Иссиқ күндә километрдин әмәс, вақиттин башла
Ферғанида сәйләни бағлар вә мәркәздики хәйриятлар әтрапида планлаш қолайлиқ, бирақ йешил йолму язлиқ қуяштин қоғдимайду. Шу күнниң һава райи пәрәзини көрүп, тик қуяш анчә күчлүк болмайдиған вақитни талла: адәттә сәһәр яки кәчқурун. «8:00 дин бурун яки 19:00 дин кейин» дегәнни башланғуч өлчәм сүпитидә ишләтсәң болиду, амма салқин болиду дәп капаләт йоқ: бу күнгә, булутқа вә өзиңни қандақ һис қилишиңға бағлиқ.
Пәқәт күндүз чиқалайдиған болсаң, иссиқни тез маңғиниң яки узун йол айлинип маңғиниң билән толдурма. Ичигә кирип, олтирип дәм алалайдиған вә суңни толдуралайдиған җайға йеқин қисқа айланма йолни талла. Һава райи пәрәзидә қаттиқ иссиқ яки униң һәққидә агаһландуруш болса, сәйләңни башқа күнгә қалдур яки қисқа чиқиш биләнла чәклән.
Бу йәрдики мусапиләр — планлаш үчүн берилгән өлчәмләр, һәр бир йолни җайида өлчигән нәтиҗә әмәс. Километрни қәдәмгә тәхминән айландур: һәр кишиниң қәдәм узунлуғи һәр хил. Қәдәм санаш асан болса, 10 000 қәдәмдә нәччә километр болидиғанлиғи тоғрисидики йол көрсәткүч билән селиштуруп, бағда айлинидиған йолға қошумчә запас қалдур.
Ферғанида қандақ йолларни таллаш керәк
Қисқа айланма йол: Әл-Фарғани бағи вә әтраптики хәйриятлар
Әл-Фарғани намидики шәһәр мәдәнийәт вә дәм елиши бағи Мураббийлар кочисида җайлашқан. Шәһәр мәркәзидә болсаң, у йәргә мәркәздики кочилардин пиядә бар; башқа райондин башлисаң, картада һазирқи йолни көрүп, керәк болса такси яки шәһәр қатнаш васитиси билән бар. Автобус номурини чиқидиған күни ениқлиғин: йоллар вә бекәтләр өзгириши мүмкин.
Йеник сәйлә үчүн бағ хәйриятлирини бойлап меңип, кейин әтраптики сайәлик коча қисмиға чиқ вә кәлгән йолуң билән қайт. Бағниң ичидики айланмини қошуп, тәхминән 2–3 км ни планла — бу 3–4 миң қәдәм әтрапида, бирақ ениқ сан қәйәрдин башлиғанлиғиң вә бағниң ичидә қанчә маңғанлиғиңға бағлиқ. Бу йолниң муһим әвзәллиги — башлиған җайиңдин жирақлап кәтмәй, халиған вақитта кәйнигә бурулалишиң.
Узунрақ йол: мәркәздики хәйрият вә бағларни туташтуруш
Сәһәр яки кәчқурун өзүңни яхши һис қилсаң, мәркәздики хәйрият вә Әл-Фарғани бағи арқилиқ айланма йол түз. Бир йолни мәркәздики бағдин башлап, хәйриятлар арқилиқ Әл-Фарғани бағи тәрәпкә меңип, мәркәз кочилири билән қайтип келишкә болиду. Өлчәм — тәхминән 5 км; ениқ узунлуғи башлинидиған җай вә таллиған йолларға бағлиқ. Бу чоқум орунлашқа тегишлик норма әмәс: иссип кәтсәң яки балдурирақ қайтқуң кәлсә, айланма йолни қисқарт.
Мәркәз кочилири вә йешил нуқтилар тоғрисидики тәпсилий йол көрсәткүчләр Ферғана йоллири тоғрисидики йол көрсәткүчтә топланған. Чиқиштин бурун картани ечип, башлинидиған вә ахирлишидиған нуқтини бәлгүли, андин йол бойида орундуқлар, ечилған кафелар яки дуканлар бар-йоқлуғини көр. Язлиқ сәйлә үчүн мукәммәл айланма йолни тамамлаштин көрә, тохтап дәм алалайдиған вә йолни қисқартаалайдиған болуш муһим.
Дәрия бойидики йолчу? Бу план үчүн су бойидики үзлүксиз сайәлик йолға тайиништин көрә, шәһәрдики текшүргили болидиған хәйриятлар вә бағларға тайиниш қолайлиқ. «Йеңи Өзбекстан» бағида сунъий көл бар, бирақ көл әтрапидики очуқ йәр өзлүгидинла у йәрниң салқин яки сайәлик екәнлигини билдүрмәйду.
Йолни қуяш билән сайини новәтләштүрүп түз
Һәр вақит әң қисқа йолда меңиш шәрт әмәс. Әгәр бир-икки минут қошумчә меңиш сени дәрәқлик кочиға яки бағға башлап барса, бу айлинип меңишкә әрзийду. Аризона штатиниң Темпе шәһридә иссиқта өткүзүлгән бир издиништә, сайәлик җайдики қатнашқучилар қуяш астида турғанларға селиштурғанда, иссиқни азрақ һис қилғанлиғини ейтқан. Бу Ферғаниниң өзидики шараит өлчәнгән издиниш әмәс, бирақ таллаш болғанда сайини әвзәл көрүшкә йетәрлик асас.
Муәллипләр бир жил давамида сайәлик вә очуқ җайларни селиштуруп, 1284 кишидин соал алған. Сайәдә иссиқлиқ һисси ортачә алғанда қолайлиқрақ дәп баһаланған; бу тәсир баһар, яз вә күз пәсиллиридә байқалған. Сәйлә үчүн әмәлий хуласә: сайәлик йолларни талла вә очуқ мәйданда узақ туруп қелишни планлима.
DOI: 10.1007/s00484-016-1172-5| Йол қисми | Қандақ пайдилиниш |
|---|---|
| Дәрәқлик хәйрият | Йолниң асасий қисми; тәң маң, тезликни ашуруп маңма. |
| Очуқ чорраһа яки мәйдан | Артуқчә тохтимай өт; бу йәрни узақ дәм алидиған җай дәп бәлгүлимә. |
| Орундуқлири бар бағ | Сайидә дәм алидиған вә кәйнигә бурулалидиған вақитни планла. |
| Дукан, кафе яки салқин бина | Қуяш яки өзиңни һис қилишиң начарлашса, запас орун сүпитидә бәлгүливел. |
«Яхши язлиқ йол — әң көпкә чидигиниң әмәс, бәлки қәйәрдә дәм алидиғанлиғиңни вә қисқа йол билән қандақ қайтидиғанлиғиңни алдин билидиған йолдур».
Чиқиштин бурун йолни картада вә мүмкин болса җайида көрүп чиқ: сайә күн бойи йөнилишини өзгәртиду, дәрәқләрму кочиниң һәр бир қисмини сайәдә қалдурмайду. Қуяш астида узун йол бөлиги болса, уни салқин вақитқа қалдур, тохтимай тезирәк өтүп кәт яки параллел кочини талла. Бағдики су яки фонтан сөзсиз ишләйду дәп ойлима: ичидиған суңни өзүң билән ал.
Пәқәт километрни әмәс, су билән дәмни планла
Сәйләни уссузлуқтин һалак болған һалда башлима: алдин су ич вә өзүң билән бир шиша ал. Маڭғанда уссиғанда аз-аздин ич. Алдин бәлгүлигән бир көләмдики суни ичишкә өзүңни зорлашниң һаҗити йоқ: Wilderness Medical Society ниң иссиқта паал болуш тоғрисидики йол-йоруқлири уссиғанда ичишни қоллайду вә һәддидин артуқ су ичиштин агаһландуриду.
Суни тасадипән ишләйдиған кран тепилиду дәп үмүт қилиштин көрә, алдин картада бәлгүлигән җайда толдурған қолайлиқ. Қисқа чиқишқа кичик шиша алсаң болиду; узун йолда уни қәйәрдә толдуруш яки йәнә бирини сетивелишни ойлаш. Медицинилиқ сەۋәп билән суюқлуқ ичиш чәкләнгән болса, омумий мәслиһәткә әмәс, дохтурниң саңа бәргән тәвсийәсигә әмәл қил.
- Қаттиқ чарчаштин бурун сайидә тохтап дәм ал.
- Өзүңни яхши һис қилип, тинч меңәләйдиған болғичә дәм ал.
- Һәрәкитиңгә тосалғу болмайдиған йеник кийим вә бешиңға кийидиған нәрсә талла.
- Телефонуңни ал вә керәк болса такси чақириш яки қисқа йол билән қайтиш үчүн башлинидиған җайни алдин сақливел.
96 издинишни өз ичигә алған мета-тәһлил иссиқта қайтилинип мәшиқ қилишниң физиологиялик инкас вә күч чиқириш һиссиға аста тәсир көрситидиғанлиғини көрсәтти; узақрақ көндүрүш программисиниң тәсири чоңрақ болған. Бу чүш вақтида мәхсус сәйлә қилишниң сەۋәби әмәс: адәттики сәйлә үчүн салқин вақитни таллаш, тезликни төвәнлитиш вә жүкни аста ашуруш бехәтәррәк.
DOI: 10.1007/s40279-016-0538-5Иссиқ өтүп кетишниң алдини алидиған әмәлий мәслиһәтләрму паалийәтни бәдәнниң су тәңпуңлуғи нормал болғанда башлашни, иссиқлиққа қарап дәм елип турушни вә салқинлаш үчүн сайидин пайдилинишни тәвсийә қилиду. Узундин бери сәйлә қилмиған яки иссиқ пәсилдә йеңи кәлгән болсаң, қисқа вә аста чиқиштин башла. Бир қетимлиқ сәйлә билән һаваға аллиқачан «көнүп кәттим» дәп испатлашқа урунма.
Сәйләни қачан қисқартиш яки тохтитиш керәк
Һалсизлиқ, баш ағриғи, көңүл айниш, бешиң айлиниш яки адәттикидин бәк чарчаш — меңишни тохтитип, сайәгә яки салқин бинаға кирип, әһвалиң яхшиланмиса ярдәм сорайдиған вақит кәлгәнлигиниң бәлгүси. «Һазир өтүп кетиду» дәп йолни давамлаштурма. Бир киши негә маңғанлиғини чүшәнмәй қалса, һошидин кәтсә яки адәттин ташқири һаләттә болса, бу җиддий һаләт: җиддий ярдәм чақир.
Өзүңни синап көрмә Өзүңни начар һис қилсаң, сәйләни тохтитип, салқинлаш. Йолни тепиш қийинлашса, аң-һоши арилашса яки киши һошидин кәтсә, дәрһал тиббий ярдәм керәк. Аң-һоши бузулған кишигә ичидиған нәрсә бәрмә.
Дора ичсәң яки иссиққа чидашчанлиғиңға тәсир қилидиған кесәллигиң болса, язлиқ паалийәт тоғрисида дохтур билән мәслиһәтләш. Хәтәр вә мувапиқ жүк һәр кишидә һәр хил; су ичиш вә сәйлә тоғрисидики мәслиһәтләр дохтурниң тәвсийәсиниң орнини басмайду. Иссиқта сәйлә қилиш вә ичимлик тәртиви һәққидә иссиқта пиядә маңиш вә язда бәдәнни су билән тәминләш тоғрисидики мақалиләрни оқу.
Көп сорилидиған соаллар
Язда Ферғанида қайси вақитта сәйлә қилған яхши?
Тик қуяш аҗизирақ болған сәһәр яки кәчқурунни талла. 8:00 дин бурун яки 19:00 дин кейин дегән өлчәмни планлаш үчүн ишләтсәң болиду, бирақ авал һава райи пәрәзини көрүп, өзүңни қандақ һис қилишиңни баһала: қуяш чиқидиған вә патидиған вақит өзгириду, иссиқму һәр вақит дәрһал кәтмәйду.
Иссиқта сәйлә қилишқа көнмигән болсам, қайси йолни таллай?
2–3 км әтрапидики қисқа йолдин башла: Әл-Фарғани бағи вә йеқин әтраптики хәйриятлар арқилиқ меңип, кәлгән йолуң билән қайтишқа болиду. Өзүңгә қолайлиқ тезликтә маң, су ал вә дәм алидиған җайни алдин бәлгүливел.
Сайә үчүн «Йеңи Өзбекстан» бағиға беришкә әрзәмду?
У йәргә айрим бир чиқишни планлашқа болиду: бағда йешил хәйриятлар вә сунъий көл бар. Бирақ бағниң чоң мәйдани һәр бир қисми сайәлик болиду дегәнлик әмәс. Картада йол вә қатнашни көр, салқин вақитни талла вә су бойидики очуқ йәрни қуяштин автоматик панаһ дәп ойлима.
Бир саәттә бәлгүлүк миқдарда су ичиш керәкму?
Адәттики сәйлә үчүн һәммә кишигә ортақ миқдарни бәлгүлимә. Сәйләни қаттиқ уссимиған һалда башла, су ал вә уссиғанда ич. Дохтур суюқлуқни чәклигән болса, униң тәвсийәсигә әмәл қил.
Қисқичә: иссиқ күндики сәйлә пилани
- Сәһәр яки кәчқурунни таллап, һава райи пәрәзини көр.
- Әл-Фарғани бағи вә мәркәздики хәйриятлар бойичә қисқа йолдин башла; қолайлиқ болса, йолни узарт.
- Сайәлик кочилар билән бағларни новәтләштүр, очуқ җайларда узақ тохтап қалмай өт.
- Су ал, дәм алидиған җайни бәлгүли вә қайтишниң қисқа йолини сақливел.
- Һалсизлиқ, көңүл айниш яки бешиң айланса, тохта, сайигә өт вә өзүңни зорлап давамлаштурма.
Мәнбәләр
- Middel A., Selover N., Hagen B. et al. Сайәниң очуқ һавадики иссиқлиқ қолайлиқлиғиға тәсири: Аризона штатиниң Темпе шәһридә пәсиллик мәйдан издиниши. International Journal of Biometeorology, 2016. DOI: 10.1007/s00484-016-1172-5
- Tyler C. J., Reeve T., Hodges G. J., Cheung S. S. Иссиққа көнүшниң физиология, иссиқни һис қилиш вә иссиқта мәшиқ қилиш нәтиҗисигә тәсири: мета-тәһлил. Sports Medicine, 2016. DOI: 10.1007/s40279-016-0538-5
- Eifling K. P. et al. Wilderness Medical Society ниң иссиқ өтүшниң алдини елип давалаш бойичә клиникилиқ йол-йоруқлири: 2024-йиллиқ яңилаш. Wilderness & Environmental Medicine, 2024. DOI: 10.1177/10806032241227924
- Qozgal. Ферғанида қәйәрдә сәйлә қилиш — йешил шәһәр вә Марғиланға туташқан 10 йол. Ферғана йоллири тоғрисидики йол көрсәткүч
- Өзбекстан Миллий хәвәр агентлиқи. Ферғанида «Йеңи Өзбекстан» бағи ишлитишкә берилди, 2024-йил 13-июль. «Йеңи Өзбекстан» бағиниң тәсвири
- Golden Pages Uzbekistan. Әл-Фарғани намидики Ферғана шәһәр мәдәнийәт вә дәм елиши бағи: адреси. Әл-Фарғани бағиниң адреси
