сайругашт ё зарурати ҳамроҳӣ.

Кай вақти тағйир додани нақшаи сайругашт мерасад

Агар шахс чанд бор гум шуда бошад, шинохтани нишонаҳои шинос барояш душвор шуда бошад, ба қисми мошингарди роҳ барояд, маълумоти тамосашро гуфта натавонад ё афтидан гирад, сатҳи дастгириро аз нав баррасӣ кун. Ин сабаб нест, ки ӯро худкор аз сайругашт маҳрум кунӣ. Якҷоя бо ӯ ва гурӯҳи тиббиаш имкониятҳоро баррасӣ намо: масири кӯтоҳ бо ҳамроҳ, сайругашт бо ҳамсоя, вақти оромтари рӯз ё ҳавлии бехатар. Агар шахс аз асо ё роллатор истифода барад, санҷ, ки роҳ барои ин воситаи ҳаракат мувофиқ аст.

Нақша метавонад тадриҷан тағйир ёбад: аввал якҷоя сайругашт мекунед, баъд шахс самт ва нишонаҳоро интихоб мекунад ва ту танҳо дар қитъаҳои душвор ёрӣ медиҳӣ. Агар сайругашти мустақилонаи бехатар дигар имконнопазир бошад, иштироки ӯро бо роҳҳои дигар нигоҳ доштан мумкин аст — ба шахс бовар кун, ки масирро интихоб кунад, як қисми роҳро дар паҳлӯяш тай намояд ё якҷоя дар ҷойи шинос таваққуф кунед. Муҳим аст, ки чораҳои бехатарӣ ба хатари мушаххас мувофиқат кунанд, на ин ки барои ташхис ҷазо бошанд.

Оё шахси гирифтори деменсия метавонад танҳо сайругашт кунад?

Баъзан — агар барои ҳамон шахс бехатар бошад. Арзёбӣ кун, ки оё ӯ роҳро медонад, дар гузаргоҳҳо самтро ёфта метавонад, ёрӣ пурсида ва ба хона баргашта метавонад. Агар шубҳа дошта бошӣ ё ҳолатҳои гум кардани самт рух дода бошанд, аз сайругаштҳои якҷоя оғоз кун ва масъалаи мустақилиятро бо мутахассис муҳокима намо.

Оё бояд ҳамеша дасти шахсро дошта бошам?

Не. Ҳамон ёрие интихоб кун, ки ҳоло зарур аст: дар паҳлӯяш роҳ рафтан, дар гузаргоҳ даст пешниҳод кардан ё танҳо дар бораи нишонае мувофиқа кардан. Бе зарурат ҳаракатро маҳдуд накун; мувозинати шахс, хоҳишҳо ва хусусиятҳои масирро ба назар гир.

Оё трекери GPS барои гум нашудан ёрӣ медиҳад?

Он метавонад ба наздикон барои фаҳмидани ҷойи шахс ёрӣ расонад, аммо афтидан, сардаргумӣ ё хатар дар роҳро пешгирӣ намекунад. Заряд, алоқа ва қулай будани дастгоҳро санҷ. Истифодаи онро бо худи шахс муҳокима кун ва танҳо ба трекер такя накун.

Агар шахс аз сайругашт даст кашад, чӣ кор кунам?

Исрор накун. Пурс, ки чӣ халал мерасонад: хастагӣ, дард, изтироб, обу ҳаво ё нахостани рафтан аз ҳамин роҳ. Сайругашти кӯтоҳтарро дар вақти дигар ё ба ҷойи шинос пешниҳод намо. Агар рад кардан бо тағйироти ногаҳонии аҳвол ё рафтор ҳамроҳ бошад, инро бо мутахассиси тиббӣ муҳокима кун.

Манбаъҳо

  1. Olsson A., Skovdahl K., Engström M. Strategies used by people with Alzheimer’s disease for outdoor wayfinding: A repeated observational study. Dementia. 2021. DOI
  2. Murata S. et al. Joint effect of cognitive decline and walking ability on incidence of wandering behavior in older adults with dementia: A cohort study. International Journal of Geriatric Psychiatry. 2022. DOI
  3. Lamb S. E. et al. Dementia And Physical Activity (DAPA) trial of moderate to high intensity exercise training for people with dementia: randomised controlled trial. BMJ. 2018. DOI
  4. National Institute on Aging. Coping With Alzheimer’s Behaviors: Wandering and Getting Lost. Тавсияҳои NIA
  5. Alzheimer’s Association. Wandering and Dementia. Тавсияҳои ассотсиатсия

Қадамҳоятро бо Qozgal ҳисоб кун

Барномаи ройгон: қадамҳоро ҳисоб мекунад, стрик мебарад ва ҳар рӯз ба роҳгардӣ ҳавасманд мекунад.

Ҳамаи мақолаҳои блог