Асасий қаидә: дәсләп жүклимигә рухсәт елинсун
Бу материал асасән балдир, тобық вә аяққа гипс яки ортез салынғандин кейин қәдәмни әслигә кәлтүрүшкә мас келиду. У травматологниң тәвсийәсини алмаштурмайду: операциядин кейин, мурәккәп сүнүктә, боғумлар зәхимләнгәндә яки сүнүкниң бирикишида мәсилә болса, рухсәт қилинған жүклимә башқичә болуши мүмкин.
Дәсләпки сайилға чиқиштин бурун немигә рухсәт қилинғанлиғини ениқла: аяқни йәргә қоймаслиқ, пәқәT тәңпуңлуқ үчүн йәргә тәккүзүш, аяққа қисмән жүк селиш яки көтирәлгиничә униңға салмақ чүшүрүш. Чиқиш қәғизидики ибарә чүшүнүксиз болса, өзәңчә пәрәз қилма: травма пунктиға яки давалаватқан дохтурға телефон қил.
- Жүклимә пәқәT дохтур яки физиотерапевт көрсәткән миқдарда рухсәт қилиниду.
- Саңа ботинка яки ортез берилгән болса, чиқиш қәғизидә ейтилған вақит бойичә шуниң билән меңи.
- Ағриқ азайди дәпла узун сайилға дәрһал чиқма: ағриқ сүйәк вә юмшақ тоқулмилар адәттики жүклимигә тәйяр болуштин бурун йоқилиши мүмкин.
- Қәдәмдә ақсаш очуқ билинип турғанда, мәхсәт тезлик яки қәдәм сани әмәс, бәлки кейин кескин начарлашмайдиған турақлиқ меңиш болуши керәк.
Гипстин кейин қәдәм немә үчүн яттәк сезилиду
Гипс аяқ-қолни қоғдиди, лекин шуниң билән бир вақитта униң һәркитини чәклиди. Иммобилизациядин кейин тобық адәттики һәркәт кәңлигини йоқитиду, балдир мушәклири түртүш күчини начар яритиду, мейигә тәңпуңлуқни қайтидин үгинишкә тоғра келиду. Шуңа сән аста меңишиң, аяқни еһтиятчан қоюшиң вә салмақни сағлам тәрәпкә көпрәк чүширишиң мүмкин.
Азрақ қетишиш, муъәддил ағриқ, қуруқ тери вә тик турғандин кейин пәйда болған ишшиш көпинчә күтүлүшкә болиду. Тобық сүнүклиридин кейин бемарларға берилгән йол-йоруқларда меңишни кичик миқдардин башлаш, мунтәзим дәм елиши вә дәм алғанда аяқни көтириш тәвсийә қилиниду. Kingston and Richmond NHS йол-йоруғи гипс елинғандин кейин аяқниң таянчисидин айрилғач вақтинчә көпрәк ағриши мүмкинлигиниму тәкитләйду.
Һәптиләр бойичә әслигә келиш пилани
Һәптиләрни сүнүк болған күндин әмәс, гипс елинған күндин башлап санаш оңай. Төвәндикиси қәтий протокол әмәс, бәлки асоратсиз вә аяққа аста-аста таяндашқа рухсәт қилинған вәзийәттики жүклимини бихәтәр мөлчәрләш схемиси. Әгәр дохтур башқа сүръәтни көрсәткән болса, униң пилани муһим.
| Гипс елинғандин кейинки мәзгил | Асасий мәхсәт | Меңишни қандақ мөлчәрләш |
|---|---|---|
| 1–2 һәптә | Тәңгрилик вә аяқни хатирҗәм домилитиш | Түз йәрдә қисқа чиқишлар; күчлүк һалсизлиқ вә ақсаш ашуруштин бурун тохта |
| 3–4 һәптә | Аяқта үзлүксиз туруш вақтини ашуруш | Опасиз меңиш нотекис болуп қалса, таянчни сақлиған һалда вақитни кичик қәдәмләр билән ашур |
| 5–6 һәптә | Күндә көрүлдиған йолларға қайтиш | Бир вақитта пәқәT бир амилни қийинлаштур: арилиқ, тезлик, пәләмпәй яки нотекис йәр |
| 6 һәптидин кейин | Чидамчанлиқ вә күч | Алдинқи жүклимидин кейин ишшиш вә ағриқ күчәймисә, узунирақ сайилларға өт |
Қатардики санлар бемарларға берилгән тәвсийәләрдин елинған мөлчәрләр, нәтиҗә вәдиси әмәс. Сүйәкниң бирикиши билән адәттики қәдәмниң қайтиши икки хил басқуч: һәтта бирикиш дәлилләнгәнидин кейинму қетишиш, аҗизлиқ вә ишшиш узақрақ давам қилиши мүмкин. NHS тәвсийәсидә тобық мәшиқлирини мунтәзим, лекин өзигә қолайлиқ даиридә қилиш тәклип қилиниду.
1–2 һәптә: қәдәм үстидики контролни қайтуруш
Гипс елинғандин кейин дәсләпки икки һәптидә километирни әмәс, һәр бир қәдәмниң сүпитини ойла. Үйгә йеқин, түз вә бихәтәр йолни талла. Аяқ очуқ ишшип, ақсаш башланған бир узун сайилдин көрә, дәм елидиған бирнәччә қисқа чиқиш яхши.
- Меңиштин бурун аяқни өзәңгә-өзәңдин буруп, қолайлиқ даиридә юқири-төвән бирнәччә хатирҗәм һәркәт вә чәмбәр һәркити қил.
- Кескин ағриқсиз вә тәнни қаттиқ бир тәрәпкә ағдурмастин меңәләйдиған арилиқтин башла. Дәсләпки күндә бу өйниң ичи, кириш еғизиғичә яки өй әтрапидики йол болуши мүмкин.
- Салмақни қорқмай вә ақсамай йөткәшкә ярдәм бәрсә, таянчни сақла. «Күчләп» канадисиз меңип өзәңни синап көрмә.
- Сайилдин кейин пәқәT дәрһалқи һиссиятни әмәс, кәчтә вә әтиси әтигәндәки һалитиңниму баһала.
- Әгәр реакция күчәйсә, арилиқни ашурмай, бурун көтирәлгән миқдарға қайт.
Әмәлий мөлчәр — әтиси әтигәндики қаидә. Дәм алғандин кейин өтүп кетидиған йеник һалсизлиқ вә муъәддил қетишишқа болиду. Әгәр әтигәндә ағриқ, ишшиш яки ақсаш сайилдин бурунқидин ениқ күчлүк болса, жүклимә һәддидин ешип кәткән: йолни қисқарт вә бурунқи таянчқа қайт.
3–4 һәптә: сайилни силкиндүрмәй узартиш
Қисқа йолни хатирҗәм көтирәлгәндә, давамлишиш вақтини аста-аста ашур. Арилиқ, сүръәт вә йәрниң қийинлиғини бир вақитта ашурма. Мәсилән, дәсләп түз асфальтта азрақ жирақрақ мең, дәрһал пәләмпәй, өр вә ташйолға чиқма.
- Бир яки икки қисқа чиқишни әслигә кәлтүрүш үчүн қалдур, узунирақ чиқишни болса күндә пәқәT бир қетим қил.
- Тобиғиңниң һәркити йәтсә, пәшниңни йәргә қоюп, салмақни пүткүл аяқ арқилиқ юмшақ йөткәшкә вә қәдәмни бармақ билән түртүш арқилиқ аяқлаштурушқа тириш.
- Һәр қәдәмдә йәргә қаришқа, мүриләрни җиддий тутушқа яки нәпәсни тутуп қелишқа башлисаң, қисқарақ йолға қайт.
- 10 000 қәдәмни йеқинқи мәхсәт қилма. Иммобилизациядин кейин начарлашмайдиған 2000–3000 қәдәм, ениқ ақсаш билән болған көп миқдардин пайдилиғирақ.
- Миқдарни аста ашуруш үчүн меңиш арилиқини қандақ ашуруш материалидики қаидиләрни қоллансаң болиду, лекин сүнүктин кейин сүръәт адәттикидин аста болуши керәк.
5–6 һәптә: артуқ таянчни азайтиш
Азрақ таянчқа календарь бойичә әмәс, һәркәтниң сүпитигә қарап өтүш керәк. Икки канади билән түз меңип, бир канади билән қаттиқ ағсаң яки сәкрәшкә башлисаң, демәк иккинчи канадиң техичә пайдилиқ иш атқуруватиду.
- Дәсләп икки канади билән қисқа арилиқта меңип, салмақни тәң йөткәләләйдиған-йөткәлмәйдиғанлиғиңни текшүр.
- Андин бир канадиға яки зәхимләнгән аяққа қариму-қарши қолдики таяққа өт.
- Таянчни пәқәT бихәтәр түз йәрдә вә дәрһал олтираләйдиған йәргә йеқинла азайт.
- Пәләмпәй, қишта сирғанчақ йол, һөл пол вә нотекис йәр түз өй коридоридин узақрақ вақит таянчни талап қилиду.
- Таянчсиз кескин ағриқ, турақсизлиқ һисси яки ениқ ақсаш пәйда болса, алдинқи басқучқа қайт.
Физиотерапия хизмәтлириниң йол-йоруқлиридә адәттә «икки канади — қариму-қарши қолда бир канади — таянчсиз» дегән изчиллиқ тәклип қилиниду, лекин қарарниң бихәтәрлик вә рухсәт қилинған жүклимигә бағлиқ екәнлиги тәкитлиниду. United Lincolnshire Hospitals NHS тәвсийәсидә аяқни пәқәT ян тәрәпкә йөткәш әмәс, «пәш–бармақ» усулида домилитишқа тиришишму ейтилиду.
Таянчни қандақ таллаш вә униңға бағлинип қалмаслиқ
Таянч сени «аҗизлитиш» үчүн әмәс, тоқулмиларға мөлчәрләнгән жүк бериш вә бихәтәр қәдәм усулини сақлаш үчүн керәк. Канадилар билән деярлиқ ақсамай меңәләйдиған болсаң, улардин әтигән ваз кечип салмақни сағлам аяққа йөткәштин яхширақ.
| Таянч | Қачан адәттә пайдилиқ | Қайта баһалайдиған вақитниң бәлгиси |
|---|---|---|
| Икки канади | ПәқәT қисмән жүклимигә рухсәт қилинған яки тәңпуңлуқни сақлаш техичә қийин болғанда | Түз меңәләйсән, лекин қарарни йәнила дохтур билән маслаштурисән |
| Бир канади | Көпрәк жүклимигә рухсәт бар, лекин салмақни йөткәштә ярдәм керәк болғанда | Тәнни ениқ ағдурмай вә ақсашни күчәйтмәй меңисән |
| Таяқ | Кочида яки һалсирашта азрақ ярдәм керәк болғанда | Түз вә бихәтәр йәрдә турақлиқ қәдәмни сақлайсән |
| Таянчсиз | Толуқ жүклимигә рухсәт бар вә қәдәм турақлиқ болғанда | Сайилдин кейин вә әтиси әтигәндә ениқ начарлишиш болмайду |
Әгәр таяққа қоллириң билән қаттиқ есилишқа техичә тоғра кәлсә, униңға өтмә. Бу вәзийәттә у чүширидиған жүк миқдари җәһәттин икки канадини алмаштурмайду. Бою яки қоллиниш усули тоғрилиқ гуманлансаң, физиотерапевттин таянчни көзму-көз текшүрүп беришни сорa.
Қәдәмни қайтурушқа ярдәм беридиған мәшиқләр
Гипс елинғандин кейин адәттә дәсләп салмақсиз һәркәтләрдин башлинип, кейин олтирип вә тик туруп қилидиған мәшиқләр қошулиду. ПәқәT өз сүнүгүң үчүн рухсәт қилинған нәрсиләрни қил. Өткир ағриқ, тосулуп қалғандәк һиссият яки ишшишниң кескин күчийиши тохташқа сигнал; «ағриқ үстидә ишләш» керәк әмәс.
- Аяқни қолайлиқ даиридә юқири вә төвән һәркәтләндүрүш.
- Кескин ағриқ пәйда болмиса, аяқни икки тәрәпкә аста чәмбәр қил.
- Олтирип, бармақ вә пәшни новәт билән көтәр.
- Зәхимләнгән буғумни һәркәтләндүрмәй, сон вә янпаш мушәклирини изометрик тартиш.
- Кейинирәк — таянч билән бармақ учиға көтирилиш вә салмақни бир аяқтин йәнә бир аяққа йөткәш; пәқәT толуқ яки тегишлик жүклимигә рухсәт берилгәндин кейин.
- Тәңпуңлуқ мәшиқини там яки мустәһкәм үстәл йенида башла; қоғдашсиз бир аяқта турма.
Тобықниң турақсиз сүнүкидин кейин әтигән контрол қилинған һәркәтни синақ қилған рандомизацияләнгән изилләштә һәркәт кәңлиги, ишләш көрсәткүчлири вә ишқа қайтиш муддити яхшиланған. Лекин қатнашқучилар көзитиш астида ениқ программа орунлиған, шуңа бу контрол қилинған реабилитацияни қоллайдиған дәлил, өз алдиға агрессив созуш мәшиқлирини қилишқа дәлил әмәс. DOI: 10.1177/0269215517724192
Адәттики қетишишму яки дохтурға көрүнүшкә асасму
Гипстин кейин тоқулмиларниң адәттики реакциясини асорат билән арилаштуруп қоюш асан. Меңиштин кейин вақтинлиқ қетишиш вә ишшиш адәттә дәм алғанда вә аяқни көтәргәндә азийиду. Бәлгиниң күчийип, бир тәрәплимилик болуп, пәқәT жүклимигә бағлиқ болмиған чағда вәзийәт әнәнидин әтәрликрәк.
| Көпрәк күтүлүшкә болиду | Йеқинки вақитта дохтур билән алақилаш | Шиддәтлик ярдәм керәк |
|---|---|---|
| Һәрәкәтниң бешидики қетишиш | Ағриқ күндин-күнгә күчийиду | Нәпәс қисилиши яки көкрәк ағриғи |
| Меңиштин кейин пәйда болуп, дәм алғанда азийидиған муъәддил ишшиш | Балдирда ениқ ағриқлиқ яки ишшиған җай | Қан арилаш жөтәл, һошидин кетиш яки қаттиқ баш әгириш |
| Гипстин кейин қуруқ, тилинидиған тери | Қизирип кетиш, операция ярилиридин суюқлуқ чиқиши яки исситма | Рухсәт қилинған жүклимидин кейин аяққа туюқсиз таяналмаслиқ |
| Мушәкләрниң йеник һалсизлиғи | Йеңи уйушуш, санҗиш яки бармақларниң көкиришиши | Ағриқ билән тез күчийиватқан бир тәрәплимилик ишшиш |
Балдирдики йеңи ағриқ вә ишшиш, шу җайниң иссиқлиғи вә қизириши тромбозниң бәлгиси болуши мүмкин. Нәпәс қисилиши, көкрәк ағриғи, қан арилаш жөтәл яки һошидин кетиш болса, дәрһал тиббий ярдәм керәк. CDC чоң томур тромбози бәлгилири байқалса ярдәм сорашни, өпкә артерияси тромбоэмболияси болуши мүмкин болғанда болса дәрһал мураҗиәт қилишни тәвсийә қилиду.
Операциядин кейин яра қизирип, суюқлуқ чиқса, исситма көтирилсә яки ағриқ туюқсиз күчәйсә, хирург яки травматология бөлүми билән алақилаш. Гуман туғулса, аяқниң сиртиға қарап сەۋәвини өзәң ениқлашқа урунғандин көрә, тиббий баһалиниш алған яхши.
Хуласә: мәхсәт рекорд әмәс, түз қәдәм
Гипстин кейин яхши жүклимә — униңдин кейин сән ишәнчликрәк һәркәт қилидиған жүклимә; әтиси әтигәнгичә әслигә келишкә тоғра келидиған жүклимә әмәс.
- АввAл таяндашниң рухсәт қилинған тәртивини ениқла; мурәккәп сүнүктин кейин интернеттики умумий мәслиһәткә тайинип болмайду.
- Түз йәрдики қисқа сайиллардин башла вә аяқниң реакциясини пәқәT дәрһал әмәс, әтиси әтигәндиму баһала.
- Канадилар яки таяқсиз меңиштә ақсаш, тәнниң ағдурулуши яки салмақни йөткәштин қорқуш пәйда болса, таянчни сақла.
- Бир қетимда пәқәT бир көрсәткүчни ашур: арилиқ, тезлик, пәләмпәй яки нотекис йәр.
- Қетишиш вә муъәддил ишшиш көпинчә күтүлүши мүмкин, лекин күчийиватқан ағриқ, ағриқлиқ балдир ишшиши, бармақларниң рәңги өзгириши вә нәпәскә мунасивәтлик бәлгиләр дохтурни һаҗәт қилиду.
Көп учрайдиған соаллар
Гипс елинған күнниң өзидила меңишни башлашқа боламду?
ПәқәT травматолог рухсәт қилған миқдарда. Толуқ яки қисмән жүклимигә рухсәт берилгән болса, бихәтәр қисқа йолдин башла вә берилгән таянчни ишләт. Тәртип көрситилмигән болса, дәсләп ениқла, болупму операциядин яки мурәккәп сүнүктин кейин.
Дәсләпки һәптидә қанчә метр меңиш керәк?
Һәммигә ортақ арилиқ йоқ. Кескин ағриқ, ениқ ақсаш вә әтиси әтигәндә көрүнәрлик начарлишиш кәлтүрмәйдиған йолдин башла. Андин көтирәлгән арилиқни тәкрарла вә уни аста ашур; һәр қетим қандақла болмисун ашурушқа тиришма.
Сайилдин кейин аяқниң ишшиши нормалму?
Тик туруш вә меңиштин кейин муъәддил ишшиш пат-пат учрайду. Дәм ал, аяқни көтәр вә ишшишниң азайған-азаймиғанлиғини баһала. Әгәр у тез күчәйсә, балдир ағриғи, қизириш билән қошулса яки қайтмиса, тиббий баһалиништин өт.
Қачан канадилардин ваз кечишкә болиду?
Бу дохтур рухсәт қилғанда вә қисқа арилиқни күчлүк ағриқсиз, тәнни ағдурмай вә ениқ ақсамай меңәләйдиған болғанда. Адәттә икки канадидин қариму-қарши қолдики бир канадиға, кейин таяққа яки таянчсиз меңишкә өтүлиду. Һәр басқучта әтиси аяқниң реакциясини баһала.
Дәрһал 10 000 қәдәмгә қайтишқа боламду?
Буниң һаҗити йоқ. Иммобилизациядин кейин чоң күндилик нормани орунлаштин көрә, түз қәдәм вә күчни қайтуруш муһим. Дәсләп начарлашмайдиған қисқа сайилларни мустәһкәмлә, андин миқдарни аста ашур. Жүгүрүш, сәкрәш вә тез пәләмпәй чиқиш үчүн айрим рухсәт керәк.
Мәнбәләр
- Lewis S. et al. Rehabilitation for ankle fractures in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2024. DOI 10.1002/14651858.CD005595.pub4
- Chen B. et al. The effect of early weight-bearing and later weight-bearing rehabilitation interventions on outcomes after ankle fracture surgery: a systematic review and meta-analysis. Journal of Foot and Ankle Research, 2024. DOI 10.1002/jfa2.12011
- Matthews P. A. et al. Early Motion and Directed Exercise following ankle fracture fixation: a pragmatic randomized controlled trial. Bone & Joint Journal, 2024. DOI 10.1302/0301-620X.106B9.BJJ-2023-1433.R1
- Jansen H. et al. Active controlled motion in early rehabilitation improves outcome after ankle fractures: a randomized controlled trial. Clinical Rehabilitation, 2018. DOI 10.1177/0269215517724192
- Shaffer M. A. et al. Effects of immobilization on plantar-flexion torque, fatigue resistance, and functional ability following an ankle fracture. Physical Therapy, 2000. PubMed 10911415
- Kingston and Richmond NHS Foundation Trust. Тобық сүнүкидин кейин немини күтүш керәк. 5 декабрь 2024-жили яңиланған. Тобық сүнүкидин кейин NHS йол-йоруғи
- United Lincolnshire Hospitals NHS Trust. Тобық сүнүки мәшиқлири. Таянч, мәшиқләр вә канадилардин мустәқил меңишқа өтүш тоғрилиқ тәвсийәләр. Мәшиқләр тоғрилиқ NHS йол-йоруғи
- Centers for Disease Control and Prevention. Венозлуқ тромбоэмболия тоғрилиқ. Чоң томур тромбози вә тромбоэмболияниң бәлгилири. CDC: blood clots
Қәдәмлириңни Qozgal билән сана
Һәқсиз әпликация: қәдәмни санайду, стрикни жүргүзиду вә һәр күни меңишқа илһам бериду.