Алди билән ениқла: бу тартмиму яки ағриқму?
Адәттики тартма пәйтидә мушак туюқсиз вә қаттиқ ағриқ билән жиҗийип тартишиду: балдириқ яки аяқ тәптиси гоя таштәк қетип қалиду, бәзидә тери астида тараңлашқан йәр көрүнүп туриду. Аяқни бошитиш қийин болиду, бирақ тартишиш адәттә өзи яки аста созғандин кейин бесилиду. Андин мушак бир мәзгил сезгүр болуп туруши мүмкин.
Қан айлинишиниң бузулушидин маңғанда пәйда болған ағриқ тартмиға охшап кетиши мүмкин, бирақ мушакниң көрүнәрлик яки қолға сезилидиған тартишиши һәрдайим болувәрмәйду. Әгәр қолайсизлиқ дайим тәхминән охшаш арилиқта яки охшаш күч чиқарғанда башлинип, сениң тезлигиңни аста қилишқа яки тохташқа мәҗбүр қилип, тинч алғанда бесилса, диққәт қилиш керәк. Бу хил тәкрарлинидиғанлиқ — тез маңип өзүңни синашниң әмәс, бәлгини дохтур билән муһакимә қилишниң сەۋәви.
| Бәлгиси | Мушак тартмисиға көпрәк охшайду | Маңғанда пәйда болидиған ағриқни баһалаш керәк |
|---|---|---|
| Қандақ башлиниду | Туюқсиз тартишиш; мушак тараңлишиду яки «түйүн болуп» қалиду | Маңгандин яки өргә чиққандин кейин қолайсизлиқ аста пәйда болиду |
| Тәкрарлиниши | Адәтләнмигән күчтин кейин йүз бериши мүмкин, ениқ бир арилиқниң тәкрарлиниши шәрт әмәс | Көпинчә охшаш күч чиқарғанда яки охшаш арилиқта пәйда болиду |
| Немә ярдәм қилиду | Тохташ, мушакни бошитиш вә аста созуш | Тохтап дәм алғанда бәлги пәсәйиши мүмкин, бирақ кейинки сәйләдә йәнә қайтиду |
| Немә қилиш керәк | Тартмини еһтият билән бесип, чүшкән күчни баһалаш | Әгәр бәлги йеңи болса яки күчәйсә, дохтурниң баһалиши үчүн учришишқа йезилиш |
Булар өз алдиңға диагноз қоюш усули әмәс, пەقەت йол-йоруқтур. Артерийә кесәлликлири болғанда ағриқ көйүш, чарчаш яки тартма шәклидә сезилиши мүмкин. Униңдин башқа, буға охшаш һисни буғум, нерв вә мушакларму пәйда қилиду. Четки артерийә кесәлликлири тоғрилиқ йолйоруқта маңғанда адәттә учрайдиған қолайсизлиқниң дәм алғанда тәхминән 10 минутта бесилидиғанлиғи, бирақ бәлгиләрниң башқа шәклиму болуши мүмкинлиги көрситилгән. ACC/AHA клиникилиқ йолйоруқи күч чиқарғанда тәкрарлинидиған бәлгиләрни баһалашниң муһимлиғини тәкитләйду.
Сәйлә вақтида аяқ немә үчүн тартишиду
Күч чиқарғанда пәйда болған тартминиң дайим бирла сەۋәви болмайду. Көпинчә чарчаш вә адәтләнмигән җиддийлик муһим роль ойнайду: мәсилән, сәйлә муддитини туюқсиз узарттиң, адәттикидин тез маңдиң яки узун өргә чиқтиң. Иссиқ һава, уйқусизлиқ, кесәллик яки яридин кейин әслигә келиш вә һәр кимниң өзигә хас өзгичиликлириму тартма пәйда болуш еһтималини ашуруши мүмкин. Тартма тәкрарланса, ичиватқан дорилар вә умумий саламәтлик әһвалиңму муһим — дохтур язған дорини өз алдиңға тохтатма.
Муәллипләр җисманий күч чиқиришқа бағлиқ тартма тоғрилиқ изилдөшләрни тәһлил қилди. Хуласә: сەۋәп көпинчә бир нәччә амилдин тәркиб тапиду; алдини елиш үчүн су яки тузни өзлүкидин көпәйтиштин көрә, өзәңгә хас тәкрарлинидиған һаләтләрни ениқлаш пайдилиқ. Туюқсиз тартишиш йүз бәрсә, күч чиқиришни тохтитиш вә йениклик билән бесилгәнчә созуш тәвсийә қилиниду. Дәлилләрниң көп қисми адәттики пиядә маңғучилардин елинмиған, шуңа хуласиләрни һәр ким үчүн ениқ бешарәт дәп қарашқа болмайду.
Miller KC et al. An Evidence-Based Review of the Pathophysiology, Treatment, and Prevention of Exercise-Associated Muscle Cramps. Journal of Athletic Training. 2022.Су, электролит вә туз тоғрилиқ мәслиһәтләрдә буни әстә тутуш муһим. Адәттики су ичиш тәртивини сақлаш тоғра, болупму һава иссиқ болғанда, бирақ қошумчә туз яки спорт ичимлики тартмиға һәммигә бирдәк тәсир қилидиған чарә әмәс. Өзүңни һәддидин зиядә су ичишкә зорлима вә «һәр еһтималға қарши» қошумчә дориларни истемал қилма: бу чариләрниң чәклимиси бар, бәзи адәмләр үчүн хәтәрлик болуши мүмкин. 2022-йилдики обзордиму «көп ич» дегәндәк һәммигә ортақ мәслиһәтләрниң һәр кишиниң ениқ хәвп амиллирини нәзәрдә тутмаслиғи мүмкинлиги тәкитләнгән.
Келәчәкни көздә тутуп өткүзүлгән изилдөшкә 210 Ironman триатлетчиси қатнашқан; мусабиқә вақтида яки униңдин кейинла 43 қатнашқучи тартма болғанлиғини ейтқан. Тезирәк маңиш сүръити вә бурунқи мусабиқиләрдә тартма болғанлиқ бу һаләтләр билән бағлиқ болған. Гуруһлар арисида бәдән салмиғиниң өзгириши вә қандики электролитлар миқдари бойичә әһмийәтлик пәрқ тепилмиған. Изилдөш мусабиқигә қатнашқан спортчилар үстидә өткүзүлгән, шуңа униң нәтиҗилири адәттики пиядә маңғучиниң тартмисиниң сەۋәвини испатлимайду.
Schwellnus MP, Drew N, Collins M. British Journal of Sports Medicine. 2011;45(8):650–656.Немиләрни бихәтәр өзгәртишкә болиду
Қошумчә дориларни сетивелиштин әмәс, бәлгиләрни байқаштин башла. Бир нәччә қетим сәйлә қилғанда бәлгиниң қачан башлинидиғанлиғини хатириләп қой: тез маңғандин кейинму, өргә чиққандаму, һава иссиқтиму яки пەقәт арилиқни хелә узартқандин кейинму? Әгәр бу маңғанда тәкрарлинидиған ағриқ әмәс, бәлки бир йәрдики мушак тартмисиға охшиса, бир қетимда пەقەت бир амилни өзгәртип бақ — шу чағда қайси өзгиришниң ярдәм беридиғанлиғини билиш асанирақ болиду.
- Тез маңғандин кейин бәлгиләр башланса, сүръитиңни пәсәйт. Қисқа җүмлиләр билән сөзләләйдиған қолайлиқ ритмда маң.
- Тәнәффүстин кейин сәйләгә аста қайт: алди билән арилиқни яки вақитни қисқарт, андин аста-аста ашур. Тезлик, арилиқ вә өргә чиқишни бир вақитта көпәйтмә. Толуқ пиланни маңиш арилиғини қандақ ашуруш тоғрилиқ мақалидин көр.
- Тезирәк яки узунирақ сәйләдин бурун аста маңиштин башла. Қизитиш күч чиқиришқа аста киришишкә ярдәм қилиши мүмкин, бирақ тартмидин толуқ сақлинишқа капаләтлик қилмайду. Сәйләдин бурун қизитиш вә ахирида аста маңиш тоғрилиқ мақалидә тәклипләр бар.
- Аяқ кийим вә пайпиғиңни текшүр: бармақлириң қисилмаслиғи, аяқ кийим сүркимәслиги вә қәдимиңни өзгәртишкә мәҗбүр қилмаслиғи керәк. Қулай аяқ кийим маңишқа пайдилиқ, бирақ өзлүкидин тартмини давалимайду яки униң сەۋәвини йоққа чиқармайду. Тәпсилатни маңишқа аяқ кийим таллаш тоғрилиқ мақалидин оқи.
- Һава иссиқ болғанда салқин вақитни талла вә аста маң. Уссузлуқ һис қилғанда ич вә өз шараитиңни нәзәрдә тут; тартминиң алдини елиши үчүн алдин тузлуқ су яки көп миқдарда суюқлуқ ичишкә уринма.
- Тартма тәкрарланса, қисқичә хатирә тут: ағриқниң қайси тәрәптә вә қайси йәрдә болуши, униң башлиниш вақти яки униңғичә маңған арилиқ, йол, сүръәт, һаваниң иссиқлиғи, аяқ кийим вә йеқинда күчниң өзгириши. Йеңи дориларни вә йеқинда алған яриларни ҳам хатирилә.
Асасий өлчәм: охшаш арилиқта тәкрарлинидиған ағриқ — аяқни «чениқтуруш» үчүн өзәңни давамлиқ маңишқа зорлашниң сەۋәви әмәс. Аввал униң сەۋәвини ениқла.
Тартма болған чағда немә қилиш керәк
Бихәтәр йәрдә тохтап, аяғыңни тирәп турғуз. Әгәр мушикиң һәқиқәтән тартмидин тараңлишип қалған болса, силкимәй вә қаттиқ ағритмай еһтият билән соз. Мәсилән, балдириқ тартса, олтирип тизиңни түзлә вә аяқ учини аста өзәңгә тарт. Тараңлиқ пәсәйгичә күт; сәйлини дәрһал бурунқи сүръәттә давамлаштурушқа уринма.
Тохтиғандин кейин мушак бошимай ағриқ давамлашса, маңишни қайта башлиғанда бәлги қайтса яки буниң тартма екәнлигигә ишәнмисиң, сәйлини ахирлаштур. Туюқсиз шишип кәткән яки иссиқ болған аяқни күч билән уқалима вә ағриқни мәшиқ нишани қилма. Иссиқта һалиң бошап, бешиң айлинип яки әстә тутушуң бузулса, күч чиқиришни тохтат, салқин йәргә өт вә җиддий ярдәмгә мураҗиәт қил.
Тартмидин кейин Тартмидин бурун немә болғанлиғини хатириләп қой. Әгәр у тез бесилип, қайтмиса, кейинки сәйләдә аста сүръәт вә адәттики арилиқни синап бақ. Бәлгиләр тәкрарланса, күчәйсә яки адәттики маңишиңа тосалғу болса, дохтурға көрүнүш үчүн йезил.
Қачан дохтурға көрүнүш керәк
Ағриқ яки тартма қайтилиниپ турса, адәттики күч чиқарғанда башланса, күчәйсә яки сәйлә қилишқа тосалғу болса, дохтурға көрүнүш үчүн йезил. Қолайсизлиқ маңғанда давамлиқ пәйда болуп, дәм алғанда бесилса, баһалатишни кечиктүрмә: қан томур сەۋәви тартмиға охшап сезилиши мүмкин. Тамака чекиш, диабет, қан бесиминиң жуқирилиғи, холестеринниң көплүги, бөрәк кесәлликлири яки қан томурларға аит бурундин бар мәсилә тоғрилиқ дохтурға ейтип бериш интайин муһим. Дохтур бәлгиләр вә көрүктики нәтиҗиләргә асаслинип, қол вә аяқтики қан бесимини өлчәш яки башқа текшүрүшләрниң керәк-қерәк әмәслигини қарар қилиду.
Бир аяқ туюқсиз соғуп, ечилип, уйушуп қалса яки тинч һаләттиму қаттиқ ағриса, дәрһал тиббий ярдәмгә мураҗиәт қил — бу бәлгиләр қан айлинишиниң җиддий бузулушини билдүрүши мүмкин. Аяқта сақаймайдиған яра яки җәрәхәт пәйда болса, күтмә. Бир тәрәплик шишиш ағриқ, иссиқлиқ яки қизириш билән биллә болса, қан уйусини тез баһалитиш керәк; булар билән биллә нәпәс қисташ яки көкрәк ағриғи болса, җиддий ярдәм чақириш керәк. CDC қан уйуси вә тромбоэмболияниң бу бәлгилирини тизип көрсәткән.
- Маңғанда пәйда болуп, тохташқа мәҗбүр қилидиған тәкрар ағриқ — дохтурға көрүнүш үчүн йезилишқа сەۋәп.
- Соғуп, ечилип яки уйушуп қалған аяқ билән биллә туюқсиз қаттиқ ағриқ болса, җиддий ярдәмгә мураҗиәт қил.
- Бир тәрәплик шишиш иссиқлиқ вә қизириш билән биллә болса, тез арида дохтур баһалиши керәк; нәпәс қисташ яки көкрәк ағриғи болса, җиддий бәлгидур.
- Магний, туз яки дорани өз алдиңға истемал қилишқа башлима вә дохтур билән мәслиһәтләшмәй туруп язилған дорини тохтатма.
Дохтур қобул қилишиға қандақ тәйярлиниш керәк
Қобулға бериштин бурун һисниң ениқ қәйәрдә пәйда болидиғанлиғини — балдириқта, санниң үстидә, аяқ тәптидә яки бир нәччә йәрдиму; туюқсиз башлинамду; бәлги пәйда болуштин бурун қанчә маңғанлиғиңни; тохтиғандин кейин қанчилик тез бесилидиғанлиғини хатирилә. Ағриқниң тинч һаләттә яки кечидә болидиған-болмайдиғанлиғини, уйушуш, аҗизлиқ, шишиш, тери рәңги өзгириши яки сақаймайдиған яра бар-йоқлуғиниму ейт.
Дорилар вә қошумчә витамин-дориларниң тизимини елип бар; йеқинда күчниң өзгириши, җәрәхәтләр вә кесәлликләрни хатирилә. Бу учур дохтурға бир йәрдики тартмини қан томур, нерв яки башқа сەۋәптин пәрқләндүрүшкә ярдәм қилиду. Қобулдин бурун узақ сәйлә қилип ағриқни мәхсус пәйда қилишниң һаҗити йоқ: бурун йүз бәргән һаләтләрни тәсвирләп бериш йетәрлик.
- Адәттики тартма — туюқсиз тараңлишип ағрийдиған мушак; маңғанда тартмиға охшап ағрийдиған һаләтниму баһалитиш керәк болуши мүмкин.
- Сүръитиңни пәсәйтип, күчни аста-аста ашур; аяқ кийимниң қулайлиғини текшүр, бирақ уни һәммигә дава дәп қарима.
- Мушак ениқ тартқан болса, аста соз вә ағриққа қаримай сәйләңни давамлаштурма.
- Охшаш арилиқта тәкрарлинидиған ағриқ — дохтурға көрүнүшкә сەۋәп.
- Соғуп, ечилип яки уйушуп қалған аяқ, ағриқ билән туюқсиз шишиш, нәпәс қисташ яки көкрәк ағриғи җиддий чарә көрүшни тәқәзза қилиду.
Көп учрайдиған соаллар
Бaldириқ тартса, дәрһал су яки электролит ичиш керәкму?
Тохтап, авал мушикиңни еһтият билән бошат. Уссузлуқ һис қилсаң яки һава иссиқта сәйлә қилсаң, өзәң үчүн адәттики усулда су ич. Электролит ичимлиги яки туз тартмиға һәммигә бирдәк тәсир қилидиған чарә әмәс; өзәңни зөрүр болғандин көп ичишкә зорлима.
Аяқтики тартма бесилгәндин кейин сәйлини давамлаштурсам боламду?
Әгәр бу ениқ, қисқа вақитлиқ тартма болуп, толуқ бесилгән вә башқа әттиқи бәлгиләр болмиса, аста маңип көрүшүң мүмкин. Ағриқ қайтса, тохтиғандин кейин бесилмиса яки һәр қетим охшаш күч чиқарғанда пәйда болса, сәйләңни ахирлаштуруп, дохтурға көрүн.
Созуш вә қизитиш һәммә тартмиларниң алдини алаламду?
Тартма пәйтидә мушакниң бошишиға ярдәм бериш үчүн аста созуш тоғра усул. Қизитиш сәйләгә аста киришишниң қолайлиқ усули болуши мүмкин, бирақ созушму, қизитишму тартминиң алдини алидиғанлиғиға капаләтлик қилмайду. Тартма тәкрарланса, бирла чаригә тайинишниң орниға ениқ амилларни издәш муһим.
Буниң адәттики тартма әмәслигини қандақ билимән?
Маңғанда тәкрарлинишиға, бәлгиниң охшаш арилиқта пәйда болушиға вә тохтиғанда бесилишиға диққәт қил. Бу қан томур сەۋәвини испатлимайду, бирақ дохтур билән муһакимә қилиш керәк. Аяқ туюқсиз соғуп, ечилип яки уйушуп қалса, җиддий ярдәм керәк.
Мәнбәләр
- Miller KC et al. Җисманий күч чиқиришқа бағлиқ тартминиң механизми, давалаш вә алдини елиши тоғрилиқ дәлилләргә обзор. Journal of Athletic Training. 2022. DOI: 10.4085/1062-6050-0696.20
- Schwellnus MP, Drew N, Collins M. Ironman мусабиқисигә қатнашқан 210 кишидики тартма билән бағлиқ амилларни изилләш. British Journal of Sports Medicine. 2011;45(8):650–656. DOI: 10.1136/bjsm.2010.078535
- Gornik HL et al. Төвәнки аяқ-қолдики четки артерийә кесәлликлири тоғрилиқ ACC/AHA йолйоруқи. Circulation. 2024. DOI: 10.1161/CIR.0000000000001251
- Centers for Disease Control and Prevention. Чоңқур вена тромбози вә өпкә тромбоэмболиясиниң бәлгилири вә симптомлири. CDC: Blood clots
