Оператсийидин кейин меڭиш: асасий өлчәм — қәдәмниң сүпити
Бу мақалә асоратсиз планлиқ дәсләпки янпаш буғуми эндопротезлаштурулғандин кейин әслигә келишкә мас келиду. Әгәр саңа қайтидин оператсийә, сунуқ, сөңәк пластикиси, янпашни егәргүчи мускулларға оператсийә, буғумниң чиқиши қилинған болса яки дохтур күч чүшүрүшни чәклигән болса, саңа хас протокол умумий тәвсийәләрдин муһимрақ.
Чиқириш һөҗҗитидә оператсийә қилинған аяққа қанчилик салмақ чүшүрүшкә болидиғанлиғи вә қайси һәрәкәтләрни вақтинчә чәкләш керәклиги йезилиши керәк. Шәк болса тәхмин қилма: хирург яки физиотерапевтқа телефон қил. Имплантниң түри, хирургийәлик кириш йоли, сөңәкниң сүпити вә буғумниң муқимлиғи әслигә келиш программисини өзгәртиду. AAOS айрим тәкитләйдуки, күч чүшүрүш тәртиви вә чәклимиләр һәр бир адәмгә айрим бәлгүлиниду.
Илмий дәлилләр базиси немә дәйду
Оператсийидин кейин балдур туруш вә меңиш рекорд үчүн әмәс, бәлки күндилик ишларға — һоҷәтханаға беришкә, душқа чүшүшкә, бөлмә ичидә меңишкә вә өйгә чиқишқа қайтиш үчүн керәк. Тәтқиқатларда чоң буғумлар алмаштурулғандин кейин балдур мобилизатсийә қилиш дохтурханида йетиш вақтини қисқирақ болуши билән бағланған; шуниң билән биллә балдур дегән һәддидин ешип кетиш дегәнлик әмәс. Күч чүшүрүш башқурушқа болидиған болуп, қәдәм техникаңни начарлатмаслиғи керәк.
Жуқуридики санлар вәзийәтни чүшинишкә ярдәм бериду, лекин өз әһвалиңни баһалашниң орнини басмайду. Чәклимиләр метаанализиға һәр хил протоколлар киргүзүлгән вә асасән дәсләпки оператсийиләр қаралған; таяқ тоғрилиқ болған татқиқат кичик болуп, оператсийидин кейинки дәсләпки күнләрдә елип берилмиған. Шуңа әмәлий қаидә аддий: илмий дәлилләрни принциплар үчүн пайдилан, конкрет муддәтләрни болса сени оператсийә қилған топ билән келиш.
- Медитсина топи рухсәт қилғанда меڭишни башла: көпинчә бу оператсийә күни яки әтиси болиду, лекин пақәт қан бесими, ағриқ, күч вә тәңпуңлуқ баһаланғандин кейин.
- Дәсләпки сәйлә қилишлар қисқа вә пат-пат болсун; авал вақитни яки арилиқни көпәйт, лекин бир вақитта тезликни, өрләшләрни вә йолниң мурәккәплигини ашурма.
- Хизмәткар яки тайчақ сениң үчүн муқимлиққа керәк болмай, башқурулидиған қәдәм билән вә ениқ ақсақлимай маңалайдиған болсаң, дохтур толуқ яки йетәрлик күч чүшүрүшкә рухсәт қилғанда таяққа өт.
- Таяқни оператсийә қилинған аяққа қариму-қарши қолуңда тут. Пәләмпәйдә қаидә мундақ: өрлигәндә — күчлүк аяқ билән, чүшкәндә — оператсийә қилинған аяқ вә таяқ билән.
- Күчийиватқан ағриқ, яриниң қизириши яки униңдин суюқлуқ чиқиши, балдурниң бир тәрәплимә ишшиғи, туюқсиз нәпәс қисилиши яки көкрәк ағриғи дохтурниң баһалишини талап қилиду.
Басқуч 1. Дәсләпки саәтләр вә күнләр
Стационарда физиотерапевт адәттә саңа бихәтәр бурулушқа, олтурушқа, турушқа вә хизмәткә яки тайчаққа тайинип бирнәччә қәдәм меңишкә ярдәм бериду. Бу басқучниң мәхсити арилиқ әмәс, контроллуқ: жиқилип қалмайватамсән, бешиң айланмайватамду, рухсәт қилинған тәртип даиридә салмақни йөкияләмсән вә бурулғанда муқимлиқни сақлалайсәнму — мана шу муһим.
- Пақәт хадимлар рухсәт қилғандин кейин тур вә дәсләпки қетим ялғуз турма.
- Аввал өтүшләрни мәшиқ қил: кариват — орундуқ, орундуқ — тик туруш, тик туруш — меңиш.
- Түз йәрдә кичик парчилар билән меңип, һәддидин ешип кетидиған чарчаштин бурун дәм ал.
- Хизмәт яки тайчақни өз алдиға маңалайдиғанлиғиңни көрситиш үчүн әмәс, бихәтәр техника үчүн қанчә керәк болса шунчә ишләт.
Күч чүшүрүшниң саңа мас екәнлигини қандақ билисән
Оператсийидин кейин азрақ сызлаш, тартишиш һисси вә муътәдил ишшиқ күтүлгинидәк. Муһим болғини — өзгириш: дәм алғандин кейин бәлгиләр пәсәйши керәк, бир сәйләдин иккинчисигә топлинип бармаслиғи лазим. Әгәр кәчқурун ақсақлиғиң ениқ күчәйсә, мәшиқләрни тоғра қилалмисаң яки әтигәндә ағриқ вә ишшиқ ениқ көпәйсә, алдинқи көләмгә қайт вә буни физиотерапевт билән муһакимә қил.
- Қәдәм башқурулидиған болуп, гەۋдәңни бир тәрәпкә кескин ағдурмайсән.
- Күчлүк аҗизлиқ яки баш айлиниш башлиништин бурун тохтиялайсән.
- Сәйләдин кейин ағриқ вә ишшиқ аста-аста дәм алғанда пәсәйду, давамлиқ күчәймәйду.
- Аҗизлиқни тезлик, селкиниш, оператсийә қилинған аяқта бурулуш яки қолларға қаттиқ бесиш арқилиқ йепип қоймайсән.
Басқуч 2. Өйдики дәсләпки һәптә: арилиқни қандақ көпәйтиш керәк
Өйгә чиққандин кейин қәдәм яки километрда һәммигә ортақ сан издәмигин. Дәсләпки күнләрдә бир узун сәйлә қилип кейин әһвалиңни начарлатқандин көрә, өй ичидики бирнәччә қисқа меңиш пайдилирақ. Кочиға чиқиштин бурун орундуқтин ишәнчлик туралишиң, бәлгүләнгән таянчни ишлитишиң, түз полда меңишиң вә тәңпуңлуғуңни йоқатмай тохтиялишиң керәк.
| Басқуч | Асасий мәхсәт | Таянч | Қачан кейинкә өтүш керәк |
|---|---|---|---|
| Стационар | Бихәтәр туруп, олтуруп вә бирнәччә қәдәм меңиш | Хизмәт яки тайчақ | Баш айлиниш йоқ, қәдәм башқурулиду, күч чүшүрүш тәртиви чүшинишлик |
| Өй | Түз йәрдә даимий меңип-йүрүш | Хизмәт яки тайчақ; бәзи чағда таяқ | Жиһазларға есилмайсән вә ақсақлиғиң күчәймәйду |
| Коча | Бихәтәр йолда чидамчанлиқни қайтуруш | Өйдикидәк таянч, керәк болса | Контроллуқни йоқатмай меңип тохтиялайсән |
| Таянчсиз | Түз вә бихәтәр меңиш | Таянчсиз пақәт мутәхәссис рухсәт қилғандин кейин | Ениқ ақсақлиқ, тәвәриш вә жиқилиштин қорқуш йоқ |
Илгириләшниң ишләйдиған схемиси: авал әһвалиңни начарлатмай адәтләнгән көләмни тәкрарла, андин вақитниң яки арилиқниң кичик бир қисмини қош. Темпни, йолниң узунлуғини, пәләмпәй санини вә йәрниң мурәккәплигини бир вақитта ашурма. Йол саңа асан болуп қалса, авал бир қисқа парчини елип ташла яки түз йәрдә азрақ вақит қош; дәрһал дөңләр вә ташлиқ йолларға чиқма.
Сәйлә вақтидики һислириңғила әмәс, бәлки униңдин кейин әтигәндики әһвалиңғиму баһа бәр. Әгәр меңишиң ишәнчсиз болуп қалса, ишшиқ ениқ көпәйсә яки ағриқ адәттики мәшиқләргә тосалғу болса, алдинқи күч чүшүрүш һәддидин көп болған. Ахирқи яхши көтүрәлигән көләмгә қайт вә начарлишиш давамлашса мутәхәссискә хәвәр қил.
Таяқ: қачан өтүш вә қайси қолда тутуш керәк
Таяқ өз алдиға маңалайдиғандәк көрүнүш үчүн әмәс, күчни азайтиш вә тәңпуңлуқ үчүн керәк. Хизмәтниң муқимлиқ үчүн һаҗити қалмиған, рухсәт қилинған салмақни йөкиәләйдиған вә ениқ ақсақлимай маңалайдиған болсаң, таяққа өтүш орунлуқ. Әгәр таяқ билән янға ағдурулуп кетип, аяқни сүйрәп яки тәңпуңлуқни йоқитиштин қорқуп тезлишип кетидиған болсаң, муқимирақ таянчқа қайт.
- Таяқни оператсийә қилинған аяққа қариму-қарши қолуңда тут.
- Аввал таяқ билән оператсийә қилинған аяқни алға қой, андин салмақни күчлүк аяққа йөткәшкә ярдәм қил.
- Бойини шунчилик тәңшәки, җәйдәң азрақ егилгән болсун, мүрәң көтәрүлмисун.
- Кичик қәдәмләр билән бурул, оператсийә қилинған аяқта тәнни орап бурулма.
- Әгәр күчни көп азайтиш керәк болса, бир таяқ йәтмәслиги мүмкин: хизмәт яки тайчақни муһакимә қил.
Тәпсилий меңиш механикисини «Таяқ билән қандақ меңиш керәк» дегән материалдин көрәләйсән. Лекин оператсийәдин кейин физиотерапевт башқа таянч яки айрим күч чүшүрүш тәртивини бәлгүлигән болса, схемини өз алдиңға өзгәртмә.
Пәләмпәй, йол четидики өрләр вә кочидики дәсләпки сәйлә
Пәләмпәй түз коридорға қарғанда көпрәк күч, тәңпуңлуқ вә контроллуқни талап қилиду. Дәсләпки қетимларда тутқучни ишләт, алдирима вә пәләмпәйләрни яндаш қәдәм билән өт. Мүмкин болса, йениңда сени қолуңдин тартмай, пақәт қоғдап туридиған бир чоң киши болсун.
- Өрләгәндә күчлүк аяқни пәләмпәйгә қой.
- Андин оператсийә қилинған аяқ билән таяқни яки тайчақни йениға қой.
- Чүшкәндә авал таяқни вә оператсийә қилинған аяқни төвәнки пәләмпәйгә көчүр.
- Күчлүк аяқни әң ахирида қой, шу чағда салмақниң көп қисмини у қобул қилиду.
- Физиотерапевт адәттики новәтлишип меңишкә рухсәт қилғанға қәдәр бир-бир пәләмпәйдин өт.
Коча үчүн өйгә йеқин болған қисқа вә түз йолни талла. Һөл плитка, муз, юмшақ қум вә адәмләр сени түртүп кетиши мүмкин болған җайлардин сақлан. Таймайдиған тәпи билән йепиқ аяқ кий, қоллириңни бош қой вә оңай қайтиш мүмкин болмиған йолни таллима. Бихәтәр меңиш маһарити чирайлиқ темптин муһим.
Һәрәкәт чәклимиси: башқа бириниң протоколини нусхилима
Оператсийидин кейин бир адәмгә чоңқур егилиш, аяқларни чатиштуруш яки ичкә кескин бурулуш мәнъий қилиниши мүмкин, йәнә биригә болса кәңрәк тәртип берилиду. Бу хирургийәлик кириш йолиға, имплантниң муқимлиғиға вә чиқип кетишниң шәхсий хәвпигә бағлиқ. Чаттики мәслиһәткә әгишип чәклимиләрни бикар қилма, лекин сәбәпсиз ондурған чәклиминиму қошма: һәддидин зиядә еһтият қилиш адәттики һәрәкәтләргә вә әслигә келишкә тосалғу болуши мүмкин.
Әмәлий җәһәттин асасий ой: дәл өз оператсийәңдин кейин алған һәрәкәт тизимигә әмәл қил. Әгәр у һәддидин қаттиқ яки әксичә чүшиниксиз көрүнсә, топтин қайси һәрәкәтләрниң чәкләнгәнлигини, қанчә вақитқа вә немә үчүн чәкләнгәнлигини чүшәндүрүшни сорa.
Эндопротезлаштуруштин кейин көп учрайдиған хаталиқлар
- Арилиқни, тезликни вә йолниң мурәккәплигини бир вақитта көпәйтиш.
- Таянчни ишлитиш қолайсиз болғанлиқтинла хизмәт яки таяқтин ваз кечиш.
- Ениқ ақсақлиқ билән меңишни давамлаштуруп, у «өзидин-өзи өтүп кетиду» дәп үмид қилиш.
- Оператсийә қилинған аяқта силкинип бурулуш яки қәдәм алмай туруп орниңда айлиниш.
- Пәләмпәйдә тутқучсиз меңип, қолда сетивелишларни көтириш.
- Ағриқ вә ишшиқ күчәйгәнлигини йәнә көп мәшиқ қилиш керәклигиниң дәлили дәп қараш.
- Таяққа өтүш муддитиңни башқиларниңки билән селиштуруш: әслигә келиш темпи оператсийәгә, мускул күчигә, яшқа, дәсләпки ақсақлиққа вә умумий саламәтликкә бағлиқ.
Дәсләпки сәйлә қилишниң тоғра мәхсити һәммидин узун меңиш әмәс, бәлки йолни түз, башқурулидиған қәдәм билән тамамлап, өйгә хатирҗәм қайтиш мүмкинчилигигә еришиш.
Қайси бәлгиләрдә дохтурға мураҗиәт қилиш керәк
Оператсийидин кейин бәлгиләр адәттикидин башқа болуп яки аста-аста күчийиватқан болса, пиланлиқ қобул қилиш вақтини күтмә. Төвәндики бәлгиләр байқалса, хирург яки сени оператсийә қилған бөлүм билән бағлан:
- янпашта яки аяқта күчийиватқан ағриқ, болупму дәм алғанда яки кечидә;
- яриниң қизириши, иссиқ болуши, ағриқниң күчийиши яки яридин суюқлуқ чиқиши;
- иситмә, титрәк яки өзәңни ағриватқандәк һис қилиш;
- янпаш, балдур, ашиқ сөңәк яки аяқтики йеңи яки ениқ күчәйгән бир тәрәплимә ишшиқ;
- балдур мусулидики ағриқ вә ағриқчанлиқ, болупму қизириш яки иссиқлиқ билән биллә;
- қаттиқ ағриқ билән туюқсиз чиқирлаш, буғумниң орнидин қозғалғандәк, аяқниң қисқарғандәк яки адәттин ташқири буралғандәк һис қилиш;
- жиқилиш яки оператсийә қилинған тәрәпкә урулуш, дәсләптә һәммиси яхши көрүнсиму.
Туюқсиз нәпәс қисилиши, көкрәк ағриғи, нәпәсниң тезлишиши, һошидин кетиш яки қан йөтилиш өпкигә чүшүп қалған қан уюшмисиниң бәлгиси болуши мүмкин. Бундақ вәзийәттә 911 яки йәрлик җиддий ярдәм хизмитигә телефон қил. Дохтурға пиядә йетип беришкә тиришма вә өзәң машиниға олтурма. Асоратларниң бәлгилири тоғрилиқ көрсәтмиләр: NHS вә AAOS.
FAQ: қисқа җаваплар
Эндопротезлаштуруштин кейин қачан меңишни башлашқа болиду?
Асоратсиз өтсә, әһвал баһалинип, хадимлар назаритидә болғандин кейин меңишни көпинчә оператсийә күни яки әтиси башлайду. Ениқ вақит наркозға, қан бесимиға, ағриққа, күчкә вә бәлгүләнгән күч чүшүрүш тәртивигә бағлиқ.
Өйдә қанчилик арилиқ меңиш керәк?
Бекитилгән километр сани йоқ. Түз йәрдә қисқа парчилар билән башла вә уларни даим қайтила. Қәдәм вә умумий әһвал кәчқурун яки әтиси начарлимиса, андинла күчни кичик қәдәмләр билән көпәйт.
Таяқни қайси қолда тутуш керәк?
Адәттә — оператсийә қилинған аяққа қариму-қарши қолда. Таяқ билән оператсийә қилинған аяқ биллә һәрәкәт қилиду, андин күчлүк аяқ алға чиқиду. Саңа башқа схема бәлгүләнгән болса, физиотерапевтниң көрсәтмисигә әгәш.
Пәләмпәйдә қандақ тоғра меңиш керәк?
Өрлигәндә күчлүк аяқ билән башла, андин оператсийә қилинған аяқни вә таянчни йениға қой. Чүшкәндә авал таяқни яки тайчақни вә оператсийә қилинған аяқни қой, андин күчлүк аяқни чүшәр. Тутқучни ишләт вә бир-бир пәләмпәйдин маң.
Еркинрәк меңиш үчүн чоқум алтә һәптә күтүш керәкму?
Һәммә адәм үчүн ортақ муддәт йоқ. Алтә һәптә бәзи айрим чәклимиләр үчүн өлчәм сүпитидә ишлитилиши мүмкин, лекин муддәт кириш йолидек, имплантқа вә чиқип кетиш хәвпигә бағлиқ. Хирург билән келишмәй туруп чәклимиләрни бикар қилма яки узартма.
Хуласә: километрни әмәс, ишәнчни қайтур
Янпаш буғуми эндопротезлаштурулғандин кейин меңиш басқучлуқ қайтиду. Дәсләп бихәтәр турушни вә салмақни йөткәшни үгинисән, андин өйдә меңийсән, пәләмпәй вә қисқа коча йоллирини өзләштүрисән, шуниңдин кейин арилиқни аста-аста көпәйтисән. Таяқ вә хизмәт аҗизлиқниң бәлгиси әмәс, бәлки тоғра механикини сақлашқа вә жиқилиш хәвпини азайтишқа ярдәм беридиған әсваплардур.
Күч чүшүрүшниң илгириләшини чоңқуррақ чүшәнмәкчи болсаң, «Меңиш арилиқини қандақ көпәйтиш керәк» вә «Меңиш, тәңпуңлуқ вә жиқилишниң алдини елиш» дегән материалларға қарap көр. Әгәр янпаш буғуми оператсийисидин кейин әслигә келиш сени әттәйвәтсә, дохтур билән үч нәрсини алдин муһакимә қилиш пайдилиқ: рухсәт қилинған салмақ, йол қоюлған һәрәкәтләр вә қачан клиникиға телефон қилиш керәклигиниң бәлгилири.
Мәнбәләр
- Guerra ML, Singh PJ, Taylor NF. Янпаш яки тизә буғуми алмаштурулған бемарларни балдур мобилизатсийә қилиш дохтурханида йетиш вақтини қисқартиду: системилиқ обзор. Clinical Rehabilitation, 2015. DOI
- Konnyu KJ et al. Тотал янпаш артропластикиси үчүн әслигә кәлтүрүш: системилиқ обзор. American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation, 2023. DOI
- Hol AM et al. Тотал янпаш артропластикисида цементсиз сан сөңәк өзигидин кейин қисмән вә чәкләнмигән күч чүшүрүш. Archives of Orthopaedic and Trauma Surgery, 2010. DOI
- Ajemian S et al. Тотал янпаш артропластикисидин кейин таяқ билән меңишниң биомеханикиси вә электромиографияси. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 2004. DOI
- Korfitsen CB et al. Дәсләпки янпаш остеоартрити бар бемарларда арқа кириш йоли билән қилинған тотал янпаш артропластикисидин кейинқи янпаш чәклимиси дәсләпки әслигә келишкә тәсир қилмайду. Acta Orthopaedica, 2023. DOI
- American Academy of Orthopaedic Surgeons. Тотал янпаш буғуми алмаштурулғандин кейинқи паалийәтләр. Күч чүшүрүш, чәклимиләр, өйдә әслигә келиш вә диққәт қилишқа тегишлик бәлгиләр тоғрилиқ тәвсийәләр. AAOS
- American Academy of Orthopaedic Surgeons. Тайчақ, таяқ вә хизмәтни қандақ ишлитиш керәк. Таяқ, хизмәт вә пәләмпәйләрни ишлитиш қаидилири. AAOS
- National Health Service. Янпаш буғуми алмаштурулғандин кейинқи асоратлар. Инфекитсийә, тромбоз, буғумниң чиқиши вә җиддий ярдәмгә еһтияҗ барлиғини көрситидиған бәлгиләр. NHS
Қәдәмлириңни Qozgal билән сана
Һәқсиз әпликация: қәдәмни санайду, стрикни жүргүзиду вә һәр күни меңишқа илһам бериду.