Жүру — төзімділікке сынақ емес
Шашыраңқы склероз (ШС) кезінде серуеннің пайдалы болуы үшін оның ұзақ немесе тоқтаусыз болуы міндетті емес. Шаршау, әлсіздік, көрудің өзгеруі, ұю және теңселу күн сайын әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан өзіңе бағдар етіп, басқа біреудің қадам нормасын емес, симптомдарды қауіпті түрде ушықтырмайтын әрі шамадан тыс қажытпайтын жүктемені ал.
Дене белсенділігі ШС кезінде денсаулыққа күтім жасаудың бір бөлігі болуы мүмкін, бірақ жоспарды өз мүмкіндігіңе сай құрған дұрыс. Жаттығуға қатысты ұсынымдар қимыл-қозғалыс деңгейін, симптомдарды және жеке қалауды ескеруге кеңес береді; елеулі шектеулер болса, оңалту маманының немесе физиотерапевтің көмегі әсіресе пайдалы. ШС бар адамдарға арналған ұсынымдарда бәріне бірдей қашықтықтан бастау керек деген талап жоқ.
Басты қағида Серуенді күшің жететіндей, бірақ қорың қалатындай жоспарла. Шаршау жүрісіңе немесе тепе-теңдігіңе әсер етпей тұрып тоқтау — сәтсіздік емес, жүктемені ақылмен реттеу.
Серуеннің қарқыны мен ұзақтығын қалай таңдау керек
Өзіңе әдеттегі күні шамасы келетін бөліктен баста, ең жақсы күніңдегі мүмкіндігіңе сүйенбе. Бұл жақын жердегі орындыққа дейінгі қысқа жол немесе үй маңында бірнеше минут жүру болуы мүмкін. Бастапқы ұзақтыққа ортақ бір норма жоқ: жиі шаршасаң, жақында асқыну кезеңін бастан өткерсең немесе жүрісіңе сенімді болмасаң, неден бастау керегін дәрігермен не физиотерапевтпен талқыла.
Қарқынды баяу ұста: қысқа сөйлемдермен сөйлесе алуың, асықпауың және қадамыңды бақылай алуың керек. Бір уақытта әрі жылдамдықты арттыруға, әрі қашықтықты ұзартуға, әрі күрделірек бағыт таңдауға тырыспа. Алдымен ағзаңның бір қарапайым нұсқаға қалай жауап беретінін байқап көр; жүктемені өзгертуді өзіңді қалай сезінетініңе және маманның ұсынымына сай жаса.
Рандомизацияланған айқаспалы зерттеуге 27 адам қатысты: олар 6 минут бойы тоқтамай жүру тестінен және екі минуттан үш бөлікке бөлінген нұсқадан өтті. Үзіліспен жүргенде қатысушылар орта есеппен көбірек қашықтық жүріп, шаршаудың азырақ күшейгенін хабарлады. Бұл — шағын тест, әр адамға дайын серуен жоспары емес. Дегенмен ол өзіңді тоқтаусыз жүруге мәжбүрлемей, демалысы бар қысқа бөліктерді байқап көру идеясын қолдайды.
Karpatkin H. et al. Effects of intermittent versus continuous walking on distance walked and fatigue in persons with multiple sclerosis: a randomized crossover trial. J Neurol Phys Ther. 2015.Осыған ұқсас тәсілді тесті дәл қайталамай-ақ жоспарлауға болады: қысқа бөлікті жүріп өт, қауіпсіз жерде тоқта да, тек күшіңді жинап, өзіңді нық сезінсең ғана жалғастыр. Үзіліс кезінде тыныш тұруға, отыруға немесе үйге қарай бұрылуға болады. Серуеннен кейін ұзақ уақыт бойы әдеттегі тірлігіңе келе алмасаң, келесі жолы себебін талқыламай тұрып жүктемені арттырма.
Ыстық және симптомдардың уақытша күшеюі
ШС кезінде ыстықтан, ыстық бөлмеден немесе дене жүктемесінен дене температурасы көтерілсе, бұрыннан таныс симптомдар уақытша күшеюі мүмкін. Мұны Утхофф феномені деп атайды. Мысалы, әлсіздік, көрудің бұлыңғырлануы немесе тұрақсыздық сезімі күшеюі мүмкін. Мұндай жағдай жүктемені тоқтатып, салқындауға себеп болады; симптомды «жеңуге» тырысудың қажеті жоқ.
Серуенді күннің салқындау уақытына жоспарлап, көлеңкелі жерді немесе қолайлы температурасы бар бөлмені таңда. Өзіңе жайлы болса, тым ысытпайтын киім, қолжетімді су және салқын мата көмектесуі мүмкін. Салқындатқыш кеудеше — ықтимал құралдардың бірі ғана; оны міндетті түрде сатып алу қажет емес, әрі ол дәрігердің жеке кеңесін алмастырмайды.
Айқаспалы зерттеуге ШС және ыстыққа сезімталдығы бар 10 әйел қатысты. Зерттеу жағдайында салқындатқыш кеудеше киген қатысушылар салқындату әсері имитацияланған жағдаймен салыстырғанда ұзағырақ әрі алысырақ жүрді. Қатысушылар саны аз және хаттама арнайы болғандықтан, мұндай әсер бәрінде болады деп уәде етуге немесе кеудешені сырттай таңдап беруге болмайды. Нәтиже салқындатуды ықтимал шара ретінде талқылауға болатынын көрсетеді.
Buoite Stella A. et al. Effects of a cooling vest with sham condition on walking capacity in heat-sensitive people with Multiple Sclerosis. European Journal of Applied Physiology. 2020.Салқындау үшін дәріні өз бетіңше қабылдама Жүктемеге төзімділікті жасанды түрде өзгерту үшін дәрілерді, соның ішінде қызу түсіретін дәрілерді қолданба. Дәрі мен салқындату құралдарын таңдауды дәрігермен талқыла: бұл мақала медициналық кеңесті алмастырмайды.
Тепе-теңдік өзгерсе, бағытты қалай таңдау керек
Қадамың тұрақсызданса, шаршаған кезде жиі сүріне бастасаң немесе көшеде көруің бағдарлауға кедергі келтірсе, бағытыңды алдын ала ойластыр. Тік өр, баспалдақ және күрделі өткелдері жоқ тегіс жолдан баста. Демалатын орындары бар қысқа айналма жолды немесе үйге оңай қайтуға болатын бағытты таңда; бір жаққа ұзақ кететін жолға шықпа.
- Жолдың тегістігі мен жарықтандырылуын тексер; мұздан, борпылдақ топырақтан және заттар бөгеп тұрған жолдардан аулақ бол.
- Орындықтарды немесе үзіліс жасауға болатын басқа қауіпсіз жерлерді алдын ала белгіле.
- Телефоныңды ал; қауіпсіздігің үшін қажет болса, жақыныңа бағытыңды айтып қой.
- Маман тағайындаған таяқ не жүріс құралын оның нұсқауына сай пайдалан; кеңеспей жүріп тірек тәсілін өзгертпе.
- Тепе-теңдігің бұзылса, бейтаныс бағытта жалғыз жүрме: біреуден бірге жүруін өтін немесе ғимарат ішінде серуенде.
Қолайлы тірек серуенді «өз бетіңше жасай алмайтындай» етпейді: оның мақсаты — қауіпсізірек қозғалуға көмектесу. Құлап қалсаң, жиі құлай жаздасаң, аяқ ұшыңа шалынып қалсаң немесе шаршаған сайын жүрісің күрт өзгеретінін байқасаң, дәрігерден жүрісіңді бағалап, физиотерапевтке жолдама беруін сұра. Мамандар тепе-теңдігіңді тексеріп, тірек құралын таңдауға көмектесіп, қазір саған қандай жол мен қашықтық қолайлы екенін анықтай алады.
«Қашықтықты қуалама: бағытта уақытында демалып, үйге асықпай оралуға мүмкіндік болсын».
Шамадан тыс күш түскенін қалай байқап, әрекет ету керек
Шығар алдында әдеттегі жағдайыңды қысқаша бағала: қаншалықты шаршадың, нық тұра аласың ба, таныс симптомдарың күшейген жоқ па? Серуен кезінде тек ентігуге ғана емес, қадамыңның сапасына да назар аудар: аяғыңды көтеру, бұрылу, кедергілерді көру немесе тепе-теңдікті сақтау қиындады ма? Серуен ұзақтығын, жағдайды және одан кейінгі хал-жағдайыңды жазып отырсаң, дәрігермен бірге белгілі бір заңдылықтарды байқау оңайырақ болады.
- Симптомдарың күшейе бастаса немесе жүру қауіпті бола бастаса, қарқынды баяулат не тоқта.
- Құлап қалу қаупінсіз отыра алсаң, қауіпсіз жерге отыр; салқын бөлмеге немесе көлеңкеге өт.
- Қолыңдағы мүмкіндікпен денеңді салқындатып, хал-жағдайың әдеттегі деңгейге келгенше күт.
- «Аз ғана қалды» деп бағытты жалғастыра берме; қажет болса, көмек сұра немесе біреумен бірге үйге қайт.
Ыстықтан немесе жүктемеден кейін бұрыннан бар симптомның уақытша күшеюі демалып, салқындаған соң басылуы мүмкін. Бірақ өзіңе өзің диагноз қойма. Жаңа симптом пайда болса, айқын нашарлау демалғаннан кейін де басылмаса немесе не болып жатқанын білмесең, емдеуші мамандар тобына хабарлас. Бір тәуліктен артық сақталатын жаңа немесе күшейген симптомдар медициналық бағалауды қажет етеді: асқынуды уақытша нашарлаудан, инфекциядан және басқа себептерден ажырату маңызды.
Жүктемені арттырмас бұрын дәрігермен нені талқылау керек
Қабылдауға серуендер туралы қысқа жазбаларыңды ала бар: қашан жүргеніңді, шамамен қанша жүргеніңді, ауа райы қандай болғанын, шаршау қашан басталғанын және демалғаннан кейін симптомдарың қалай өзгергенін жаз. «Маған жүруге бола ма?» деп жалпы сұраудың орнына, дәл өзіңе жүру қауіпсіз болатын жағдайларды анықтауға көмектесуін өтін.
- Қандай бөліктен және қандай жағдайда бастағаным дұрыс?
- Қанша уақыт демалуды жоспарлауым керек және серуенді қай белгілерге қарап аяқтағаным жөн?
- Көруім нашарласа, әлсіздік, бас айналу немесе тепе-теңдік бұзылса не істеуім керек?
- Жүрісімді тексертіп, таяқты, жүріс құралын немесе ортезді таңдау не реттеу қажет пе?
- Ауруларым мен дәрілерімді ескерсек, қандай салқындату тәсілдері мен су ішу тәртібі маған қолайлы?
Өзіңді жайсыз сезінетін күндерге жоспар құрып қой Алдын ала қосымша нұсқа таңда: үй маңындағы қысқа бағыт, ғимарат ішінде серуендеу немесе демалу. Бұл жағдайға қарай икемделуге көмектесіп, әр серуенді ерік-жігерді сынауға айналдырмайды.
Қысқаша түйін
- Ұзақтық пен қарқынды ортақ қадам нормасына емес, өз жағдайыңа сай таңда.
- Демалысы бар қысқа бөліктер тоқтаусыз жүруден қолайлы болуы мүмкін; зерттеу жеке бағдарлама ұсынбайды.
- Ыстықта салқындау уақытты, көлеңкені немесе ғимарат ішін таңда; симптомдарың күшейсе, серуенді тоқтат.
- Тепе-теңдік бұзылса, тегіс әрі таныс бағытты жоспарлап, тірек құралын маманмен талқыла.
- Жаңа немесе ұзақ сақталатын симптомдар туралы емдеуші мамандар тобына хабарлас; оларды өз бетіңше ыстықтан болды деп түсіндірме.
Жиі қойылатын сұрақтар
Күн сайын жүруім керек пе?
Міндетті емес. Саған қолайлы жиілік хал-жағдайыңа, симптомдарыңа және ем жоспарыңа байланысты. Оны дәрігермен немесе физиотерапевтпен талқыла; бүгін тепе-теңдігің не басқа симптомдарың нашарласа, өзіңді серуендеуге мәжбүрлеме.
Ыстықта симптомдарым күшейсе, бұл міндетті түрде асқыну ма?
Жоқ, ыстық немесе жүктеме әсерінен бұрыннан таныс симптомдардың уақытша күшеюі Утхофф феноменімен байланысты болуы мүмкін. Бірақ бір ғана белгіге қарап себебін нақты анықтау мүмкін емес. Симптом жаңа, қатты болса немесе демалып, салқындағаннан кейін басылмаса, дәрігерге хабарлас; бір тәуліктен ұзақ нашарлау медициналық бағалауды қажет етеді.
Таяқпен немесе жүріс құралымен серуендеуге бола ма?
Егер маман саған тірек құралын пайдалануды ұсынса, оның нұсқауына сай қолдан. Жиі сүрінсең, құлап қалсаң немесе құралдың саған сай екеніне сенімді болмасаң, жүрісің мен бағыттың қауіпсіздігін бағалауын сұра.
Тез шаршап қалсам не істеймін?
Жүретін бөлікті қысқарт, алдын ала тоқтайтын жерлерді жоспарла және қайтуы оңай бағытты таңда. Шаршауың айтарлықтай күшейсе немесе күнделікті тірлігіңе кедергі келтірсе, емдеуші мамандар тобымен талқыла: бұған тек жүру ғана емес, әртүрлі симптомдар мен жағдайлар себеп болуы мүмкін.
Дереккөздер
- Karpatkin H. et al. Шашыраңқы склероз кезіндегі үзіліспен және үздіксіз жүру: қашықтық пен шаршау. Рандомизацияланған айқаспалы зерттеу. DOI: 10.1097/NPT.0000000000000091
- Buoite Stella A. et al. Шашыраңқы склерозы және ыстыққа сезімталдығы бар адамдардың жүру қабілетіне салқындатқыш кеудешенің әсері. DOI: 10.1007/s00421-020-04478-3
- Kalb R. et al. Аурудың бүкіл ағымы бойындағы шашыраңқы склероз кезінде дене жаттығулары мен күнделікті белсенділікке арналған ұсынымдар. DOI: 10.1177/1352458520915629
- Cattaneo D., Jonsdottir J., Coote S. Шашыраңқы склероз кезіндегі құлаудың алдын алу бағдарламаларындағы динамикалық тепе-теңдік: халықаралық зерттеу желісінің ұсынымдары. DOI: 10.7224/1537-2073.2014-062
- White A. T. et al. Алдын ала салқындатудың шашыраңқы склероз кезіндегі дене жүктемесін орындау қабілетіне әсері. DOI: 10.1177/135245850000600307
- Shephard R. J. et al. Шашыраңқы склероз кезіндегі дене жүктемесінен туындайтын ыстыққа сезімталдық: белгілері мен басқару жолдары туралы әдеби шолу. DOI: 10.1016/j.msard.2024.105827