Сайил қилиш — чидамчанлиқ синиқи әмәс
Ялқунлуқ ичәк кесәлликлиридә — Крон кесили вә ярилиқ колитта — өзүңни қандақ һис қилишиң күндин-күнгә өзгириши мүмкин. Бәзи күнлири адәттики сайил қилиш асан болиду, башқа күнлири болса һажәтханаға шошуш, ағриқ яки һарғинлиқ тосалғу болиду. Бу сенинг чениқишиң йоқалған яки бирәр ишни хата қилғанлиғиңни билдүрмәйду. Планни өзиңни қандақ һис қилишиңға қарап өзгәртишкә болиду.
Муътәдил җисманий паалийәт сағлам турмуш тәрзиниң бир қисми болуши мүмкин, лекин йүрүш ялқунлуқ ичәк кесәлликлирини давалимайду вә бәлгүләнгән дора-дәрмәкләрниң орнини басмайду. Чениқиш тоғрисидики издинишләр асасән кесәллики муқимлашқан яки симптомлири йеник болған адәмләр арисида елип берилған. Шуңа бу нәтиҗиләрдин кесәллик күчәйгәндә өзәңни зорлап сайил қилишни давамлаштуруш керәк, дәп хуласә чиқиришқа болмайду.
Тәһлилгә 637 киши қатнашқан 15 издиниш, җүмлидин тоққуз тәсадипий контроллуқ синақ киргүзүлгән. Муәллипләр чениқишниң җисманий тәйярлиқ вә кесәллик паалийитиниң бәзи көрсәткүчлиригә пайдиси болуши мүмкинлигини тәкитлигән, лекин испатларға болған ишәнчни төвән яки интайин төвән дәп баһалиған. Бу күчүң йетидиған турақлиқ паалийәтни қоллайду, сайил қилиш кесәлликниң күчийишини тохтитиду дегән вәдә әмәс.
Jones K. et al. Ялқунлуқ ичәк кесәлликлири (IBD) бар чоңлардики физиологийәлик вә психикилиқ нәтиҗиләргә түзүмлүк чениқиш программилириниң тәсири: системилиқ тәһлил вә мета-таһлил.Мәшғулаттики пайдилиқ мәхсәт — қандақла болмисун бәлгүләнгән қәдәм санини толтуруш әмәс, бәлки өзәңни начар һис қилдурмайдиған усулни тепиш. Өйүңниң йенида қисқа сайил қилиш саңа қолайлиқ болса, буниң өзи сайил қилиш болуп санилиду. Ағриқтин кейин паалийәткә аста қайтиш һәққидә пикир үчүн йүрүшкә қайтиш йол көрсәткүчүмизни көр.
Сиртқа чиқиштин бурун өзәңни баһала
Кийиништин бурун бир минутчә тохтап, адәттики һалитиңгә селиштурғанда неминиң өзгәргәнлигини ойлап көр: һажәтханаға қанчилик тез-тез барисән, ағриқ күчәйдиму, қан барму, һарғинлиқ қанчилик күчлүк вә нормал су ичәлямсән? Пәقەت бир симптомни әмәс, умумий әһвалиңни баһала. Иккиләнсәң, қисқирақ вә тонуш йолни талла.
| Өзүңни қандақ һис қиливатисән | Сайилни қандақ маслаштуруш керәк |
|---|---|
| Симптомлар адәттикидәк вә башқурушқа болиду, күчүң йетәрлик | Адәттики йолуңда қал, бирақ һажәтханиларни вә өйгә қайтиш имканийитини алдин бәлгилә. |
| Һажәтханаға бериш еһтияҗи көпәйди, қорсиғиң адәттикидин бәкрәк ағрийду яки һарғинлиқ тез күчийиду | Мусапини қисқарт, өйүңгә йеқинда маң яки һажәтханиси асан тепилидиған җайни талла. |
| Күчлүк һалсизлиқ, қаттиқ ағриқ, қайта-қайта қусуш, көп қан кетиш яки су йетишмәслик аламәтлири | Сайилға чиқма; тиббий әтрәт билән алақилаш, симптомлар җиддий болса, тез ярдәмгә мураҗиәт қил. |
Бу җәдвәл күндилик турмуштики умумий көрсәткүч, ялқунушниң қанчилик күчлүк екәнлигини өз алдиңға ениқлаш усули әмәс. Илгирики кесәллик күчәйгән вақиттикигә охшайдиған симптомлар болса, уларниму сени давалаватқан тиббий әтрәт билән муһакимә қил: һалитиңниң начарлишишиниң немидин болғанлиғини мутәхәссис баһалиши керәк.
- Әтигәндә симптомлириң адәттикидин ениқ күчлүк болса, тез маңиш яки узун йол билән буни толдурушқа тиришма.
- Яхши ухлимидиң, дегүдәк һечнәрсә йемидиң яки һалсизлиқ һис қиливатисән — қисқа чиқишни талла яки сайилни кейингә қалдур.
- Һажәтханини тез-тез вә шошуп издәшкә тоғра кәлсә, қолайлиқ һажәтханидин жираққа кәтмә.
- Һалитиң муқим болуп, сайил қилиш сени күндилик ғәмдин халас қилса, һәрқандақ вақитта йолуңни қайтурувелиш һоқуқуң барлиғини унтима.
Йолни һажәтханиларни асас қилип түз
Һажәтханаға шошуш еһтимали болса, әң хатирҗәм йол әң чирайлиқ яки әң қисқа йол болмаслиғи мүмкин. Алди билән йол бойида қәйәрдә һажәтхана барлиғини бил, андин сайилни шуниңға қарап планла. Бу һәддидин зиядә еһтиятчанлиқ әмәс: кирәләйдиған җайни билсәң, диққитиңни йүрүшниң өзигә қаритиш асан болиду.
- Бир тәрәпкә узақ маңидиған йол әмәс, қисқартиш имканийити бар қисқа айлиниш йолини талла.
- Хәритидә һажәтханиларни бәлгилә вә ишләйдиған вақитлирини ениқла. Пەقەت кафегила ишәнмә: униңға кириш кафениң қаидә-тәләплиригә бағлиқ болуши мүмкин.
- Тонуш болмиған җайда әң йеқиндики җәмийәтлик һажәтхана, сода мәркәз, кутупхана яки һажәтханиси бар башқа очуқ җайниң қәйәрдә екәнлигини алдин бил.
- Йолда олтуруп дәм алалайдиған җайлар бар-йоқлуқини текшүр.
- Ялғуз чиқиштин әткәнсирисәң, йеқин кишиңни биллә маңишқа тәклип қил — вә һечнәрсә чүшәндүрмәй туруп йолни қисқартишқа болидиғанлиғини алдин келишивал.
Үзүлүп қалғандин кейин тунҗи қетим чиқип көрүш үчүн тонуш мәһәллә яки у йәргә берип қайтидиған қисқа йол қолайлиқ. Дәрһал өзәңни йеңи йолда, сәпәрдә яки һажәтханаға асан баралмайдиған суқи-мәқамда синап көрүш шәрт әмәс. Һава иссиқ болғанда яки ич өтүш пәйтидә чиқмақчи болсаң, өз әһвалиңда су ичиш тәртипини қандақ сақлашни дохтур билән мәслиһәтләш.
Кичик сумкини алдин тәйярлап қой Телефон, су, өзүңгә керәк болған тазилиқ буюмлири вә күтүлмигән һаләткә тәйяр болушқа ярдәм беридиған нәрсиләрни ал: мәсилән, һөл лата, халта яки запас ич кийим. Сумкиниң чоң болуши шәрт әмәс — әң муһим болғини, униң саңа тәйярлиқ һисси бериши. Дохтур билән мәслиһәтләшмәй туруп сайил үчүн дориниң миқдарини өзгәртмә.
Тезлик вә мусапини күчүңгә қарап талла
Өзүңни яхши һис қилған күни адәттики җүмлиләр билән сөзләләйдиған тезликтин башла. Давалаватқан мутәхәссис билән келишмигән болсаң, сайилни нәтиҗә үчүн чениқишқа айландурма. Узақрақ маңғуң кәлсә, жүкни пәqәт алдинқи қетимлиқ чиқиштин кейин адәттики һалитиңгә қайтқандин соң аста-аста ашур.
Кичик синақ издинишидә паал болмиған яки йеник Крон кесили бар 12 киши 12 һәптилик йүрүш программисиға қатнашқан. Программа җәриянида кесәллик күчәйгән һаләт байқалмиған. Бу нәтиҗә симптомлири йеник адәмләр үчүн үмүт бериду, лекин издинишкә қатнашқучилар аз болғанлиқтин, қаттиқ кесәллик күчәйгәндә сайил қилишниң хәвпсизлигигә испат болалмайду.
Loudon C. P. et al. Җисманий мәшғулатларниң Крон кесили бар бемарларға тәсири.Келтүрүлгән санлар издинишкә қатнашқучиларни тәсвирләйду, саңа беғишланған мәҗбурий план әмәс. Саңа бир нәччә минутлуқ сайил, йолда тохтап дәм еливелиш яки һажәтханаға йеқин имарәт ичидики йүрүш мас келиши мүмкин. Адәттики тезлигиң һарғитидиған болуп қалса, астирақ маң; симптомлар күчәйсә, йолни тохтат.
Көзитиш издинишигә Крон кесили яки ярилиқ колит болуп, кесәллиги муқимлашқан 1857 киши қатнашқан. Җисманий паалийити жуқури болған адәмләрдә алтә айдин кейин Крон кесилиниң пааллишиш еһтимали төвән болған; ярилиқ колит билән болған бағлиниш статистикилиқ җәһәттин муһимлиққа йәтмигән. Көзитиш усули машқниң начарлишишниң алдини алғанлиғини испатлимайду.
Jones P. D. et al. Ялқунлуқ ичәк кесәлликлири муқимлашқан бемарларда чениқиш келәчәктә кесәлликниң пааллишиш хәвпини төвәнлитиду.Турақлиқ сайил қилиш һәр күни, һәрқандақ һавада вә қандақ һаләттә болсила сиртқа чиқиш дегәнлик әмәс. Бәзи вақитларда әң ақиланә мәшғулат йеқиндики бағчиниң йениғичә берип, өйгә қайтиш болуши мүмкин. Мусапини ашурмақчи болсаң, мусапини ашуруш йол көрсәткүчидә ейтилғандәк аста-аста ашур; сайил қилмиған күнләрни толдурушқа тегишлик қәриз дәп қарима.
Кесәллик күчәйгән күнләрдә өзәңни зорлашниң һаҗити йоқ
Симптомлириң ениқ күчәйсә, һажәтханаға көпирәк жүгүрсәң, қаттиқ һалсизлиқ яки ағриқ һис қилсаң, аввало өз әһвалиңға қарап, өзәңгә берилгән план бойичә давалаватқан тиббий әтрәт билән алақилаш. «Йүрүшүп қойсам өтүп кетәрму» дәп өзәңни синап бақма. Йүрүш симптомларни баһалаш вә давалашниң орнини басмайду.
- Шошуш еһтияҗи түпәйли өйдин хатирҗәм чиқалмисаң яки һажәтханаға йетип баралмисаң, сайилни кейингә қалдур.
- Ағриқ күчийиватқанда, қаттиқ һалсизлиқ яки бешиң айлиниватқанда узун йолни планлима.
- Йеник һәрәкәт өйдә қолайлиқ болса вә дохтур паалийәтни чәклимигән болса, өзәңни начар һис қилишқа башлиғанда тохта.
- Дохтурниң көрсәтмиси болмиғанда, сайил қилиш яки симптомларниң өзгириши түпәйли бәлгүләнгән дориларни азайтма яки тохтатма.
Қачан тиббий ярдәм керәк Қорсиғиң қаттиқ ағриса, көп қан кетсә, қусуш тохтимиса, тениң қаттиқ қизса яки су йетишмәслик аламәтлири болса, дәрһал тиббий әтрәт билән алақилаш яки җиддий ярдәмгә мураҗиәт қил. Симптомлириң начарлишиватқан болса, сайил үчүн мураҗиәтни кечиктүрмә.
Адәттики симптомлириң өзгәрсә, йеңи симптомлар пәйда болса яки һалитиң начар болған һалда давамлашса, һәтта маңалайдиған һаләттә болсаңму дохтурға ейт. Пәqәт өзәң һис қилған нәрсиләргә қарап кесәлликниң күчәйгән-йоқлуғини яки мәсилән инфекциядәк башқа бир себепни ишәнчлик пәрқләндүргили болмайду. Қайси номерға телефон қилиш вә қайси симптомлар сениң үчүн җиддий мураҗиәтни тәқәзза қилидиғанлиғини тиббий әтрәт билән алдин келишивал.
Һарғинлиқ вә сайилға қайтиш
Ялқунлуқ ичәк кесәлликлиридә һарғинлиқ пәqәт җисманий жүк биләнла бағлиқ болмайду. Униңға кесәлликниң пааллиғи, қан азлиқ, озуқлиниш, уйқу вә башқа амиллар тәсир қилиши мүмкин. Һалсизлиқ йеңи пәйда болса, күчлүк болса яки күндилик ишлириңға тосалғу болса, қәдәм санини ашуруп һәл қилишқа уринма — буни дохтурға ейт.
- Өзүңни адәттә яхши һис қилидиған вақитни талла вә өйүңгә йеқиндин башла.
- Сайилни паузилар билән қисқа бөләкләргә бөл; тохтап дәм еливелиш пиланниң бир қисми, мәғлубийәт әмәс.
- Һалитиң начарлашқандин кейин паалийәткә аста қайт: қисқа вә тонуш йолдин башла, андин өз әһвалиңни баһала.
- Өтүп кәткән сайилларни әтиси узун маңип толдурма.
- Операция болған болса яки әшу кесәлликкә мунасивәтлик қийинчилиқлириң болса, қачан вә қандақ йүрүш керәклигини давалаватқан тиббий әтрәт билән келиш.
Сайил планиң өйгә қайтиш, дәм еливелиш яки өйдә қелиш имканийитини өз ичигә елиши керәк. Бу аҗизлиқ әмәс, бәлки кесәлликни нәзәрдә тутуп, өзәңгә ғәмхорлуқ қилишниң бир усули.
Сиртқа чиқиштин бурун өзәңдин сора: һажәтханиниң қәйәрдә екәнлигини биләмдим, асан қайтип келәләмдим вә бүгүн бу йолға күчүм йетәмду? Әгәр бир соалғиму «яқ» дәп җавап бәрсәң, планиңни аддийлаштур. Бәзи вақитларда әң яхши таллаш — өйниң йенида қисқа сайил қилиш; башқа вақитларда болса дәм елип, дохтур билән сөзлишиш.
Көп сорайдиған соаллар
Сайил қилиш кесәлликни күчәйтиветәмду?
Кесәллиги муқимлашқан яки симптомлири йеник адәмләр арисида йеник вә муътәдил паалийәтни үгиниш нәтиҗилири адәттики сайилни кесәллик күчийишиниң бирдин-бир себәби дәп қарашқа асас бәрмәйду. Лекин һәрқандақ һаләттә һәрқандақ йолниң хәвпсизлигигә капаләтлик қилиш үчүн дәлил йетәрлик әмәс. Сайил симптомлириңни күчәйтсә, тохта вә вәзийәтни дохтур билән муһакимә қил.
Һажәтханаға шошуш еһтияҗим болса, сиртқа чиқишим керәкму?
Һажәтханаға бериш еһтияҗи адәттикидәк вә башқурушқа болидиған болса, һажәтхана асан тепилидиған җайдики қисқа йол қолайлиқ болуши мүмкин. Һажәтханаға йетип беришкә үлгәрмәйватқан болсаң, симптомлириң туюқсиз күчәйсә яки һажәтхана тепилмаслиқтин қорқсаң, өйдә қалғиниң яки һажәтханиси бар имарәт ичидә маңғиниң әвзәл.
Кесәллик күчәйгәндә сайил қилсам боламду?
Қарар симптомлириңниң қанчилик күчлүк екәнлигигә вә давалаш планиңға бағлиқ. Һалитиң начарлашқанда өзәңни зорлашниң һаҗити йоқ: жүкни азайт, дәм ал вә давалаватқан тиббий әтрәт билән алақилаш. Қаттиқ ағриқ, көп қан, тохтимайдиған қусуш, тениң қаттиқ қизиши яки су йетишмәслик болса, җиддий тиббий баһалаш керәк.
Сайилниң интайин узун болғанлиғини қандақ биләләймән?
Сайилдин бурун вә кейин өзәңни адәттә қандақ һис қилидиғанлиғиңға қарап баһала. Сайилдин кейин ағриқ, һажәтханаға бериш еһтияҗи яки һалсизлиқ ениқ күчәйсә, кейинки қетим йолни қисқарт вә начарлишиш давамлашса дохтурға ейт. Бәлгүлүк қәдәм яки минут санини толтурушниң һаҗити йоқ.
Қисқичә
- Йолни йеқинда һажәтхана барлиғи вә өйгә тез қайтиш имканийити бойичә планла.
- Мусапә вә тезликни түнүгүнкү планиңға әмәс, бүгүнкү симптомлириңға маслаштур.
- Һалитиң ениқ начарлашқанда кесәлликни өзәңни зорлап йәңмәкчи болма — дәм ал вә давалаватқан тиббий әтрәт билән алақилаш.
- Қаттиқ ағриқ, көп қан кетиш, тохтимайдиған қусуш, тениң қаттиқ қизиши вә су йетишмәслик аламәтлири җиддий тиббий ярдәмни тәқәзза қилиду.
- Йүрүш өзәңгә мас келидиған паалийәт тәртивиниң бир қисми болуши мүмкин, лекин ялқунлуқ ичәк кесәлликлирини давалимайду вә дохтурниң көрсәтмисиниң орнини басмайду.
Мәнбәләр
- Jones K. et al. Ялқунлуқ ичәк кесәлликлири бар чоңлар үчүн түзүмлүк чениқиш программилири: системилиқ тәһлил вә мета-таһлил. PLOS ONE, 2022. DOI: 10.1371/journal.pone.0278480
- Loudon C. P. et al. Җисманий мәшғулатларниң Крон кесили бар бемарларға тәсири. The American Journal of Gastroenterology, 1999. DOI: 10.1111/j.1572-0241.1999.00939.x
- Jones P. D. et al. Кесәллиги муқимлашқан бемарларда җисманий паалийәт вә кейинчә ялқунлуқ ичәк кесәлликлириниң пааллишиш хәвпи. Inflammatory Bowel Diseases, 2015. DOI: 10.1097/MIB.0000000000000333
- Tew G. A. et al. Крон кесили бар чоңлар үчүн чениқишниң синақ рандомлуқ издиниши. BMC Gastroenterology, 2019. DOI: 10.1186/s12876-019-0936-x
- Ananthakrishnan A. N. et al. Ялқунлуқ ичәк кесәлликлиридә турмуш тәрзи вә қилиқ-атвор амиллири бойичә хәлқаралиқ келишим. The Lancet Gastroenterology & Hepatology, 2022. DOI: 10.1016/S2468-1253(22)00021-8
- Crohn’s & Colitis Foundation. Җисманий паалийәт вә кесәлликниң күчийиши: ялқунлуқ ичәк кесәлликлиридә чениқиш тоғрисидики мәслиһәтләр. Җисманий паалийәт бойичә мәслиһәтләр
- Crohn’s & Colitis Foundation. Кесәллик күчәйгәнлигини қандақ тонуш вә қачан тиббий ярдәмгә мураҗиәт қилиш керәк. Кесәллик күчәйгәндә берилидиған мәслиһәтләр
