Ыңгайлуу сейилдөө километрден башталбайт
Бир эле көчө ар башкача сезилиши мүмкүн: бүгүн тынч болсо, эртең жанында оңдоо иштери жүрүп, катуу музыка угулушу же адаттан тыш көп адам болушу мүмкүн. Аутизми бар адам үчүн маршруттун узундугу гана эмес, сенсордук чөйрө, алдын ала билүү мүмкүнчүлүгү, токтой алуу жана планды өзгөртүүгө укугу да маанилүү.
Сенсордук өзгөчөлүктөр ар бир адамда ар башка. Кимдир бирөөгө катуу үндөр жана жарык тоскоол болсо, дагы бирөө жыттарга, тийүүгө, шамалга же тегиз эмес жолго өзгөчө сезимтал болушу мүмкүн. Башка адам болсо, тескерисинче, кыймылды жана күчтүү сезимдерди издейт. Ага эмне жагымсыз болорун алдын ала чечип койбо: жооп бере алса, сура же кайсы шарттар жардам берерин чогуу байкагыла.
Жакшы сейилдөө — эң көп жол басылган сейилдөө эмес. Бул адам өзүн жетиштүү тынч, коопсуз сезип, кызыгуу менен убакыт өткөргөн сейилдөө.
Маанилүү: басуу аутизмди дарылабайт жана адамды жагымсыз стимулдарга көндүрүүнүн жолу катары колдонулбашы керек. Бул эс алуу, өз алдынча жүрүү же жагымдуу иш болушу мүмкүн — эгер адамдын өзүнө ушундай формат ылайык болсо.
Адегенде ыңгайлуулукка эмне таасир этерин бил
Маршрутту тандоодон мурун сейилдөөнү эмне жеңилдетерин, эмне кыйындатарын чогуу аныктап көр. Сөздөрүнө гана таянба: адам ашыкча жүктөлүп жатканын жаңсоо, карточка, коммуникациялык түзмөк, кетүүгө аракет кылуу же жүрүм-турумунун өзгөрүшү аркылуу билдириши мүмкүн. Бул белгилер даяр жооп бербейт, ошондуктан реакцияны дароо эркелик же баш тартуу деп эсептебей, айлана-чөйрөнү жайбаракат текшерген жакшы.
- Үн: транспорт, сигнализация, иттердин үргөнү, катуу сүйлөгөн топтор, курулуш иштери.
- Жарык жана аба ырайы: көз уялткан жарык, бүлбүлдөө, ысык, суук, шамал же капыстан жааган жамгыр.
- Жыттар жана денедеги сезимдер: түтүн, тамактын жыты, ным кийим, ыңгайсыз бут кийим, кийимдин тигиштери жана этикеткалары.
- Мейкиндик жана кыймыл: тар тротуарлар, эл, велосипеддер, күтүлбөгөн тийүүлөр.
- Алдын ала билүү мүмкүнчүлүгү: бейтааныш бурулуш, жабык өтмөк, көпкө күтүү же пландарды күтүүсүз өзгөртүү зарылдыгы.
Толук күндөлүк жүргүзүү шарт эмес. Кээде сейилдөөдөн кийин кыскача белгилеп коюу жетиштүү: кайсы жерде тынчыраак болду, кайсы учурда кыйындады, эмне улантууга жардам берди же сейилдөөнү бүтүргүңөр келди. Окшош жагдайларды салыштырып, адамдын өз пикирин эске ал. Бир жолку кыйын сейилдөө бардык сейилдөөлөр ушундай болот дегенди билдирбейт.
Авторлор эки курактык топтогу балдардын ата-энелеринен сурамжылоо алышкан. Ата-энелер чөйрөнүн сенсордук өзгөчөлүктөрү жана социалдык талаптар коомдук жашоого катышууну кыйындатышы мүмкүн экенин белгилешкен. Бул изилдөө басуу үчүн конкреттүү маршруттарды текшерген эмес, бирок практикалык тыянакты колдойт: адамдын өзүн гана эмес, анын айланасындагы шарттарды да эске алуу маанилүү. Маалыматтар стимулдардын баарына ылайыктуу универсалдуу тизмесине эмес, ата-энелердин билдирүүлөрүнө негизделген.
Simpson K, Adams D. Disability and Rehabilitation. 2024.Тынчтыгын жана жолдон кайта алуу мүмкүнчүлүгүн эске алып танда
Алгачкы сейилдөө үчүн эң кооз маршрутту эмес, түшүнүүгө оңой жана зарыл болсо тез бүтүрө турган маршрутту танда. Токтой турган бир нече жери бар тааныш жол бак-дарагы азыраак жаңы паркка караганда ыңгайлуураак болушу мүмкүн. Эгер белгилүү бир иш үчүн, мисалы дүкөнгө баруу үчүн чыксаңар, жолду да, кайтуунун кошумча вариантын да алдын ала ойлон.
| Вариант | Эмнеси ыңгайлуу болушу мүмкүн | Алдын ала эмнени текшерүү керек |
|---|---|---|
| Тынч көчө же тааныш короо | Тааныш белгилер, үйгө чейинки кыска жол | Унаа кыймылы, иттер, күтүүсүз оңдоо иштери |
| Тынч убактагы парк | Жай басып, токтоп турууга болот | Эл, ызы-чуулуу аянтчалар, жолдордун абалы |
| Үйдүн жанындагы кыска айлампа | Узак жол менен артка кайтпай эле сейилдөөнү бүтүрүү оңой | Өтмөктөр, тыныгууга коопсуз жерлер |
Көчөнүн ызы-чуусу тоскоол болсо, тынч убакта же кыймыл көп жерлерден алысыраак маршрут менен сейилдеп көр. Тескерисинче, жалгыз сейилдөө тынчсыздандырса, адамдар бар, бирок четке чыгып кетүүгө мүмкүн болгон тааныш жерди танда. Баарына бирдей ылайык «сенсордук жактан ыңгайлуу» маршрут жок: белгилүү бир адамдын каалоосуна таянып, бир учурда бир гана шартты өзгөрт.
- Жолдун бетин, өтмөктөрдү, жарыкты, эс алууга боло турган жерлерди жана тез кайтуу мүмкүнчүлүгүн текшер.
- Аралыкты гана эмес, өтмөктөрдө күтүү убактысын, ызы-чууну жана кыймылдын жыштыгын да эске ал.
- Эгер адамга карталар жакса, жолду алдын ала көрсөт; карталар ашыкча жүктөсө, жөнөкөй түшүндүрмө же тааныш белгилерди колдон.
- Үндөн коргоочу каражат, кепка же күндөн коргоочу көз айнек адамдын өзүнө жакса, жардам бериши мүмкүн. Аксессуарды анын каалоосуна каршы колдонбо.
Маршрутту милдеттенмесиз текшерип көр Адегенде жаңы жерди көрүп келсеңер, өтө кыска аралыкты басып көрсөңөр же үйдөн чыгып, андан ары эмне кыларыңарды ошол жерден чечүүнү макулдашсаңар болот. Маршрут менен таанышуу аны сөзсүз аягына чейин басып өтүү убадасына айланбашы керек.
Сейилдөөгө даярдан, бирок тандоо мүмкүнчүлүгүн калтыр
Эгер адам окуялардын тартибин алдын ала билгенде өзүн жакшыраак сезсе, сейилдөөгө чыгарыңарды алдын ала айтуу белгисиздикти азайтышы мүмкүн. Жердин сүрөтүн, кыска жазууну, картаны, таймерди, оозеки планды же көнүмүш коммуникация ыкмасын колдонсо болот. Өзүнө ылайык келбеген адамга визуалдык жадыбалды таңуулабоо маанилүү.
- Кайда барарыңарды жана жол болжол менен кандай өтөрүн айт же көрсөт.
- Өзгөрүшү мүмкүн болгон нерселерди өзүнчө белгилеп кой: мисалы, жол кээде жабылып калат же автобус кечигиши мүмкүн.
- Тандоого боло турган варианттарды сунушта: кыска же узун айлампа менен басуу, тыныгуу же кайтуу.
- Адам токтогусу же сейилдөөнү бүтүргүсү келгенин кантип билдирерин алдын ала макулдашып алгыла.
- План өзгөрсө, бул тууралуу түз айт жана баары мурдагыдай деп убада бербей, түшүнүктүү альтернатива сунушта.
Эки окуучунун катышуусунда жүргүзүлгөн чакан изилдөөдө визуалдык колдоо кийинки ишке өтүүнү тездеткени байкалган; авторлор үйдөгү жана коомдук жайлардагы өтүүлөрдү изилдешкен. Бул пайдалуу мисал, бирок жадыбал ар бир адамга сөзсүз жардам берет деген далил эмес. Көрсөтмөлөрдү сынап көр: адам көнгөн форматты колдонуп, чындап жардам берсе гана калтыр.
Эки окуучунун изилдөөсүндө үйдө жана коомдук жайларда сабактардын ортосунда өтүүдө визуалдык көрсөтмөлөр колдонулган. Авторлор өтүүгө чейинки кечигүү азайганын билдиришкен; изилдөөнүн масштабы чакан болгондуктан, аутизми бар бардык адамдар жөнүндө тыянак чыгарууга мүмкүн эмес. Практикалык мааниси сүрөттөрдү сөзсүз колдонууда эмес, алдын ала түшүнүктүү маалымат кээде пайдалуу болушу мүмкүн экенинде.
Dettmer S et al. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities. 2000.Сейилдөөнү акырындап жана адам макул болгондо гана узарт
Белгилүү бир сандагы кадам басууну максат кылып баштоонун кереги жок. Сейилдөөдөн кийин адамда күчү жана кайра сейилдегиси келген каалоосу кала турган форматты танда. Бул жакынкы бир белгиге чейин кыска жол басуу, тааныш жерде бир айлампа жасоо же күндүн тынчыраак бөлүгүндө гана сыртка чыгуу болушу мүмкүн. Бир адам үчүн бир нече мүнөт — ыңгайлуу башталыш; башкасына адегенде эл жокто маршрутка көнүү маанилүүрөөк.
Эгер бир нече сейилдөө ыңгайлуу өтүп, адам өзү жолду узарткысы келсе, бир аз аралык кош же бир жаңы нерсени сынап көр — мисалы, ошол эле убакытка башка жол менен бас. Маршрутту, убакытты, шерикти жана узактыкты бир учурда өзгөртпө: анда таасирге эмне себеп болгонун түшүнүү кыйыныраак.
- Ийгилик катары аралыкты гана эмес, өз алдынча тандоону, тыныгууну же жайбаракат кайтууну да эсепте.
- Эгер адам ушуну кааласа, катуу чарчаганга чейин токто; эс алуу — пландын бир бөлүгү, ийгиликсиздик эмес.
- Жаңы узактык өтө кыйын болсо, жемелебей эле көнүмүш вариантка кайт.
- Акырындап узартууну милдеттүү программага айлантпа: адам узагыраак сейилдегиси келбеши мүмкүн.
Аутизмдеги физикалык активдүүлүк боюнча изилдөөлөр ар кандай иштерди жана кыймыл көндүмдөрүн камтыйт, бирок алардын далилдерин кадимки сейилдөөгө автоматтык түрдө жайылтууга же жүрүм-турум өзгөрөт деп убада берүүгө болбойт. Интервенциялардын системалуу сереби иштердин ар түрдүүлүгүн жана далилдердин сапатына байланыштуу чектөөлөрдү белгилеген. Андыктан бул жерде негизги багыт — басуу менен болчу «дарылоо» эмес, ыңгайлуулук жана адамдын жеке максаты.
Серепке аутизми бар балдарга жүргүзүлгөн кыймыл жана физикалык активдүүлүк интервенциялары боюнча 41 изилдөө кирген. Авторлор далилдердин жалпы сапаты төмөн экенин жана кыйла катуу талаптарга жооп берген изилдөөлөр керектигин белгилешкен. Сереп сейилдөө аутизмди дарылайт же баарына ылайык деп аныктабайт: ал белгилүү бир активдүүлүктүн таасирин ашыра баалабоо эмне үчүн маанилүү экенин көрсөтөт.
Ruggeri A et al. Autism. 2020.Бул сандар ар башка изилдөөлөрдү сүрөттөйт, сейилдөөнүн нормасын же максатын аныктабайт жана универсалдуу ыкманын далили эмес. Катышуу боюнча изилдөөгө эки курактык топтогу балдардын ата-энелери катышкан; физикалык активдүүлүк боюнча серепке 41 изилдөө кирген, ал эми визуалдык көрсөтмөлөр боюнча маалымат өтө чакан топтон алынган. Толук маалымат жана чектөөлөр жогорудагы карточкаларда көрсөтүлгөн.
Кыйын болуп кетсе: токтоп, шарттарды кайра карап чык
Адам токтогусу келгенин ачык билдирсе, адегенде анын коопсузураак жана тынчыраак жерге барышына жардам бер. Мүмкүн болсо жүктү азайт: ызы-чуунун булагынан алысыраак баскыла, тыныгуу кылгыла, маршрутту кыскарткыла же үйгө кайткыла. Ашыкча жүктөлгөн учурда түшүндүрмө талап кылба жана сейилдөөнү улантууну чыдамкайлыгын текшерүүгө айлантпа.
Кийин, адам сүйлөшүүгө ыңгайлуу болгондо, эмне болгонун жана кийинки жолу эмнени кааларын чогуу талкууласаңар болот. Кээде чечим жөнөкөй: эртерээк чыгуу, жакшы көргөн буюмун алуу, башка өтмөктү тандоо же парктын жабык-жабык эместигин алдын ала текшерүү. Жүрүм-туруму күтүүсүз болсо, тактабай туруп ага бир гана себепти таңуулаба.
Маршруттан коопсуздук маанилүү Жол кыймылын жана токтогусу же кеткиси келгенин тез билдирүү мүмкүнчүлүгүн эске ал. Эгер жүрүүгө же ден соолук абалына байланыштуу жеке тобокелчиликтер болсо, адамды жакшы билген адис менен коштоп жүрүүнүн ылайыктуу планын талкуула. Үндөн коргоочу каражаттар жол боюндагы коркунучту байкоого тоскоол болбошу керек.
Кыскача
- Убакытты жана маршрутту универсалдуу эрежелерге эмес, белгилүү бир адамдын сенсордук каалоолоруна ылайык танда.
- Окуялардын тартибин жана мүмкүн болгон өзгөрүүлөрдү адамга ыңгайлуу ыкма менен алдын ала түшүндүр.
- Тыныгууларды, үйгө кыска жолду жана сейилдөөнү бүтүрүү мүмкүнчүлүгүн алдын ала караштыр.
- Узактыкты адам өзү кааласа гана акырындап көбөйт.
- Басуу жагымдуу активдүүлүк же жүрүп баруунун жолу болушу мүмкүн, бирок аутизмди дарылабайт.
Көп берилүүчү суроолор
Натыйжа болушу үчүн күн сайын сейилдөө керекпи?
Баарына милдеттүү болгон бирдиктүү график жок. Жыштыгын адамдын каалоосуна, өзүн кандай сезгенине, шарттарга жана жеке максатына жараша танда. Эгер азыр сейилдөө ылайык келбесе, аны талапка айлантуунун кереги жок.
Атайын тынч жерлерге барыш керекпи?
Бул белгилүү бир адамга ыңгайлуу болсо гана. Кимдир бирөөгө тынч жер жардам берсе, дагы бирөө жандуу көчөлөрдү же айланадагы кыймылды жактырышы мүмкүн. Ызы-чуулуу жерлердин баарын алдын ала четке каккандан көрө, сурап, байкап көргөн жакшы.
Тааныш маршрут күтүүсүз жабылып калса эмне кылуу керек?
Өзгөрүү тууралуу жөнөкөй сөздөр менен же көнүмүш ыкмада кабарла, башка жолду сунушта жана тандоого убакыт бер. Жаңы жагдай ашыкча жүктөсө, сейилдөөгө чыкпай койсоңор же үйгө кайта аласыңар; баштапкы планды кандай болсо да аягына чыгаруу шарт эмес.
Кулакчын же кулак тыгындары пайдалуубу?
Адам мындай коргоону өзү тандап, ал жардам берсе, колдонууга ыңгайлуу болушу мүмкүн. Жолдон өтүү жана маанилүү сигналдарды угуу коопсуз бойдон каларын текшер. Керек болсо үндү азыраак тосо турган вариантты карап көр же кыймылы азыраак маршрутту танда.
Булактар
- Simpson K, Adams D. Аутизми бар балдардын үйдөгү жана коомдук иштерге катышуусун колдоо үчүн чөйрөлүк факторлор жана стратегиялар тууралуу ата-энелердин баалары. Disability and Rehabilitation. 2024. DOI: 10.1080/09638288.2023.2261843
- Dettmer S et al. Аутизми бар окуучулардын бир иштен экинчисине өтүүсүн колдоо үчүн визуалдык көрсөтмөлөрдү колдонуу. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities. 2000. DOI: 10.1177/108835760001500307
- Ruggeri A et al. Кыймыл жана физикалык активдүүлүк интервенцияларынын аутизми бар балдардын кыймыл натыйжаларына таасири боюнча системалуу сереп. Autism. 2020. DOI: 10.1177/1362361319885215
- Bagatell N et al. Сенсордук маалыматты иштетүү жана аутизми бар чоң кишилердин коомдук жашоого катышуусу. Frontiers in Psychology. 2022. DOI: 10.3389/fpsyg.2022.876127