Роҳгардӣ имтиҳони тобоварӣ нест
Ҳангоми склерози сершумор (СС) сайругашт набояд ҳатман тӯлонӣ ё бефосила бошад, то фоида дошта бошад. Хастагӣ, заъф, тағйироти биноӣ, карахтӣ ва ноустуворӣ метавонанд рӯз то рӯз дигар шаванд. Пас, меъёр на шумораи қадамҳои дигарон, балки сарбориест, ки ту бе бадшавии хатарноки нишонаҳо ва беҳолии аз ҳад зиёд таҳаммул карда метавонӣ.
Фаъолияти ҷисмонӣ метавонад қисми ғамхорӣ ба саломатӣ ҳангоми СС бошад, аммо беҳтар аст нақшаро ба имкониятҳои худ мутобиқ кунӣ. Тавсияҳои машқҳо ба назар гирифтани сатҳи ҳаракатнокӣ, нишонаҳо ва афзалиятҳои шахсиро пешниҳод мекунанд; дар сурати маҳдудиятҳои ҷиддӣ, кӯмаки мутахассиси офиятбахшӣ ё физиотерапевт махсусан муфид аст. Дар тавсияҳо барои одамони гирифтори СС талаб нашудааст, ки ҳама аз масофаи якхела сар кунанд.
Принсипи асосӣ Сайругаштро тавре интихоб кун, ки барои ту захираи қувва боқӣ монад. Пеш аз он ки хастагӣ ба қадамзанӣ ё мувозинатат халал расонад, истодан нокомӣ нест, балки танзими оқилонаи сарборист.
Чӣ гуна суръат ва дарозии сайругаштро интихоб кунӣ
Аз қитъае сар кун, ки дар рӯзи муқаррарӣ бароят қобили иҷро менамояд, на танҳо дар рӯзи беҳтарин. Ин метавонад роҳи кӯтоҳ то курсии наздиктарин ё чанд дақиқа роҳгардӣ дар назди хона бошад. Давомнокии ибтидоии ягона барои ҳама вуҷуд надорад: агар зуд хаста шавӣ, ба наздикӣ авҷгирии бемориро аз сар гузаронда бошӣ ё ба устувории худ мутмаин набошӣ, роҳи оғозро бо духтур ё физиотерапевт баррасӣ кун.
Суръатро ором нигоҳ дор: бояд тавонӣ бо ҷумлаҳои кӯтоҳ гап занӣ, саросема нашавӣ ва қадамҳоятро назорат кунӣ. Ҳамзамон кӯшиш накун, ки суръатро тезтар кунӣ, масофаро зиёд намоӣ ва масири душвортарро интихоб кунӣ. Аввал санҷ, ки баданат ба як роҳи одӣ чӣ гуна вокуниш мекунад; тағйир додани сарбориро бо назардошти аҳвол ва тавсияҳои мутахассис анҷом деҳ.
Дар таҳқиқоти тасодуфии муқоисавии навбатӣ 27 нафар иштирок карданд: онҳо санҷиши роҳгардии бефосилаи 6-дақиқагӣ ва усули се қитъаи дудақиқаиро иҷро карданд. Дар усули фосилавӣ иштирокчиён ба ҳисоби миёна масофаи бештарро тай карданд ва аз зиёдшавии камтари хастагӣ хабар доданд. Ин санҷиши хурд аст, на нақшаи сайругашти тайёр барои ҳар кас: он ақидаи санҷидани қитъаҳои кӯтоҳ бо истироҳатро дастгирӣ мекунад, на худро маҷбур кардан ба роҳгардии бефосила.
Karpatkin H. et al. Effects of intermittent versus continuous walking on distance walked and fatigue in persons with multiple sclerosis: a randomized crossover trial. J Neurol Phys Ther. 2015.Метавонӣ барои банақшагирӣ аз ҳамин ғоя истифода кунӣ, аммо санҷишро айнан такрор накун: як қитъаи кӯтоҳро тай кун, дар ҷои бехатар ист ва танҳо дар сурате идома деҳ, ки худро барқароршуда ва устувор ҳис кунӣ. Танаффус метавонад ором истодан, нишастан ё ба хона баргаштан бошад. Агар баъди сайругашт муддати дароз аз реҷаи маъмули худ берун монӣ, дафъаи дигар бе муҳокимаи сабаб сарбориро зиёд накун.
Гармӣ ва шиддат гирифтани муваққатии нишонаҳо
Ҳангоми СС баланд шудани ҳарорати бадан аз гармии ҳаво, ҳуҷраи гарм ё фаъолияти ҷисмонӣ метавонад нишонаҳои аллакай шиносро муваққатан шиддат диҳад. Инро падидаи Утхофф меноманд. Масалан, заъф, хира шудани биноӣ ё эҳсоси ноустуворӣ метавонанд бештар зоҳир шаванд. Чунин вокуниш сабабест, ки сарбориро қатъ карда, худро хунук кунӣ, на ин ки кӯшиш кунӣ нишонаро «таҳаммул карда гузарӣ».
Сайругаштро ба вақти салқинтар ба нақша гир ва соя ё ҳуҷраеро бо ҳарорати муносиб интихоб кун. Либосе, ки дар он аз ҳад гарм намешавӣ, оби дастрас ва матои салқин, агар бароят мувофиқ бошанд, метавонанд муфид бошанд. Камзӯли хунуккунанда танҳо яке аз воситаҳои имконпазир аст; харидани он ҳатмӣ нест ва он маслиҳати шахсии духтурро иваз намекунад.
Дар таҳқиқоти муқоисавии навбатӣ 10 зан бо СС ва ҳассосият ба гармӣ иштирок карданд. Дар шароити таҳқиқот иштирокчиёне, ки камзӯли хунуккунанда доштанд, нисбат ба ҳолати тақлиди хунуккунӣ дарозтар ва дуртар роҳ рафтанд. Намунаи хурд ва протоколи махсус имкон намедиҳанд, ки ҳамин таъсирро ба ҳама ваъда диҳем ё камзӯлро аз дур интихоб кунем; натиҷа нишон медиҳад, ки хунуккуниро метавон ҳамчун чораи имконпазир баррасӣ кард.
Buoite Stella A. et al. Cooling vest improves walking capacity in heat-sensitive people with multiple sclerosis. European Journal of Applied Physiology. 2020.Барои хунук шудан худсарона дору истеъмол накун Доруҳоро, аз ҷумла доруҳои пасткунандаи табро, барои ба таври сунъӣ тағйир додани таҳаммулпазирии сарборӣ истифода накун. Интихоби дору ва воситаҳои хунуккуниро бо духтур баррасӣ кун: ин мақола маслиҳати тиббиро иваз намекунад.
Интихоби масир ҳангоми тағйир ёфтани мувозинат
Агар қадамҳоят ноустувортар шаванд, хастагӣ боиси пешпо хӯрдан гардад ё биноӣ дар кӯча барои муайян кардани самт камтар кӯмак кунад, масирро пешгӯишаванда интихоб намо. Аз рӯйпӯши ҳамвор, бе нишебиҳои тез, зинапоя ва гузаргоҳҳои душвор сар кун. Доираи кӯтоҳеро бо ҷойҳои истироҳат ё роҳеро интихоб кун, ки аз он ба хона баргаштан осон бошад, на роҳи дарози яктарафаро.
- Рӯйпӯш ва равшаниро санҷ; аз ях, хоки нарм ва роҳравҳои пур аз монеа худдорӣ кун.
- Курсӣ ё ҷойҳои дигари бехатарро барои таваққуф пешакӣ интихоб кун.
- Телефонро гир ва агар ин бехатариятро бештар кунад, ба наздиконат дар бораи масир хабар деҳ.
- Аз асо ё роҳраве, ки бароят таъйин шудааст, мувофиқи тавсияи мутахассис истифода кун; бе машварат ҳангоми роҳгардӣ тарзи такяро иваз накун.
- Агар мувозинататро гум кунӣ, танҳо бо масири ношинос нарав: ҳамроҳ пурс ё дар дохили бино сайругашт кун.
Такягоҳи мувофиқ сайругаштро «камтар мустақилона» намекунад: вазифаи он кумак кардан аст, то ту бехатартар ҳаракат кунӣ. Агар меафтӣ, зуд-зуд наздик ба афтидан мешавӣ, нӯги пойат ба чизе мерасад ё пай мебарӣ, ки ҳангоми хастагӣ қадамзанӣ якбора тағйир меёбад, аз духтур хоҳиш кун, ки роҳгардиятро арзёбӣ карда, туро ба физиотерапевт равон кунад. Мутахассис метавонад мувозинатро санҷад, такягоҳ интихоб кунад ва ёрӣ диҳад, то муайян кунӣ, ки ҳоло кадом рӯйпӯш ва масофа бароят мувофиқанд.
«Аз паси масофа надав: масир бояд имкон диҳад, ки сари вақт истироҳат кунӣ ва оромона баргардӣ».
Чӣ гуна сарбории зиёдатиро пай бурда, вокуниш нишон диҳӣ
Пеш аз баромадан аҳволи маъмулии худро кӯтоҳ арзёбӣ кун: то чӣ андоза хастаӣ, устувор истода метавонӣ ё не, нишонаҳои шинос шиддат нагирифтаанд? Ҳангоми сайругашт на танҳо ба нафастангӣ, балки ба сифати қадамҳоят низ диққат деҳ: оё бардоштани панҷаи пой, гардиш кардан, дидани монеаҳо ё нигоҳ доштани мувозинат душвортар шудааст? Давомнокӣ, шароит ва аҳволи баъди сайругаштро қайд кардан муфид аст, то якҷо бо духтур пайдарҳамиро муайян кунед.
- Агар нишонаҳо шиддат гиранд ё қадамзанӣ хатарнок шавад, суръатро кам кун ё ист.
- Агар бе хатари афтидан тавонӣ, дар ҷои бехатар биншин; ба ҳуҷраи салқин ё соя бирав.
- Бо роҳи барои ту дастрас баданатро хунук кун ва то ба ҳолати маъмулии худ баргаштани аҳвол мунтазир шав.
- Танҳо барои он ки «каме мондааст» масирро идома надеҳ; агар лозим шавад, ёрӣ пурс ё ҳамроҳ ба хона баргард.
Шиддат гирифтани муваққатии нишонаи шинос пас аз гармӣ ё сарборӣ метавонад баъди истироҳат ва хунуккунӣ кам шавад, аммо худат ташхис нагузор. Агар нишонаи нав пайдо шавад, бадшавии назаррас баъди истироҳат нагузарад ё ба ҳодиса шубҳа дошта бошӣ, бо гурӯҳи табобаткунанда тамос гир. Нишонаҳои нав ё шиддатгирифтае, ки зиёда аз як шабонарӯз давом мекунанд, арзёбии тиббиро талаб мекунанд: муҳим аст, ки авҷгирии бемориро аз бадшавии муваққатӣ, сироят ва сабабҳои дигар фарқ кунем.
Пеш аз зиёд кардани сарборӣ бо духтур чӣ баррасӣ кунӣ
Ба қабули духтур метавонӣ қайдҳои кӯтоҳ дар бораи сайругаштҳоятро биёрӣ: кай роҳ рафтӣ, тақрибан чӣ қадар, ҳаво чӣ гуна буд, хастагӣ кай пайдо шуд ва нишонаҳо баъди истироҳат чӣ тавр тағйир ёфтанд. Ба ҷои саволи умумии «Оё роҳ рафта метавонам?» хоҳиш кун, ки барои муайян кардани шароите кумак кунад, ки роҳгардӣ маҳз барои ту бехатар аст.
- Оқилона аст, ки аз кадом қитъа ва дар чӣ гуна шароит сар кунам?
- Чӣ гуна истироҳатро ба нақша гирам ва аз рӯи кадом нишонаҳо сайругаштро ба анҷом расонам?
- Ҳангоми бад шудани биноӣ, заъф, сарчархӣ ё вайрон шудани мувозинат чӣ кор кунам?
- Оё роҳгардиро санҷидан ва асо, роҳрав ё ортезро интихоб ё танзим кардан лозим аст?
- Бо назардошти бемориҳо ва доруҳои ман кадом роҳҳои хунуккунӣ ва реҷаи нӯшидани об мувофиқанд?
Барои рӯзи бад нақшаи дигар омода кун Пешакӣ роҳи эҳтиётиро интихоб кун: масири кӯтоҳ дар назди хона, сайругашт дар дохили бино ё истироҳат. Ин ба ту чандириро нигоҳ доштан ва ҳар баромаданро ба санҷиши ирода табдил надодан ёрӣ медиҳад.
Хулоса
- Давомнокӣ ва суръатро мувофиқи аҳволи худ интихоб кун, на аз рӯи меъёри ягонаи қадамҳо.
- Қитъаҳои кӯтоҳ бо истироҳат метавонанд аз роҳгардии бефосила қулайтар бошанд; таҳқиқот барномаи шахсӣ муқаррар намекунад.
- Дар ҳавои гарм вақти салқинтар, соя ё дохили биноро интихоб кун ва ҳангоми шиддат гирифтани нишонаҳо сайругаштро қатъ намо.
- Ҳангоми вайрон шудани мувозинат масири ҳамвору шиносро ба нақша гир ва масъалаи такягоҳро бо мутахассис баррасӣ кун.
- Нишонаҳои нав ё тӯлонӣ сабабанд, ки бо гурӯҳи табобаткунанда тамос гирӣ, на ин ки худат онҳоро ба гармӣ нисбат диҳӣ.
Саволҳои маъмул
Оё ҳар рӯз роҳ рафтан лозим аст?
Ҳатмӣ нест. Басомади мувофиқ аз аҳвол, нишонаҳо ва нақшаи табобати ту вобаста аст. Онро бо духтур ё физиотерапевт баррасӣ кун; агар имрӯз мувозинат ё нишонаҳои дигар бадтар шуда бошанд, худро маҷбур накун, ки берун равӣ.
Агар нишонаҳо дар гармӣ шиддат гиранд, ин ҳатман авҷгирии беморист?
Не, шиддат гирифтани муваққатии нишонаҳои шинос дар таъсири гармӣ ё сарборӣ метавонад ба падидаи Утхофф вобаста бошад. Аммо танҳо аз рӯи як нишона сабабро боэътимод муайян кардан мумкин нест. Агар нишона нав ё шадид бошад, ё баъди истироҳат ва хунуккунӣ нагузарад, ба духтур муроҷиат кун; бадшавии зиёда аз як шабонарӯз арзёбии тиббиро талаб мекунад.
Оё бо асо ё роҳрав сайругашт кардан мумкин аст?
Агар мутахассис истифодаи такягоҳро тавсия дода бошад, онро мувофиқи дастураш истифода кун. Агар зуд-зуд пешпо хӯрӣ, афтӣ ё мутмаин набошӣ, ки такягоҳ мувофиқ аст, хоҳиш кун, ки роҳгардӣ ва бехатарии масирро арзёбӣ кунанд.
Агар зуд хаста шавам, чӣ кор кунам?
Қитъаро кӯтоҳ кун, таваққуфҳои пешакӣ ба нақша гирифташударо илова намо ва роҳеро интихоб кун, ки аз он ба осонӣ баргаштан мумкин бошад. Агар хастагӣ ба таври назаррас зиёд шуда бошад ё ба фаъолияти маъмулиат халал расонад, инро бо гурӯҳи табобаткунанда баррасӣ кун: сабаб метавонад нишонаҳо ва ҳолатҳои гуногун бошад, на танҳо роҳгардӣ.
Манбаъҳо
- Karpatkin H. et al. Роҳгардии фосилавӣ ва бефосила: масофа ва хастагӣ ҳангоми склерози сершумор. Таҳқиқоти тасодуфии муқоисавии навбатӣ. DOI: 10.1097/NPT.0000000000000091
- Buoite Stella A. et al. Камзӯли хунуккунанда ва таҳаммулпазирии роҳгардӣ дар одамони гирифтори склерози сершумор ва ҳассос ба гармӣ. DOI: 10.1007/s00421-020-04478-3
- Kalb R. et al. Тавсияҳо оид ба машқҳои ҷисмонӣ ва фаъолияти ҳаррӯза ҳангоми склерози сершумор дар марҳилаҳои гуногуни беморӣ. DOI: 10.1177/1352458520915629
- Cattaneo D., Jonsdottir J., Coote S. Мувозинати динамикӣ дар барномаҳои пешгирии афтидан ҳангоми склерози сершумор: тавсияҳои шабакаи байналмилалии таҳқиқотӣ. DOI: 10.7224/1537-2073.2014-062
- White A. T. et al. Таъсири хунуккунии пешакӣ ба қобилияти ҷисмонӣ ҳангоми склерози сершумор. DOI: 10.1177/135245850000600307
- Shephard R. J. et al. Ҳассосият ба гармие, ки аз машқҳои ҷисмонӣ ба вуҷуд меояд, ҳангоми склерози сершумор: баррасии адабиёт дар бораи зуҳурот ва идоракунӣ. DOI: 10.1016/j.msard.2024.105827