Сайил қилиш йәнә бир процедура әмәс
Диализда өзиңни қандақ һис қилишиң һәр күни кәскин өзгириши мүмкин. Процедуридин кейин һалсизлиқ яки бешиңниң айлинишини һис қилишиң, башқа бир күни болса ишлириңни бемалал қилип меңишиң мүмкин. Шуңа меңиш пиланиңни бәлгиләнгән қәдәм саниға әмәс, бәлки күчни қандақ көтүрәләйдиғанлиғиңға асасла. Баштики мәхсәт — өткүзүп қойған сайилларни толдуруш әмәс, бәлки қайтилап қилалайдиған өзәңгә мас ритмни тепиш.
Меңишму, бирәр изилдändики яхши нәтиҗиму давалашниң орнини басмайду. Әгәр гемодиализға мәркәзгә барсаң, пиланиңни нефролог яки медсестра билән муһакимә қил: улар сеанс вақтида қан бесимиң, һалсизлиғиң вә умумий әһвалиңниң адәттә қандақ өзгиридиғанлиғини билиду. Әгәр йеқинда фистула ясалған яки катетер орнитилған болса, қайси вақитта вә қандақ паалийәткә рухсәт қилинидиғанлиғини айрим сора.
Алди билән давалаш гурупписиңдин рухсәт ал Төвәндики план шәхсий көрсәтмә әмәс, муһакимә қилиш үчүн берилгән мисал. Қан бесимиң турақсиз болса, қан тамур йолиңға йеқинда операция қилинған болса яки йеңи аламәтләр байқалса, күч чиқириштин аввал давалаш гурупписиң билән келиш.
Сайилни өз җәдвилиңгә маслаштур
Сиртқа чиқиштин бурун, тез олтирип дәм алалайдиған вә өйгә қайталайдиған йолни талла. Башта өйүңгә йеқин қисқа айланма йол қолайлиқ: һарисаң, уни ахириғичә меңишқа шәрт йоқ. Аяқ кийимиң путуңда мустәһкәм турсун, қәдимиң болса нәпәс үчүн қийналмай қисқа җүмлиләр билән сөзләләйдиғандәк болсун. Қәдәм сүръитини тәпсилий бәлгиләшни халисаң, сөзлишиш синиғини көр.
Диализ болған күннинила әмәс, униңдин кейин келидиған күни адәттә өзүңни қандақ һис қилидиғанлиғиңниму нәзәрдә тут. Өтүп кәткән қәдәмләрни «толдуруш» үчүн өзәңни қистима: бу вәзийәттә дәм елишиңму пиланиңниң бир қисми. Қәйәрдә вә қачан маңғанлиғиңни, сайилниң тәхминән қанчә вақит болғанлиғини, шу пәйттә вә кейин өзүңни қандақ һис қилғанлиғиңни хатиригә йезип қой. Бу саңа вә давалаш гурупписиңа өзәңгә мас ритмни тепишни асанлаштуриду.
- Сайилдин бурун бешиңниң айлиниши, һалсизлиқ, көңүл айниш, нәпәс қисилиши вә умумий әһвалиңни баһала.
- Дәм алғили болидиған, өзәң яхши билидиған қисқа йолни талла.
- Суюқлуқ ичиш чәклимисини өз алдиңға өзгәртмә: саңа бәлгүләнгән ичиш тәртивигә әмәл қил.
- Бүгүн өзүңни адәттикидин начар һис қилсаң, сайилни қисқарт яки башқа вақитқа қалдур.
Меңишни күнләргә қандақ тәқсим қилиш керәк
Һәммә үчүн «әң яхши күн» дегән ортақ җавап йоқ. Көпинчә процедура болмиған күндин башлаш асан болиду; бу күндә керәк болса дәрһал өйгә қайталайдиғанлиғиңни билисән. Диализ күнидә тиниңниң адәттики җавабиға қарап иш тут: бәзи кишигә сеанс алдида аста вә қисқа сайил қилиш мас келиду, башқилар үчүн күчини давалашқа сақлап қоюш тоғра болиду. Һалсиз яки өзәңни турақсиз һис қилсаң, процедурадин кейин дәрһал сайилға чиқишниң һаҗити йоқ.
| Күн | Башлаш үчүн бир йол | Немигә диққәт қилиш керәк |
|---|---|---|
| Диализ болмиған күн | Қисқа, аста сайил; өзүңни яхши һис қилсаң — азрақ узартишиң мүмкин | Дәм алалайдиған яки өйгә қайталайдиған йолни талла |
| Процедура күни, сеансниң алдида | Өзүңни адәттикидәк һис қилсаң вә давалаш гурупписиң қарши болмиса, сайил қил | Вақитқа запас қалдур, мәркәзгә беришқа алдирап кәтмә |
| Процедура вақтида | Пәقەت мәркәздә уюштурулған вә рухсәт қилинған һәрәкәт яки мәшқләрнила қил | Аппаратқа яки түтүкләргә уланған пәйттә меңишқа урунма |
| Процедуридин кейин дәрһал | Дәм ал; һалсизлиқ, бешиңниң айлиниши яки турақсизлиқ болса, сайилни кейингә қалдур | Диализдин кейин қан бесими чүшүп кетиши мүмкин; адәттин ташқири аламәтләрни давалаш гурупписиға ейт |
Әгәр мәркәздә диализ вақтида мәшқ қилиш программиси болса, униң саңа мас келидиған-кәлмәйдиғанлиғини сора. Бу өз алдиңға сайил қилиш билән бирдәк әмәс: мәшқләр бөлүм қаидилири бойичә, қан тамур йоли нәзәрдә тутулған вә хизмәткәрләр назаритидә өткүзүлиду. Тәкшүрүш нәтиҗилириниң обзорида сеанс вақтида мәшқ қилишқа аит көплигән тәвсийәләрниң процедураниң дәсләпки қисмиға бағлиқ екәнлиги, бирақ тәвсийәләрниң өзара пәрқ қилидиғанлиғи көрситилгән. Бу қаидини мәркәздин ташқири сайилларға көчүрмә: саңа мас вақитни давалаш гурупписиң билән бәлгилә.
Муәллипләр елан қилинған тәвсийәләрни селиштуруп, вақит, күч вә қан тамур йолини қоғдаш тоғрисидики мәслиһәтләрниң пәрқ қилидиғанлиғини һәм көпинчә йетәрлик тәпсилий берилмигәнлигини байқиған. Әмәлий хуласә: һәммә кишигә ойланмайла тәвсийәләйдиған бирла җәдвәл йоқ; пиланни давалаш гурупписи билән келишиш керәк.
Lambert K. et al. Диализ алидиған кишиниң җисманий паалийити вә мәшиқ қилиш тәвсийәллири: даирилик обзор.Аздин башла вә тиниңниң җавабини баһала
Синақ қилип башлаш үчүн давалаш гурупписиң билән процедура болмиған күнләрдә бирнәччә минут аста меңишни муһакимә қилсаң болиду. Мәсилән, һәптидә бир-икки қетим бәш минуттин башла — бу мәҗбурий өлчәм әмәс, бәлки көтирәләйдиғанлиғиңни қисқа вақит синаш. Сайил вақтида вә униңдин кейин өзүңни яхши һис қилсаң, вақитни аста-аста көпәйт. Әһвалиң начарлашса, күчәйтмә; буни давалаш гурупписиңға ейт.
Башта мәхсус тезлишиш яки қәдәм санини қоғлаш керәк әмәс. Сөзләләйдиған күчтә меңи; сөзләш қийинлашса, қәдимиңни астилат яки тохта. Һәрхил күнләрдә бирнәччә қисқа қетим чиқиш бир узун сайилдин қолайлиқ болуши мүмкин. Белгүлигән күниңдә сайилға чиқалмисаң, тәйяр болғанда адәттики ритмиңға қайт.
Изилдәштә 60 қатнашқучи қәдәм өлчигүч вә һәптилик мәхсәт алди яки адәттики ярдәмни қобул қилди. Үч айдин кейин программа гурупписида ортачә қәдәм сани назорат гурупписидикидин көп болди. Программа ахирлашқандин кейин қатнашқучиларниң қәдәм сани дәсләпки өлчәмгә қайтти. Бу кичик вә әмәлгә ашурушқа болидиған мәхсәтләрниң пайдисини қоллайду, бирақ һәр кимдә мошундақ нәтиҗә болидиғанлиғини яки һәммә кишигә қәдәм өлчигүч керәклигини испатлимайду.
Sheshadri A. et al. Диализ бемарлириниң һәптилик қәдәм санини ашуруш үчүн меңиш интервенцияси: пилотлуқ рандомизацияләнгән контроллуқ синақ.Башқа бир көп мәркәзлик изилдәштә диализ мәркәзлириниң хадимлири назарәт қилған, шәхскә маслаштурулған өйдә меңиш программиси адәттики паалийәткә селиштурғанда җисманий иқтидар тестлириниң нәтиҗисини яхшилиди. Бирақ бу уюштурулған программа еди; бу һәр кимниң охшаш вақит яки күч билән меңиши керәклигини испатлимайду. Нәтиҗиләрни давалаш гурупписиң билән һәрәкәт тоғрисида сөзлишишкә асас қил, көчүрүшкә тегишлик тайяр пилан дәп қарима.
Синақта 296 бемарниң адәттики паалийити билән диализ мәркәзлириниң хадимлири назарәт қилған, шәхскә маслаштурулған төвән күчлүк өйдә меңиш программиси селиштурулди. Алтә айдин кейин меңиш гурупписида алтә минутлуқ меңиш вә орундуқтин туруш тестлириниң нәтиҗиси яхшиланди. Изилдәштә келишип алмиған һалда өз алдиға сайил қилиш әмәс, бәлки тәртипкә салинған программа баһаланди.
Manfredini F. et al. Диализ алидиған бемарлардики мәшқләр: көп мәркәзлик, рандомизацияләнгән клиникилиқ синақ.Қан тамур йолуңни қоғда, бирақ адәттики меңиштин қорқма
Гемодиализда қан тамур йоли артерия-вена фистуласи, графт яки катетер болуши мүмкин. Сайил вақтида қан тамур йолиңниң үстигә бесим чүшүрмә, сумка яки бәлбағниң уни ишқилишиға яки тартқилишиға йол қойма. Әгәр қолуңда фистула яки графт болса, қолуңни бош тутуп, тәбиий һалда һәрәкәтлән; айрим рухсәт алмай туруп бу қол билән қаршилиққа қарши мәшқ қилма. Қолға чүшүргили болидиған күч тоғрисидики мәслиһәтләр һәр хил болуши мүмкин — өз давалаш гурупписиңдин ениқла.
Катетер болса, уни мустәһкәмләш вә таңғучни күтүш тоғрисидики көрсәтмиләргә әмәл қил. Таңғуч бузулған яки катетер тартип, меңишиңа тосқунлуқ қилидиған болса, сайилға чиқма: авал мәркәз билән алақә қилип, немә қилиш керәклигини сора. Қан тамур йолиң йеқинда ясалған яки операция қилинған болса, көптин бери сақайған фистулаға мунасивәтлик адәттики қаидиләр саңа тоғра келиду дәп ойлима.
Яхши план — сайилдин кейин узақ әслигә келишни талап қилидиған әмәс, бәлки йәнә бир қетим сайил қилалайдиғандәк һис қалдуридиған план.
Қачан тохтап, ярдәм сораш керәк
Меңиватқанда бешиң айланса, адәттин ташқири һалсизлиқ, көңүл айниш, чүшишиш, жүрәкниң тез соқуши яки бу хил күч чиқарғанда бурун болмиған нәпәс қисилиши пәйда болса, тохта вә бихәтәр йәрдә олтар яки ят. Әһвалиң начарлишиватқанда «меңиш билән өтүп кетәр» дәп давамлаштурма. Аламәт өтүп кәтмисә, қайтилинип турса яки процедурадин кейин башланса, давалаш гурупписиңға ейт; қачан башланғанлиғини вә немә қилғанлиғиңни йезип қой.
Хәтәрлик аламәтләр болса сайилни давамлаштурма Көкрәк ағриши яки бесилиши, қаттиқ нәпәс қисилиши, һуштин кетиш, күчлүк һалсизлиқ, қан тамур йолидин тохтимай қан кетиш яки фистуланиң адәттики дириллишиниң туюқсиз өзгириши дәрһал баһалашни талап қилиду. Аламәтләрниң җиддийлиги бойичә диализ мәркәзи, дохтур яки җиддий ярдәм хизмити билән алақә қил.
- Көкрәк ағриса, һуштин кәтсәң яки нәпәсиң қаттиқ қисилса, қайта меңишқа башлима.
- Қан тамур йоли әтрапида қизириш, иссиқлиқ, қаттиқ ағриқ яки шиш байқисаң, дәрһал медицина гурупписиға ейт.
- Фистула яки графт адәттикидәк дирилләшни тохтатса, дәрһал мәркәз яки дохтур билән алақә қил.
- Адәттин ташқири әһвалиң начарлашқандин кейин, давалаш гурупписиң билән муһакимә қилмиғичә күчни ашурма.
Диализдин кейин һарғин болушуң өзлүкидин бирәр ишни хата қилғанлиғиңни билдүрмәйду. Бирақ һарғинлиғиң сезиләрлик күчәйсә, адәттикидин балдур башланса яки күндилик ишлириңға тосқунлуқ қилса, пەقەت сайилни қисқартмай, буни давалаш гурупписиңға ейт. Аламәтниң түпки хәвпини бир қетимлиқ сайилғила қарап ениқлашқа болмайду. Кесәлликтин яки узақ үзіліштин кейин паалийәткә қайтсаң, меңишқа қайтишниң умумий қаидилириму пайдилиқ болуши мүмкин — әлвәттә, давалаш пиланиңға маслаштур.
Гемодиализдин дәрһал кейин сайил қилсам боламду؟
Һалсизлиқ, бешиңниң айлиниши яки өзәңни турақсиз һис қилсаң, сайилни кейингә қалдур. Процедуридин кейин бәзи кишиниң қан бесими төвәнләйду. Сеансни яхши көтәргән күнләрдә немә қилишни давалаш гурупписиң билән муһакимә қил.
Белгүлүк бир қәдәм санини меңишим керәкму؟
Диализдики һәр бир киши әмәл қилиши керәк болған ортақ мәхсәт йоқ. Давалаш гурупписиң билән келишилгән вә әһвалиңни начарлаштурмайдиған қисқа йолдин башла. Қәдәм өлчигүчни өзгиришни байқаш үчүн ишләтсәң болиду, бирақ у муваппәқийәт өлчими яки өзәңни көпирәк күчәшкә баһанә болмисун.
Процедура болған күни меңишқа боламду؟
Өзүңни адәттикидәк һис қилсаң вә мәркәзгә алдирамай йетип беришкә вақтиң йәтсә, бәзи чағда сеансниң алдида қисқа сайил қилишқа болиду. Процедура вақтида пәقەت рухсәт қилинған программа даирисидила һәрәкәтлән; униңдин кейин һалсизлиқ яки бешиңниң айлинишиға қаримай сайилға чиқма.
Фистула бар қолумни қимирлатмаслиғим керәкму؟
Адәттики сайил қилиш қолуңни қимирлатмай тутушни талап қилмайду. Бирақ фистулаға бесим чүшүрмә вә шәхсий көрсәтмә алмай туруп бу қол билән күчкә бағлиқ мәшқ қилма. Болупму қан тамур йолиң йеңи болса, қаидиләрни давалаш гурупписиңдин ениқла.
Сайилдин кейин өзүмни начар һис қилсам немә қилимән؟
Тохта вә дәм ал. Әһвалиң қаттиқ начарлашса, оңланмиса яки хәтәрлик аламәтләр билән қошулса, тиббий ярдәмгә мураҗиәт қил. Қанчә вақит меңигәнлигиңни, аламәтләр қачан башланғанлиғини вә тохтиғандин кейин қандақ өзгәргәнлигини диализ гурупписиға ейт.
- Сайилни башлашни вә қан тамур йолини қоғдаш қаидилирини давалаш гурупписиң билән келиш.
- Күн вә сайилниң вақтини ортақ пиланға әмәс, өз әһвалиңға қарап талла.
- Қисқа вә аста меңиштин башла; вақитни пәقەت яхши көтәргәндила көпәйт.
- Һалсиз болсаң, бешиң айланса яки тәңпуңлуқни сақлаш қийин болса, процедурадин кейин дәрһал сайилға чиқма.
- Көкрәк ағриса, һуштин кәтсәң, нәпәсиң қаттиқ қисилса яки қан тамур йолида өзгириш байқиса, тохтап дәрһал ярдәм сора.
Мәнбәләр
- Sheshadri A. et al. Диализ алидиған кишигә арналған меңиш программисиниң пилотлуқ рандомизацияләнгән синақ изилдәши, 2020. DOI
- Manfredini F. et al. Диализ алидиған кишидики мәшқләр бойичә көп мәркәзлик рандомизацияләнгән изилдәш, 2017. DOI
- Lambert K. et al. Диализ алидиған кишиниң җисманий паалийити бойичә тәвсийәләрниң обзори, 2022. DOI
- Qin Y. et al. Гемодиализ вақтидики мәшқләрниң үнүмдарлиғи вә бихәтәрлиги бойичә системилиқ обзор вә мета-таһлил, 2019. DOI
- National Kidney Foundation. Гемодиализ: аламәтләр, қан тамур йоли вә җиддий мураҗиәт қилишни талап қилидиған һаләтләр. National Kidney Foundation
