Меңиш чидамчанлиқ имтиһани әмәс
Көп склерозда (КС) сәйлә қилишниң әһмийәтлик болуши үчүн узун яки тохтимай меңиш шәрт әмәс. Һарғинлиқ, аҗизлиқ, көрүштики өзгиришләр, җимилдаш вә тәңпуңсизлиқ һәр күни һәр хил болуши мүмкин. Шуңа өлчәм башқиларниң қәдәм сани әмәс, бәлки аламәтлириң хәтәрлик һалда күчәймәйдиған вә сени һәддидин зиядә һалак қилмайдиған жүклиминиң болуши керәк.
Бәдән чениқтуруш КС билән яшиғанда саламәтликкә көңүл бөлүшниң бир қисми болуши мүмкин, бирақ планни өз имканийитиңгә маслаштурған яхши. Чениқиш бойичә тәвсийәләрдә һәрәкәтчанлиқ, аламәтләр вә шәхсий халишни нәзәрдә тутуш тәклип қилиниду; чәклимилириң көрүнәрлик болса, реабилитатсия мутәхәссиси яки физикилиқ терапевтниң ярдими болупму пайдилиқ. КС билән яшайдиғанларға берилгән тәвсийәләрдә һәммә адәмниң бир хил мусапидин башлиши керәк дегән шәрт йоқ.
Асасий қаидә Сәйлә қилишни өзүңдә күч-қуввәт запас қалидиғандәк талла. Һарғинлиқ маңишиңа яки тәңпуңлуғиңға тәсир қилиштин бурун тохташ мәғлубийәт әмәс, бәлки жүклиминиң орунлуқ тәңшилиши.
Сәйлә темпи вә узунлуғини қандақ таллаш
Өзүңгә адәттики күндә қолайлиқ көрүнидиған арилиқтин башла, әң яхши күниңдикисидин әмәс. Бу әң йеқин орундуққичә болған қисқа йол яки өйүңниң әтрапида бирнәччә минут меңиш болуши мүмкин. Һәммә кишигә ортақ башланғуч вақит йоқ: тез һарсаң, йеқинда кесәллик күчәйгән болса яки тәңпуңлуғуңға ишәнмисиң, башлаш усулини дохтур яки физиотерапевт билән муһакимә қил.
Аста темпта меңи: қисқа җүмлиләрни ейталайдиған, алдирап кәтмәйдиған вә қәдимиңни контрол қилалайдиған болушуң керәк. Бирла вақитта тезликни ашурушқа, мусапини узартишқа вә мурәккәп йол таллашқа урунма. Дәсләп организмниң аддий бир йолға қандақ инкас қайтуридиғанлиғини байқап көр, жүклиминиң өзгиришини өз һалитиң вә мутәхәссисниң тәвсийәсигә қарап бәлгилә.
Тәсадипий тәқсимләнгән кроссоверлиқ синаққа 27 киши қатнашти: улар 6 минут давамлиқ меңиш синиғини вә үч қетимлиқ икки минутлуқ арилиқтин түзүлгән башқа бир усулни орунлиди. Бөлүп-бөлүп меңиш усулида қатнашқучилар ортачә көпирәк йол меңип, һарғинлиқниң азрақ күчәйгәнлигини ейтти. Бу кичик бир синақ болуп, һәммә кишигә тәйяр сәйлә пилани әмәс: униң нәтиҗиси тохтимай меңишкә өзәңни зорлашниң орниға, дәм елишиң билән қисқа арилиқларни синап көрүш ойини қоллайду.
Karpatkin H. et al. Effects of intermittent versus continuous walking on distance walked and fatigue in persons with multiple sclerosis: a randomized crossover trial. J Neurol Phys Ther. 2015.Синақни дәл тәкрарлимай, пилан түзүштә шуниңға охшаш ойни пайдилансаң болиду: қисқа арилиқни меңип, бехәтәр йәрдә тохта вә өзәңни оңшап, тәңпуңлуғуңни һис қилғандила давамлаш. Дәм елишиң тинч туруш, олтуруш яки өйгә қайтишни билдүрүши мүмкин. Сәйлә қилғандин кейин адәттики һаятиңға узақ вақит қайталмисаң, кейинки қетим жүклиминиң немә үчүн мундақ болғанлиғини муһакимә қилмай туруп ашурма.
Иссиқ вә аламәтләрниң вақитлиқ күчийиши
КСта һава иссиши, иссиқ бөлмә яки бәдән чениқтуруш түпәйли бәдән температуриси көтирилсә, тонушлуқ аламәтләр вақитлиқ күчийиши мүмкин. Бу Утһофф феномени дәп атилиду. Мәсилән, аҗизлиқ, көрүшниң хиралишиши яки тәңпуңсизлиқ һисси күчийиши мүмкин. Бу хил инкас жүклимиңни тохтитип, салқинлашниң бәлгүси — аламәтни «еңип өтүшкә» урунма.
Сәйлини салқин вақитқа пиланла вә көләңгилик яки һава температуриси қолайлиқ җайни талла. Һәддидин зиядә исситмайдиған кийим, қол йәткүдәк су вә салқин нәм рәхт саңа мас кәлсә пайдилиқ болуши мүмкин. Салқинлитидиған жилет пақәтла мумкин болған васитиләрниң бири; уни чоқум сетивелишниң һаҗити йоқ вә у дохтурниң шәхсий мәслиһитиниң орнини басмайду.
Кроссоверлиқ синаққа иссиққа сәзгүр КС билән яшайдиған 10 аял қатнашти. Синақ шараитида қатнашқучилар салқинлитидиған жилет кийгәндә, салқинлитишқа охшитилған шараиттикигә селиштурғанда узақрақ вә жирақрақ меңиди. Қатнашқучилар аз вә синақ тәртиви мәхсус болғанлиқтин, охшаш нәтиҗиниң һәммидә болушиға капаләтлик қилғили яки жилетни сирттин туруп таллиғили болмайду; нәтиҗә салқинлитишни мүмкин болған чарә сүпитидә муһакимә қилишқа болидиғанлиғини көрситиду.
Buoite Stella A. et al. Cooling vest improves walking capacity in heat-sensitive people with multiple sclerosis. European Journal of Applied Physiology. 2020.Салқинлаш үчүн дорини өз алдиңға ичмә Жүклимигә бәрдашлиқ беришни сунъий өзгәртиш үчүн һәрәт чүшүридиған дориларниму қошуп, һечқандақ дора ишләтмә. Дорини вә салқинлитиш васитилирини таллашни дохтур билән муһакимә қил: бу мақалә тиббий мәслиһәтликниң орнини басмайду.
Тәңпуңлуқ өзгәрсә, йолни қандақ таллаш
Қәдимиң муқимсизланса, һарғинлиқ путлишишни күчәйтсә яки көрүш сениң кочида йолни тонушуңға тосалғу болса, йолни алдин ениқ пиланла. Тик өрә яки пәләмпәй, мурәккәп өтүш җайлири йоқ түз йолдин башла. Дәм алидиған орунлири бар қисқа айланма йолни яки узақ бир тәрәпкә кетидиған йолниң орниға, асан өйгә қайталайдиған йолни талла.
- Йолниң йәр йүзини вә йоруқлуқни көздин кәчүр; муз, юмшақ топа вә тосулған йоллардин нери тур.
- Орундуқ яки башқа бехәтәр дәм алидиған җайларни алдин бәлгилә.
- Телефониңни ал; бу бехәтәрлигиңни ашурса, йеқинлириңға маршрутуңни ейтип қой.
- Таяқ яки жүрүш рамкиси саңа бәлгүләнгән болса, мутәхәссис көрсәткәндәк пайдилан; мәслиһәт алмай туруп меңиватқанда таянч усулиңни өзгәртмә.
- Тәңпуңлуғуңни йоқатсаң, тонумайдиған йолда ялғуз маңма: бирсиниң биллә меңишини өтүн яки өй ичидики сәйлини талла.
Мас келидиған таянч васитиси сәйлини «мустәқиллиғи аз» қилмайду: униң вәзиписи саңа бехәтәррәк меңишкә ярдәм бериш. Жиқилип қалсаң, жиқилип кетишкә аз қалидиған һаләт көп тәкрарланса, аяқ учиң йәргә көп чигилсә яки һарғинлиқ ашқансири маңишиң бирдинла өзгәрсә, дохтурдин маңишиңни баһалап, сени физиотерапевтқа йоллашни өтүн. Мутәхәссис тәңпуңлуғуңни текшүрүп, таянч васитисини таллап, һазир қайси йәр йүзиниң вә мусапиниң саңа мас келидиғанлиғини ениқлашқа ярдәм берәләйду.
«Мусапә қоғлашма: йол вақтида дәм елип, хатирҗәм қайтишиңа имкан бериши керәк».
Һәддидин ашқанлиқни қандақ байқаш вә инкас қайтуруш
Сиртқа чиқиштин бурун адәттики һалитиңни қисқичә баһала: қанчилик һаридиң, тик турғанда өзәңни муқим һис қиламсән, тонушлуқ аламәтлириң күчәйдиму? Сәйлә вақтида пәقەت нәпәсниң қисишиғила әмәс, қәдимиңниң сүпитигә ҳам диққәт қил: путуңни көтүрүш, бурулуш, тосалғуларни көрүш яки тәңпуңлуқни сақлаш қийинлаштиму? Сәйлиниң қанчә давам қилғанлиғини, шараитини вә кейинки һалитиңни йезип қойсаң, дохтур билән бирликтә қайтилинидиған аламәтләрни байқашқа пайдилиқ.
- Аламәтлириң күчийишкә башлиса яки қәдимиң бехәтәр болмисә, тезлигиңни пәсәйт яки тохта.
- Жиқилиш хәвпи болмайдиған болса, бехәтәр йәрдә олтур; салқин бөлмигә яки көләңгигә өт.
- Өзүңгә қолайлиқ усулда бәдиниңни салқинлат вә һалитиң адәттикигә қайтқичә күт.
- «Азла қалди» дәпла йолни давамлаштурма; керәк болса ярдәм сорисаң яки бирсиниң һәмраһлиғида өйгә қайт.
Иссиқ яки жүклимидин кейин тонушлуқ аламәтниң вақитлиқ күчийиши дәм алғандин вә салқинлиғандин кейин пәсәйиши мүмкин, бирақ өзәңгә диагноз қойма. Йеңи аламәт пәйда болса, һалитиң қаттиқ начарлашса вә дәм алғандин кейинму оңшалмиса яки немә болуватқанлиғиға гуман қилсаң, сени давалаватқан мутәхәссисләр билән алақиләш. Йеңи яки күчәйгән аламәтләр бир күндин артуқ давамлашса, тиббий баһалаш керәк: кесәлликниң күчийишини вақитлиқ начарлишиш, инфекция вә башқа сەۋәпләрдин пәрқләндүрүш муһим.
Жүклимиңни ашуруштин бурун дохтур билән немиләрни муһакимә қилиш
Қобулға барғанда сәйләң һәққидә қисқичә хатириләрни елип барсаң болиду: қачан меңидиң, тәхминән қанчә вақит меңидиң, һава қандақ еди, һарғинлиқ қачан башланди вә дәм алғандин кейин аламәтләр қандақ өзгәрди. «Меңишим мүмкинму?» дегән умумий соалниң орниға, меңишниң сениң үчүн бехәтәр болуши үчүн қандақ шараитларниң керәклигини ениқлашқа ярдәм беришини өтүн.
- Қанчилик арилиқтин вә қандақ шараитта башлишим орунлуқ?
- Қандақ дәм елишиңни пиланлай, қайси бәлгүләргә қарап сәйлини тамамлишим керәк?
- Көрүшүм начарлашса, аҗизлиқ, бешим қейиш яки тәңпуңлуқ бузулса немә қилишим керәк?
- Маңишимни текшүрүш, таяқ, жүрүш рамкиси яки ортезни таллаш яки тәңшәш керәкму?
- Кесәлликлирим вә дорилиримни нәзәрдә тутқанда, қайси салқинлаш усуллири вә су ичиш тәртиви маңа мас келиду?
Өзүңни яман һис қилған күнләргә запас план түз Алдин запас вариантни талла: өйгә йеқин қисқа йол, имарәт ичидики сәйлә яки дәм елишиң. Бу өзгиришкә маслишишқа ярдәм берип, һәр қетим сиртқа чиқишни ирадәңни синашқа айландурмайду.
Қисқичә
- Давамлишиш вақти вә темпни умумий қәдәм өлчими бойичә әмәс, өз һалитиңгә қарап талла.
- Дәм елишиң билән қисқа арилиқларда меңиш тохтимай меңиштин қолайлиқ болуши мүмкин; синақ шәхсий программа бәлгиләп бәрмәйду.
- Иссиқта салқин вақитни, көләңгини яки имарәт ичини талла вә аламәтлириң күчәйсә сәйлини тохтат.
- Тәңпуңлуғуң бузулса, тонушлуқ түз йолни пиланла вә таянч васитисини мутәхәссис билән муһакимә қил.
- Йеңи яки узақ давамлашқан аламәтләр — уларниң сەۋәвини өз алдиңға иссиққа бағлашниң әмәс, давалаватқан мутәхәссисләр билән алақилишишниң бәлгүси.
Көп сорилидиған соаллар
Һәр күни меңишим керәкму?
Шәрт әмәс. Саңа мас келидиған жийиллиқ һалитиң, аламәтлириң вә давалаш пиланиңға бағлиқ. Буни дохтур яки физиотерапевт билән муһакимә қил; бүгүн тәңпуңлуғуң яки башқа аламәтлириң начарлашқан болса, өзәңни сиртқа чиқишқа зорлима.
Иссиқта аламәтләр күчәйсә, бу чоқум кесәлликниң күчәйгәнлигиму?
Яқ, иссиқлиқ яки жүклимә тәсиридә тонушлуқ аламәтләрниң вақитлиқ күчийиши Утһофф феномени билән бағлиқ болуши мүмкин. Бирақ бирла бәлгүгә қарап сەۋәбини ишәшлик ениқлашқа болмайду. Аламәт йеңи, күчлүк болса яки дәм елип салқинлиғандин кейинму кәтмисә, дохтурға мураҗиәт қил; начарлишиш бир күндин артуқ давамлашса, тиббий баһалаш керәк.
Таяқ яки жүрүш рамкиси билән сәйлә қилсам боламду?
Мутәхәссис саңа таянч васитисини тәвсийә қилған болса, униң көрсәтмиси бойичә пайдилан. Тез-тез путлишип қалсаң, жиқилсаң яки васитиниң мас келидиған-кәлмәйдиғанлиғиға ишәнмисиң, маңишиң вә йолниң бехәтәрлигини баһалап беришини өтүн.
Тез һарисам немә қилимән?
Меңиш арилиғини қисқарт, алдин пиланланған тохташларни қош вә қайтип келиши асан йолни талла. Һарғинлиқ көрүнәрлик күчәйсә яки адәттики ишлириңға тосалғу болса, давалаватқан мутәхәссисләр билән муһакимә қил: бу пەقەت меңиш биләнла әмәс, һәр хил аламәтләр вә һаләтләр билән бағлиқ болуши мүмкин.
Мәнбәләр
- Karpatkin H. et al. Көп склерозда бөлүп-бөлүп вә тохтимай меңиш: мусапә вә һарғинлиқ. Тәсадипий тәқсимләнгән кроссоверлиқ синақ. DOI: 10.1097/NPT.0000000000000091
- Buoite Stella A. et al. Көп склероз вә иссиққа сәзгүрлүк билән яшайдиғанларда салқинлитидиған жилет вә меңишқа бәрдашлиқ бериш. DOI: 10.1007/s00421-020-04478-3
- Kalb R. et al. Көп склерозниң һәрхил басқучлириға мас бәдән чениқтуруш вә күндилик паалийәт тәвсийәлери. DOI: 10.1177/1352458520915629
- Cattaneo D., Jonsdottir J., Coote S. Көп склерозда жиқилишниң алдини алидиған программилардики динамик тәңпуңлуқ: хәлиқара илмий торниң тәвсийәлери. DOI: 10.7224/1537-2073.2014-062
- White A. T. et al. Алдин салқинлитишниң көп склероздики бәдән чениқтурушқа қабилийәткә тәсири. DOI: 10.1177/135245850000600307
- Shephard R. J. et al. Көп склерозда бәдән чениқтуруштин пәйда болған иссиққа сәзгүрлүк: көрүнүшлири вә башқуруш усуллири һәққидә әдәбиятларға нәзәр. DOI: 10.1016/j.msard.2024.105827