Qozgal Блог Денсаулық
Денсаулық

Деменция кезіндегі серуен: қауіпсіз бағыт таңдап, дербестікті қалай сақтауға болады

Серуен күннің және үйреншікті өмірдің маңызды бөлігі болып қала алады. Қозғалыс пен дербестікті қолдау үшін диагнозға ғана емес, адамның нақты дағдыларына да назар аудар: таныс бағытты таңдап, абдырап қалған жағдайда не істейтініңді алдын ала ойластыр.

9 мин оқу 5 дереккөз
Жақыны қарт адаммен таныс серуен жолымен бірге келе жатыр

Қауіпсіздік — серуендеуге тыйым салу деген сөз емес

Деменция кезінде адамға жолды есіне түсіру, таныс жерді тану немесе ары қарай қайда жүру керегін түсіну кейде қиындайды. Бұл серуендеуді бірден тоқтату керек дегенді білдірмейді. Қозғалыс, таза ауа және үйреншікті істерге араласу күнделікті өмір үшін маңызды болуы мүмкін. Жақындарының міндеті — серуендеуді өмірден алып тастау емес, адамның мүмкіндіктерін ескеріп, адасып кету немесе қауіпті жағдайға тап болу қаупін азайтатын түрін таңдау.

Бір диагнозға бола серуендеуден айырма. Бағытты, бірге жүру тәсілін және жоспарыңды өзгерт — сонда адам көбірек қозғалып, таңдау құқығын сақтайды.

Барлығына бірдей жарайтын бағыт немесе бірге жүру деңгейі жоқ. Бір адам үйінің маңындағы таныс бағытпен сенімді жүре алады, бірақ шулы сауда орталығында абдырап қалуы мүмкін. Ал басқа біреуге қысқа серуеннің өзінде серік қажет. Жақыныңда нақты не болып жатқанына назар аудар: ол жолды тани ма, көлікті байқап жүре ме, көмек сұрай ала ма, айналасында бір нәрсе өзгергенде жолынан жаңыла ма?

Қысқаша
  • Адам жаңа бағытты игере ала ма деп сынамай, таныс әрі қарапайым жолдан баста.
  • Серуен мен оның түрін адамның өзімен талқыла: таңдау ұсын және қолынан келетін іске қатысуына мүмкіндік бер.
  • Байланыс ақпараты мен телефонды немесе хабарласудың басқа тәсілін алдын ала дайындап, адасып кеткен жағдайға жоспар құр.
  • Адам адасып кетсе, бірден әрекет ет; қауіпсіздігіне қатер төнсе, жергілікті шұғыл қызметке хабарлас.
  • Мінез-құлқы немесе бағдарлану қабілеті өзгерсе, жоспарды жақындарыңмен және мамандармен бірге қайта қара.

Нақты дағдылар мен қауіп белгілерін бағала

Адамның жалғыз серуендей алатынын шешпес бұрын, тек жадын ғана ойлама. Оның көшеден өте алатыны, тепе-теңдігін сақтайтыны, күтпеген кедергілерден өте алатыны және көмек қажет болса айта алатыны маңызды. Қауіп деңгейі өзгеруі мүмкін: адам әдеттегіден кеш орала бастады, таныс жерге баратын жолды ұмытты, үйреншікті маңайда абдырап көрінеді немесе адамдар арасында мазасызданады. Мұндай өзгерістер — ұрысуға немесе жадын тексеруге емес, бағыт пен бірге жүру тәсілін қайта қарауға себеп.

  • Адамның адасып кеткен немесе әдеттегіден едәуір кеш оралған кездері болды ма?
  • Көшеден қауіпсіз өтіп, көліктерді, велосипедтерді және басқа кедергілерді байқай ала ма?
  • Өтіп бара жатқан адамға өзінің кім екенін және кімге қоңырау шалу керегін түсіндіре ала ма, әлде байланыс картасын көрсете ала ма?
  • Тепе-теңдігі, көруі, естуі немесе телефонды пайдалану қабілеті нашарлады ма?
  • Жолда абдырап қалған жағдайда қауіпті болуы мүмкін жерлер бар ма: су, көлік көп жүретін жол, баспалдақ, аялдама?

Жауаптар нақты болжам бермейді және маманның бағасын алмастырмайды. Күмәндансаң, бірге серуендеп, ненің оңай, ал қай тұста көмек керек екенін байқа. Жүріс-тұрысы, тепе-теңдігі мен мінез-құлқындағы өзгерістерді дәрігермен немесе оңалту маманымен талқыла. Бағдарлану қабілеті кенет нашарласа, мұның бәрін деменциядан көрме: өзгеріс туралы медицина маманына айт.

International Journal of Geriatric Psychiatry, 2022 Жүру, когнитивтік қабілеттің төмендеуі және адасып кету қаупінің байланысы

Когорталық зерттеуге деменциясы бар 3 979 қарт адам қатысып, бес жыл бойы адасып кету жағдайлары бақыланды. Зерттеушілер когнитивтік функцияның айқын төмендеуі, жүру қабілетінің сақталуы және адасып кету жағдайлары арасында байланыс барын анықтады; когнитивтік және қозғалыс қабілеттеріндегі өзгерістердің қатар болуы да маңызды болды. Бұл — бақылау зерттеуі: ол нақты адамның адасып кететінін болжамайды және жүрудің өзі қауіп тудыратынын дәлелдемейді.

Murata S. et al. Joint effect of cognitive decline and walking ability on incidence of wandering behavior in older adults with dementia: A cohort study.
5 адам бағыттарды зерттеуге қатысты
3 979 адам когорталық зерттеуге қатысты
494 адам DAPA сынағына қатысты

Таныс әрі түсінікті бағытты қалай таңдауға болады

Адам жадында қиындықтар пайда болмай тұрып жақсы білетін қысқа жолдан баста: үйдің маңын айналып өту, сүйікті саябаққа бару немесе таныс көшені бойлау. Бірнеше жерден бұрылатын бағыттан гөрі қарапайым айналма жолды немесе барып-қайтатын бағытты таңдаған дұрыс. Мүмкін болса, кітапхана, дүкен, көзге түсетін аялдама немесе таныс аула сияқты анық бағдарлары бар көшелермен жүр. Жол бойында көмек сұрауға болатын адамдар мен үйлер болғаны жақсы.

Dementia, 2021 Альцгеймер ауруы бар адамдар серуен кезінде қалай бағдарланады

Үйде тұратын Альцгеймер ауруы бар бес адам серуендеген кезде бірнеше рет бақылауға қатысты. Қатысушылар көзге түсетін бағдарларды және таныс айналма бағыттарды пайдаланды, аялдап, жан-жағына қарады; адамдар мен үйлер көрініп тұратын жерлерде жүру оларға жеңілірек болды. Бұл — шағын сапалық зерттеу, бағыттың бір түрі барлығына қауіпсіз екенін дәлелдемейді. Оның пайдалы практикалық тұжырымы — адамның өзінен қандай бағдарлар мен жолдар оған сенімділік беретінін сұрау.

Olsson A., Skovdahl K., Engström M. Strategies used by people with Alzheimer’s disease for outdoor wayfinding: A repeated observational study.

Серуенге шығар алдында таңдаған жолыңмен өзің жүріп көріп, тез бағдарлануы қиын адам көзімен бағала. Қашықтықты ғана емес, шуды, адам көптігін, жолдан өтетін жерлерді, жарықтандыруды, тротуардың жай-күйін, демалатын орындар мен дәретхананың қолжетімділігін де ескер. Жол жөнделіп, дүкен жабылып немесе таныс бағдар өзгеріп кетсе, таныс жердің өзі түсініксіз болып қалуы мүмкін. Ауданда жөндеу жүріп жатса, уақытша басқа таныс жолды таңда.

Нені тексеру керекСеруендеуге қолайлыӨзгерткен дұрыс
БағдарларТаныс ғимараттар, түсінікті айналма бағыт, үйлер не адамдар көрініп тұрадыБір-біріне ұқсас бұрылыстар мен бейтаныс нысандар көп
Жолдан өтуӨткел аз; бағдаршам немесе бірге жүретін адамның көмегі барКөлік көп жүретін жол, күрделі қиылыс, көрінуі нашар
Жол төсеміТегіс тротуар, тоқтап демалуға ыңғайлы орынМұз, шұңқыр, баспалдақ немесе жол жиегіндегі тар бөлік
Қайту жоспарыҚалай қайту керегі түсінікті; жолды тез қысқартуға боладыДемалатын жері және оңай қайту жолы жоқ ұзақ бағыт

Үйден шығар алдында дайындал

Дайындық сұрақ-жауапқа немесе адамның өз пікірін айту құқығынан айыруға айналмауы керек. Қайда баратыныңды айтып, қарапайым таңдау ұсын: мысалы, үйдің маңындағы таныс бағыт немесе саябақтағы таныс жол. Үнемі бірге жүресіңдер ме, әлде алдын ала келісілген жерде кездесесіңдер ме — соны ақылдасыңдар. Адам жалғыз серуендегісі келсе, бұл нұсқаны сабырмен талқылап, қауіпсіздігін онымен және мамандармен бірге бағала.

  1. Заряды бар телефон алып, оған жақындарыңның нөмірлерін енгіз. Адамға ыңғайлы болса, қалтасына аты-жөні мен хабарласатын нөмір жазылған картаны салып қой.
  2. Көмектесуі мүмкін болса, білезік немесе геолокация құрылғысын қолдану жайын талқыла. Оны қалай қолдануды түсіндіріп, алдын ала қуаты мен сигналын тексер; құрылғыны бірге жүрудің орнына жүретін құрал деп санама.
  3. Жаңартылған фотосуретін түсіріп, жақындарыңның қайсысы бағыт пен шамамен қайту уақытын білетінін келіс.
  4. Аяқ киім, ауа райына тохирсон киім, қажетті қозғалыс құралы және аялдау мүмкіндігін тексер. Орынды болса, дәретханаға барып, су алуды ұсын.
  5. Бүгін шаршау, ауырсыну немесе мазасыздық бар-жоғын сұра. Адам өзін жайсыз сезінсе, серуенді қысқарт немесе басқа уақытқа қалдыр.

Адамға таңдау мүмкіндігін қалдыр Қайда барғысы келетінін сұрап, қауіпсіз екі нұсқа ұсын. Бағытты өзің таңдасаң да, шешім қабылдауға қатысу дербестік сезімін сақтауға көмектеседі. Адам бірден жауап бере алмаса, уақыт беріп, қысқа сөйлемдермен сөйлес.

Серуенді сынаққа айналдырмай бірге жүру

Адамға ыңғайлы қарқынмен қатар жүр. Көшенің атын үнемі айтуын немесе жолды есінде сақтағанын дәлелдеуін талап етпе. «Таныс дәріханадан кейін солға бұрыламыз» деген сияқты түсінікті бағдарларды алдын ала келісіп, жолда сабырмен еске салған дұрыс. Адамның жүрісі баяуласа, тоқтап қалса немесе абдырап көрінсе, асықтырма. Алдымен шаршаған-шаршамағанын, отырып демалғысы немесе су ішкісі келетінін, әлде қайтқысы келетінін сұра.

Бейтаныс немесе шулы ортада қатар орындауы керек міндеттерді азайт: жол таңдап, сөйлесіп әрі көлікті бақылауды бір мезетте сұрама. Адамның сенімі азайса, қауіпсіз жерге тоқтаңдар. Сабырмен сөйлеп, таныс бағдарды атап, келесі қарапайым қадамды ұсын. «Шын мәнінде қайда тұрғандарың» туралы талас мазасыздықты күшейтуі мүмкін; алдымен адамның өзін қауіпсіз сезінуіне көмектес.

BMJ, 2018 Деменция кезіндегі дене белсенділігін зерттеген DAPA сынағы

Рандомизацияланған зерттеуде деменциясы бар 494 адам аэробтық және күш жаттығулары бағдарламасына немесе әдеттегі күтім тобына бөлінді. Бағдарлама кезінде жаттығу тобындағы қатысушылардың алты минуттық жүру сынағындағы нәтижесі жақсарды. Алайда зерттеу күнделікті дербестіктің, мінез-құлықтың немесе өмір сапасының жақсарғанын көрсетпеді; сондай-ақ қарқынды жаттығулар когнитивтік қабілеттің төмендеуін баяулататынын дәлелдемеді. Практикалық тұжырым: серуен қозғалыс пен күнделікті өмірдің бір бөлігі бола алады, бірақ деменцияны емдейді немесе тоқтатады деген уәде емес.

Lamb S. E. et al. Dementia And Physical Activity (DAPA) trial of moderate to high intensity exercise training for people with dementia: randomised controlled trial.

Деменциясы бар адамға күніне міндетті түрде жүретін қадам саны немесе серуеннің бәріне ортақ ұзақтығы жоқ. Үйреншікті белсенділік деңгейіне, өзін қалай сезінетініне және дәрігердің ұсынымдарына сүйен; әсіресе құлау қаупі немесе басқа аурулары болса. Қысқа серуеннің өзі күннің бір бөлігі бола алады. Адам қимылдауға ықыласты болса, бұл өздігінен оны шектеуге себеп емес; оның қазіргі мүмкіндіктеріне сай орын мен бірге жүру тәсілін таңдаған маңызды.

Адам адасып кетсе: бірден әрекет ет

Бір-біріңнен көз жазып қалсаңдар, бірден жақын маңдағы қауіпсіз жерлерді және адам әдетте баратын орындарды тексер: таныс дүкен, бұрынғы үйі, жұмыс орны немесе сүйікті орындығы. Телефон қолданса, оған қоңырау шал; жақындарыңнан немесе көршілеріңнен көмек сұра. Фотосуретін, үстіндегі киімнің сипаттамасын және денсаулық жағдайы туралы ақпаратты дайында. Қауіпті жерлерді жалғыз іздеме және іздеу жұмыстарын адамдар арасында бөліс.

Тікелей қауіп болса, күтпе Адам табылмаса және жолға, суға, суыққа немесе басқа қауіпті жерге тап болуы мүмкін болса, жергілікті шұғыл қызметке хабарлас. Адамның деменциямен өмір сүретінін бірден айтып, киімін, соңғы рет белгілі болған орнын және әдетте баратын ықтимал бағыттарын көрсет. Жақындарыңнан іздеуге көмектесуін сұра, бірақ көмекке жүгінуді кейінге қалдырма.

Америкалық Альцгеймер қауымдастығы іздеуді бірден бастауды және адам 15 минут ішінде табылмаса, шұғыл қызметке хабарласуды ұсынады. Әр елде хабарласу тәртібі әртүрлі болуы мүмкін; тікелей қауіп бар деп ойласаң, жергілікті ережелерге сүйеніп, күтпей бірден қоңырау шал. Оқиғадан кейін нені өзгерту керегін талқыла: бағытты, байланыс тәсілін, серуен уақытын немесе бірге жүру қажеттілігін.

Серуен жоспарын қашан өзгерту керек

Адам бірнеше рет адасып кетсе, таныс бағдарларды танымай қалса, көлік жүретін жолға шыға бастаса, байланыс деректерін айта алмаса немесе құлай бастаса, қолдау деңгейін қайта қара. Бұл оны серуеннен автоматты түрде айыру керек деген сөз емес. Онымен және медициналық тобымен бірге қасындағы адаммен қысқа бағытта жүруді, көршімен серуендеуді, тәуліктің тыныш уақытын немесе қауіпсіз ауланы қарастырыңдар. Адам таяқ немесе роллатор қолданса, жолдың осы қозғалыс құралына жарамды екенін тексер.

Жоспарды біртіндеп өзгертуге болады: алдымен бірге серуендейсіңдер, кейін адам бағыт пен бағдарларды өзі таңдайды, ал сен тек күрделі тұстарда көмектесесің. Қауіпсіз жалғыз серуендеу мүмкін болмай қалса, қатысуын басқа жолмен сақтауға болады — бағытты таңдауын өтін, жолдың бір бөлігінде қасында жүр немесе таныс жерде бірге аялда. Қауіпсіздік шарасы диагноз үшін жаза емес, нақты қауіпке сай болуы маңызды.

Деменциясы бар адам жалғыз серуендей ала ма?

Кейде болады — егер нақты адам үшін қауіпсіз болса. Оның жолды білетінін, өткелдерде бағдарлана алатынын, көмек сұрай алатынын және үйіне қайта алатынын бағала. Күмәнің болса немесе бағдарынан жаңылған кездері болса, бірге серуендеуден бастап, дербестігін маманмен талқыла.

Адамның қолынан үнемі ұстау керек пе?

Жоқ. Дәл қазір қажет көмекті таңда: қатар жүру, жолдан өтерде қол ұсыну немесе бағдарды алдын ала келісу. Қажетсіз шектеме; адамның тепе-теңдігін, қалауын және бағыт ерекшеліктерін ескер.

GPS-трекер адасып кетпеуге көмектесе ме?

Ол жақындарына адамның қайда екенін білуге көмектесуі мүмкін, бірақ құлаудың, абдырап қалудың немесе жолдағы қауіптің алдын алмайды. Құрылғының қуатын, байланысын және қолдануға ыңғайлылығын тексер. Оны пайдалану жайын адаммен талқыла және тек трекерге сеніп қалма.

Адам серуендеуден бас тартса, не істеу керек?

Қинама. Оған не кедергі екенін сұра: шаршау, ауырсыну, мазасыздық, ауа райы немесе дәл осы жолмен жүргісі келмеуі мүмкін. Басқа уақытта қысқа серуендеуді немесе таныс жерге баруды ұсын. Бас тарту көңіл-күйі не мінез-құлқының күрт өзгеруімен қатар болса, медицина маманымен талқыла.

Дереккөздер

  1. Olsson A., Skovdahl K., Engström M. Strategies used by people with Alzheimer’s disease for outdoor wayfinding: A repeated observational study. Dementia. 2021. DOI
  2. Murata S. et al. Joint effect of cognitive decline and walking ability on incidence of wandering behavior in older adults with dementia: A cohort study. International Journal of Geriatric Psychiatry. 2022. DOI
  3. Lamb S. E. et al. Dementia And Physical Activity (DAPA) trial of moderate to high intensity exercise training for people with dementia: randomised controlled trial. BMJ. 2018. DOI
  4. National Institute on Aging. Coping With Alzheimer’s Behaviors: Wandering and Getting Lost. NIA ұсынымдары
  5. Alzheimer’s Association. Wandering and Dementia. Қауымдастық ұсынымдары

Qozgal-мен қадамдарыңды сана

Тегін қосымша: қадам санайды, стрик жүргізеді және күн сайын жүруге ынталандырады.

Блогтың барлық мақалалары