Алдымен анықтап ал: бұл құрысу ма, әлде ауырсыну ма?
Әдеттегі құрысу кезінде бұлшықет кенеттен әрі ауырсына жиырылады: балтырың немесе табаның тас болып қатайғандай болады, кейде тері астынан тартылып тұрған жері байқалады. Аяқты босаңсыту қиын, бірақ түйілу әдетте өздігінен немесе ақырын созғаннан кейін басылады. Одан кейін бұлшықет біраз уақыт сезімтал болып қалуы мүмкін.
Қан айналымының бұзылуынан жүргенде пайда болатын ауырсыну құрысуға ұқсауы мүмкін, бірақ бұлшықеттің көзге көрінетін немесе сезілетін түйілуімен қатар жүрмеуі де ықтимал. Қолайсыздық шамамен бірдей қашықтықтан кейін немесе бірдей күш салғанда үнемі басталып, қарқынды бәсеңдетуге не тоқтауға мәжбүрлесе және тыныққанда басылса, бұған назар аудар. Мұндай қайталанатын заңдылық — симптомды дәрігермен талқылауға себеп; өзіңді жылдам жүру арқылы сынама.
| Белгісі | Бұлшықет құрысуына көбірек ұқсайды | Жүргендегі ықтимал ауырсынуды тексерту керек |
|---|---|---|
| Қалай басталады | Бұлшықет кенеттен түйіледі; тартылып немесе түйін болып қалғандай сезіледі | Жүргенде немесе өрге көтерілгенде қолайсыздық біртіндеп пайда болады |
| Қайталануы | Үйреншікті емес жүктемеден кейін болуы мүмкін, нақты қашықтықтың қайталануы міндетті емес | Көбіне шамалас күш салғанда немесе ұқсас қашықтықтан кейін пайда болады |
| Не көмектеседі | Тоқтау, бұлшықетті босаңсыту және ақырын созу | Тоқтап тынығу симптомды азайтуы мүмкін, бірақ келесі серуенде ол қайталанады |
| Не істеу керек | Құрысуды абайлап басып, жүктемені бағалау | Әсіресе симптом жаңадан пайда болса немесе күшейсе, дәрігерге қаралу |
Бұлар — өз бетіңше диагноз қою тәсілі емес, тек бағдар. Артерия ауруы кезінде ауырсыну ашыту, шаршау немесе құрысу сияқты сезілуі мүмкін. Бұған қоса, буындар, жүйкелер мен бұлшықеттер де ұқсас сезім тудырады. Шеткері артерия аурулары жөніндегі нұсқаулықта жүрген кездегі әдеттегі қолайсыздық тыныққаннан кейін шамамен 10 минутта басылатыны, алайда симптомдардың әдеттегіден өзгеше болуы да мүмкін екені айтылған. ACC/AHA клиникалық нұсқаулығында күш түскенде қайталанатын симптомдарды бағалаудың маңыздылығы атап көрсетілген.
Серуен кезінде аяқ неге құрысады?
Қозғалыс кезінде пайда болған құрысудың әрдайым бір ғана себебі бола бермейді. Көбіне бұлшықеттің шаршауы мен үйреншікті емес қарқын әсер етеді: мысалы, серуен уақытын күрт ұзарттың, әдеттегіден жылдам жүрдің немесе ұзақ өрге шықтың. Ыстық ауа райы, ұйқының қанбауы, аурудан немесе жарақаттан кейін қалпына келу, сондай-ақ жеке ерекшеліктер де құрысу ықтималдығына әсер етуі мүмкін. Құрысу қайталанса, дәрі-дәрмектер мен денсаулық жағдайы да маңызды — дәрігер тағайындаған препараттарды өз бетіңше тоқтатпа.
Авторлар дене жаттығуларына байланысты құрысулар жөніндегі зерттеулерді қарастырды. Қорытынды: бұған көбіне бірнеше фактор қатар әсер етеді; алдын алу үшін су ішуді немесе тұзды автоматты түрде көбейткеннен гөрі, өзіңе тән заңдылықтарды анықтаған пайдалырақ. Кенеттен құрысу кезінде жүктемені тоқтатып, жеңілдегенше бұлшықетті ақырын созу ұсынылады. Деректердің едәуір бөлігі әдеттегі жаяу жүргіншілер арасында жиналмаған, сондықтан қорытындыларды әр адамға дәл болжам деп қарастыруға болмайды.
Miller KC et al. An Evidence-Based Review of the Pathophysiology, Treatment, and Prevention of Exercise-Associated Muscle Cramps. Journal of Athletic Training. 2022.Бұл су, электролиттер мен тұзға қатысты кеңестер үшін ерекше маңызды. Әдеттегі су ішу тәртібін сақтау орынды, әсіресе ыстықта, бірақ қосымша тұз немесе спорттық сусын құрысуға қарсы әмбебап құрал емес. Өзіңді шамадан тыс су ішуге мәжбүрлеме және қоспаларды сақтық үшін қабылдама: мұндай тәсілдердің шектеулері бар және кейбір адамдар үшін қауіпсіз болмауы мүмкін. 2022 жылғы шолуда «көбірек іш» деген жалпылама кеңестер адамның нақты қауіп факторларын ескермеуі мүмкін екені де айтылған.
Проспективті зерттеуге Ironman жарысына қатысқан 210 триатлоншы қатысты; жарыс кезінде немесе одан кейін бірден 43 қатысушы құрысу болғанын хабарлады. Құрысу эпизодтары жылдамырақ қарқынмен және алдыңғы жарыстардағы құрысу тарихымен байланысты болды. Топтар арасында дене салмағының өзгеруі мен қандағы электролиттер мөлшері бойынша елеулі айырмашылық табылмады. Зерттеу жарысқа қатысқан спортшылар арасында жүргізілген, сондықтан оның нәтижелері әдеттегі жаяу жүргіншілердің құрысу себебін дәлелдемейді.
Schwellnus MP, Drew N, Collins M. British Journal of Sports Medicine. 2011;45(8):650–656.Нені қауіпсіз өзгертуге болады?
Қоспа сатып алудан емес, бақылаудан баста. Бірнеше серуен бойы симптомның нақты қашан пайда болатынын белгілеп жүр: қарқынды арттырғаннан кейін бе, өрге көтерілгенде ме, ыстықта ма, әлде қашықтықты едәуір ұзартқаннан кейін ғана ма? Егер бұл жүргенде қайталанатын ауырсынудан гөрі белгілі бір бұлшықеттің түйілуіне ұқсаса, бір уақытта бір ғана нәрсені өзгертіп көр — сонда қайсысы көмектесетінін түсіну оңайырақ болады.
- Қарқынды арттырғаннан кейін симптом пайда болса, жылдамдықты азайт. Қысқа сөйлемдермен сөйлесе алатындай өзіңе жайлы ырғақпен жүр.
- Үзілістен кейін серуенге біртіндеп орал: алдымен қашықтықты немесе уақытты қысқарт, содан соң аз-аздан көбейт. Жылдамдықты, қашықтықты және өрге көтерілуді бір мезгілде арттырма. Толығырақ жүру қашықтығын қалай арттыруға болатыны туралы мақаладан оқы.
- Жылдамырақ немесе ұзақ серуеннің алдында баяу қарқынмен баста. Қыздырыну жүктемеге біртіндеп кірісуге көмектесуі мүмкін, бірақ құрысудың болмайтынына кепілдік бермейді. Идеяларды серуен алдындағы қыздырыну және оны аяқтау туралы материалдан қара.
- Аяқкиім мен шұлықты тексер: башпайларыңа тар болмауы керек, аяқкиім қажамауы немесе адымыңды өзгертуге мәжбүрлемеуі тиіс. Ыңғайлы аяқкиіммен жүру пайдалы, бірақ ол өздігінен құрысуды емдемейді және оның себебін жоққа шығармайды. Толығырақ жүруге арналған аяқкиім таңдау туралы мақаладан біл.
- Ыстықта салқындау уақытты таңдап, баяу жүр. Шөлдегенде ішіп, өз жағдайыңды ескер; құрысудың алдын алу үшін алдын ала тұзды су немесе көп мөлшерде сұйықтық ішпе.
- Эпизодтар қайталанса, қысқаша жазып жүр: ауырған жағы мен орны, ауырсыну басталғанға дейінгі уақыт немесе қашықтық, маршрут, қарқын, ауа райының ыстығы, аяқкиім және жүктемедегі соңғы өзгерістер. Жаңа дәрілер мен жуырдағы жарақаттарды да белгіле.
Ең басты бағдар: ұқсас қашықтықта қайталанатын ауырсыну — аяғыңды жаттықтыру үшін «әрі қарай жүруге» мәжбүрлейтін себеп емес. Әуелі себебін анықта.
Құрысу кезінде не істеу керек?
Қауіпсіз жерде тоқтап, аяғыңа тірек бер. Егер бұлшықет шынымен құрысып, тартылып тұрса, оны жұлқымай әрі қатты ауыртпай абайлап соз. Мысалы, балтырың құрысса, отырып, тізеңді жазып, башпайларыңды ақырын өзіңе қарай тартуға болады. Тартылу басылғанша күт; серуенді бірден бұрынғы қарқынмен жалғастыруға тырыспа.
Егер тоқтағаннан кейін бұлшықет босаңсымай, ауырсыну қалса, жүргенде қайта басталса немесе мұның құрысу екеніне сенімді болмасаң, серуенді аяқта. Кенеттен ісінген немесе ыстық болып тұрған аяқты қатты уқалама және ауырсынуды жаттығудың мақсатына айналдырма. Ыстықта әлсіздік, бас айналу немесе сананың шатасуы байқалса, жүктемені тоқтатып, салқын жерге барып, шұғыл көмекке жүгін.
Эпизодтан кейін Құрысудың алдында не болғанын жазып қой. Егер ол тез басылып, қайталанбаса, келесі серуенде баяуырақ қарқын мен үйреншікті қашықтықты таңда. Симптомдар қайталанса, күшейсе немесе әдеттегідей жүруге кедергі келтірсе, дәрігерге жазыл.
Дәрігерге қашан қаралу керек?
Ауырсыну немесе құрысу қайталанса, әдеттегі жүктеме кезінде пайда болса, күшейсе не серуендеуге кедергі келтірсе, дәрігерге жазыл. Қолайсыздық жүргенде үнемі пайда болып, тыныққаннан кейін басылса, тексерілуді кейінге қалдырма: тамырларға байланысты ауырсыну құрысу сияқты сезілуі мүмкін. Темекі шегетініңді, диабетің, жоғары қан қысымың, холестеринің жоғары екенін, бүйрек ауруларың немесе бұрыннан белгілі қан тамырлары мәселелері барын дәрігерге міндетті түрде айт. Симптомдар мен тексеру нәтижесіне қарай дәрігер қол мен аяқтағы қан қысымын өлшеу немесе басқа зерттеулер қажет пе, соны шешеді.
Бір аяғың кенеттен суып, бозарып, ұйып немесе тыныштықта қатты ауырса, шұғыл медициналық көмекке жүгін — мұндай белгілер қан айналымының күрт бұзылғанын көрсетуі мүмкін. Сондай-ақ табандағы жазылмайтын жара болса, күтпе. Бір аяқтың кенеттен ісініп, ауырып, ысып немесе қызаруы ықтимал қан ұйындысын тез арада тексертуді қажет етеді; оған қоса ентігу немесе кеуде тұсының ауыруы пайда болса, шұғыл көмек керек. CDC тромбоз бен тромбоэмболияның осы белгілерін тізіп көрсетеді.
- Жүргенде пайда болып, тоқтауға мәжбүрлейтін қайталанатын ауырсыну — дәрігерге жазылуға себеп.
- Аяқтың суып, бозарып немесе ұйып қалуымен қатар жүретін кенеттен қатты ауырсыну — шұғыл көмекке жүгінуге себеп.
- Бір аяқтың ісініп, ысып, қызаруы тез арада медициналық тексеруді қажет етеді; ентігу немесе кеуде тұсының ауыруы — шұғыл белгі.
- Магний, тұз немесе дәрілерді өз бетіңше қабылдама және дәрігермен кеңеспей тағайындалған препараттарды тоқтатпа.
Қабылдауға қалай дайындалу керек?
Қабылдауға дейін сезімнің нақты қай жерде пайда болатынын жазып ал: балтырда ма, санда ма, табанда ма, әлде бірнеше жерде ме; кенеттен бастала ма; симптом пайда болғанша қанша жүргеніңді және тоқтағаннан кейін қаншалықты тез басылатынын белгіле. Ауырсынудың тыныштықта немесе түнде болатынын, ұю, әлсіздік, ісіну, тері түсінің өзгеруі немесе жазылмайтын жаралар бар-жоғын да көрсет.
Дәрілер мен қоспалардың тізімін алып бар, жүктеменің соңғы өзгерістерін, жарақаттар мен ауруларды белгіле. Бұл мәліметтер дәрігерге жергілікті құрысуды тамыр, жүйке немесе басқа себептерден ажыратуға көмектеседі. Қабылдауға дейін ұзақ жүріп, ауырсынуды әдейі қоздырудың қажеті жоқ: бұрын болған эпизодтарды сипаттасаң жеткілікті.
- Әдеттегі құрысу кезінде бұлшықет кенеттен тартылып, ауырады; жүргенде құрысуға ұқсайтын ауырсынуды да тексерту қажет болуы мүмкін.
- Қарқынды азайтып, жүктемені біртіндеп арттыр; аяқкиімнің ыңғайлылығын тексер, бірақ оны әмбебап ем деп санама.
- Бұлшықет анық құрысса, ақырын соз және ауырсынуға қарамастан серуенді жалғастырма.
- Ұқсас қашықтықта қайталанатын ауырсыну — дәрігерге қаралуға себеп.
- Аяқтың суып, бозаруы немесе ұюы, ауырсынумен қатар кенеттен ісіну, ентігу немесе кеуде тұсының ауыруы шұғыл әрекет етуді қажет етеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Балтырым құрысса, бірден су немесе электролит ішу керек пе?
Тоқтап, алдымен бұлшықетті ақырын босаңсыт. Шөлдесең немесе ыстықта серуендеп жүрсең, өзіңе үйреншікті тәсілмен су іш. Электролитті сусын немесе тұз құрысуға қарсы әмбебап құрал емес; қажетті мөлшерден артық ішуге өзіңді мәжбүрлеме.
Аяғымның құрысуы басылса, серуенді жалғастыра аламын ба?
Егер бұл қысқа уақытқа созылған анық құрысу болса, ол толық басылса және басқа алаңдатарлық симптомдар болмаса, баяуырақ жүруге тырысуыңа болады. Ауырсыну қайта басталса, тоқтағаннан кейін басылмаса немесе бірдей күш салғанда үнемі пайда болса, серуенді аяқтап, дәрігерге қарал.
Созылу мен қыздырыну барлық құрысудың алдын ала ма?
Бұлшықет құрысқанда оны ақырын созу — босаңсытуға көмектесетін орынды тәсіл. Қыздырыну серуенді біртіндеп бастауға көмектесуі мүмкін, бірақ олардың ешқайсысы құрысудың алдын алуға кепілдік бермейді. Эпизодтар қайталанса, бір ғана тәсілге сенбей, нақты факторларды анықтау маңызды.
Бұл жай құрысу емес екенін қалай түсінуге болады?
Жүргенде симптомның қайталануына, ұқсас қашықтықтан кейін басталуына және тоқтаған соң басылуына назар аудар. Бұл тамырларға байланысты себепті растамайды, бірақ дәрігермен талқылауды қажет етеді. Аяғың кенеттен суып, бозарып немесе ұйып қалса, шұғыл көмекке жүгін.
Дереккөздер
- Miller KC et al. Дене жаттығулары кезіндегі құрысудың механизмі, емі және алдын алуына қатысты деректерге шолу. Journal of Athletic Training. 2022. DOI: 10.4085/1062-6050-0696.20
- Schwellnus MP, Drew N, Collins M. Ironman жарысына қатысқан 210 адамдағы құрысумен байланысты факторларды зерттеу. British Journal of Sports Medicine. 2011;45(8):650–656. DOI: 10.1136/bjsm.2010.078535
- Gornik HL et al. Төменгі аяқ-қолдың шеткері артериялары аурулары жөніндегі ACC/AHA нұсқаулығы. Circulation. 2024. DOI: 10.1161/CIR.0000000000001251
- Centers for Disease Control and Prevention. Терең көктамыр тромбозы мен өкпе тромбоэмболиясының белгілері мен симптомдары. CDC: Blood clots
