Қолайлиқ сайил километрдин башланмайду
Бирла коча һәр хил һис қилиниши мүмкин: бүгүн у тинч, әтиси йенида ремонт, қаттиқ музыка яки адәттикидин көп адәм болуши мүмкин. Аутизмлиқ киши үчүн йолниң узунлуғила әмәс, бәлки сезгү шараити, алдин билиш мүмкинчилиги, тохташ имканийити вә планни өзгәртиш һоқуқиму муһим.
Сезгүгә мунасивәтлик хусусийәтләр һәр кишидә һәр хил болиду. Бәзиләргә қаттиқ тавушлар вә ярқин йоруқлуқ тосалғу болиду, йәнә бәзиләр һид, тегиш, шамал яки тегизсиз йолға интайин сезгүр болиду. Башқа бир киши болса, әксичә, қозғилиш вә күчлүк һиссиятларни издәйду. Алдинла униңға неминиң яқмаслиқини қарар қилма: җавап берәләйдиған болса, униңдин сора яки бирликтә қандақ шараитниң ярдәм беридиғанлиғини байқап көрүңлар.
Утуқлуқ сайил — әң көп йол бесип өтүлгән сайил әмәс. У кишигә йетәрлик тинч, бехәтәр вә қизиқ болған сайилдур.
Әстә тут: маңиш аутизмни давалимайду вә кишини яқмайдиған тәсирләргә көндүрүш үчүн ишлитилмәслиги керәк. Әгәр кишиниң өзигә мас кәлсә, бу дәм еливелиш, мустәқил қозғилиш яки яқимлиқ мәшғулат болуши мүмкин.
Алди билән қолайлиққа неминиң тәсир қилидиғанлиғини бил
Йол таллаштин бурун бирликтә сайилни неминиң асанлаштуридиғанлиғини, неминиң қийинлаштуридиғанлиғини ениқлашқа тириш. Пەقەت сөзигә қарап қалма: киши һәддидин ташқири тәсирләнгәнлигини ишарә, карточка, алақә үскүниси, кетишкә урунуш яки жүрүш-турушидики өзгириш арқилиқ билдүрүши мүмкин. Бу бәлгүләр немә болғанлиғини ениқ чүшәндүрмәйду, шуңа җавапни инҗиқлиқ яки рәт қилиш дәп қобул қилишниң орниға, шараитни течлиқ билән көздин кәчүргән яхши.
- Тавуш: қатнаш, сигнал, иштларниң һүрүши, қаттиқ авазлиқ топлар, қурулуш ишлири.
- Йоруқлуқ вә һава райи: көзни қамаштуридиған нур, пәлпүлдәш, иссиқ, соғ, шамал яки туюқсиз ямғур.
- Һид вә бәдән һислири: ис-түтәк, тамақниң һиди, һөл кийим, қолайсиз аяқ кийим, кийимниң тигишлири вә ярлиқлири.
- Макан вә қозғилиш: тар пиёдиләр йоллири, топ, велосипедлар, күтүлмигән тегишләр.
- Алдин билиш мүмкинчилиги: натонуш бурулуш, йепиқ йол, узақ күтүш яки планни туюқсиз өзгәртишниң зөрүр болуши.
Тәпсилий күндилик тутушниң һаҗити йоқ. Бәзидә сайилдин кейин қисқичә бәлгүләп қоюш йетәрлик: қәйәрдә тинчирақ болди, қайси пәйттә қийинлашти, немә давамлаштурушқа ярдәм бәрди яки сайилни түгитиш истигини пәйда қилди. Охшаш вәзийәтләрни селиштур вә кишиниң өз пикрини нәзәрдә тут. Бир қетимлиқ қийин сайил барлиқ сайилларниң шундақ болидиғанлиғини испатлимайду.
Муәллипләр икки яш гурупписида балиси бар ата-анилардин салинамә алған. Ата-анилар сезгүгә тәсир қилидиған муһит хусусийәтлири вә иҗтимаий тәқәззаларниң җәмийәт һаятқа қатнишишни қийинлаштуруши мүмкинлигини тәкитлигән. Бу изилдә маңиш үчүн бәлгүлүк йолларни синақтин өткүзмигән, амма әмәлий хуласини қоллайду: пەقەت кишиниң өзинила әмәс, әтраптики шараитниму нәзәрдә тутуш пайдилиқ. Мәлуматлар умумға ортақ стимуллар тизимидин әмәс, ата-аниларниң баянлиридин елинған.
Simpson K, Adams D. Disability and Rehabilitation. 2024.Тинчлиқ вә йолдин қайтиш мүмкинчилигигә қарап йол талла
Дәсләпки сайил үчүн әң чирайлиқ йолни әмәс, чүшиниш асан вә һаҗәт болса тез түгитиш мүмкин болған йолни издә. Тохташқа бир нәччә җайи бар тонуш йол, дәрәқлири азирақ болса да, йеңи паркқа қарағанда қолайлиқ болуши мүмкин. Әгәр сайил бәлгүлүк бир иш үчүн, мәсилән дуканға бериш үчүн болса, йолни вә қайтишниң запас усулини алдин ойлаштур.
| Вариант | Немиси қолайлиқ болуши мүмкин | Алдин немини текшүрүш керәк |
|---|---|---|
| Тинч коча яки тонуш һойла | Тонуш бәлгүләр, өйгә қайтишниң қисқа йоллири | Қатнаш, иштлар, туюқсиз қурулуш ишлири |
| Тинч вақиттики парк | Аста маңип, тохтап туруш мүмкин | Топ, шовқунлуқ оюн мәйданлири, йолларниң әһвали |
| Өйгә йеқин қисқа айлиниш йолы | Узақ қайтмайла сайилни түгитиш асан | Йол кесиш җайлири, дәм алидиған бехәтәр җайлар |
Әгәр кочиниң шовқуни тосалғу болса, тинч вақитни яки қатнаштин жирақ йолни синап көр. Әксичә, ялғуз сайил қилиш биарамлиқ пәйда қилса, адәмләр бар, амма бир чәткә чиқиш мүмкин болған тонуш җайни талла. Һәммә кишигә мас келидиған бирла «сезгүгә қолайлиқ» йол йоқ: ениқ бир кишиниң ихтияриға қарап, бир қетимда пەقەت бир шараитни өзгәрт.
- Йолниң йүзисини, йол кесиш җайлирини, йорутушни, дәм алидиған қолайлиқ җайларни вә тез қайтиш мүмкинчилигини текшүр.
- Пەقەت арилиқнила әмәс, бәлки йол кесиштә күтүш вақтини, шовқунни вә қатнаш зичлиғиниму нәзәрдә тут.
- Әгәр киши хәритини яқтурса, йолни алдин көрсәт; хәритиләр униңға һәддидин ташқири тәсир қилса, аддий чүшәндүрүш яки тонуш бәлгүләрни ишләт.
- Әгәр кишиниң өзи халиса, шовқундин қоғдайдиған қулаққап, кепка яки көзәйнәк ярдәм бериши мүмкин. Аксессуарни униң халимиға қарши ишләтмә.
Йолни һечқандақ вәдисиз синап көр Алди билән йеңи җайни көрүп чиқиш, наһайити қисқа бир қисмини маңип көрүш яки пەقەت өйдин чиқип, кейин немә қилишни шу йәрдә қарар қилиш тоғрилиқ келишиш мүмкин. Йол билән тонушуш уни чоқум ахириғичә маңип өтүш вәдисигә айланмаслиғи керәк.
Сайилға тәйярлан, амма таллашқа орун қалдур
Әгәр киши вақиәләрниң қандақ тәртиптә болидиғанлиғини алдин билиштин пайдилинидиған болса, сайилға чиқидиғанлиғини алдин ейтиш ениқсизлиқни азайтиши мүмкин. Җайниң сүрити, қисқа язма, хәритә, таймер, сөз билән чүшәндүрүлгән план яки башқа тонуш алақә усули ярайду. Көрүнүшлүк җәдвәлни өзигә мас кәлмәйдиған кишигә таңмаслиқ муһим.
- Қәйәргә баридиғанлиғиңларни вә йолниң тәхминән қандақ өтидиғанлиғини ейтип бәр яки көрсәт.
- Неминиң өзгириши мүмкинлигини айрим ейтип өт: мәсилән, йол бәзи чағларда йепилиду яки автобус кечикип келиши мүмкин.
- Қолайлиқ таллаш тәклип қил: қисқа яки узун айлиниш йолини маңиш, дәм еливелиш яки қайтиш.
- Кишиниң тохташни яки сайилни түгитишни халайдиғанлиғини қандақ билдүридиғанлиғини алдин келишивелиңлар.
- План өзгәрсә, буни очуқ ейтип, һәммә нәрсә бурунқидәк дәп вәдә беришниң орниға, чүшинишлик башқа йол тәклип қил.
Икки оқуғучи қатнашқан кичик бир изилдәштә көрнәклик ярдәмниң кейинки паалийәткә тезирәк өтүш билән бағлиқ екәнлиги байқалған; муәллипләр өйдә вә җәмийәтлик җайларда паалийәтләр арисида өтүшни үгәнгән. Бу пайдилиқ мисал, амма җәдвәлниң һәр бир кишигә чоқум ярдәм беридиғанлиғиниң испати әмәс. Ишариләрни синақ сүпитидә қара: кишигә тонуш болған усулни қоллинип көр вә пەقەت һәқиқәтән ярдәм бәрсә, давамлаштур.
Икки оқуғучи қатнашқан изилдәштә өйдә вә җәмийәтлик җайларда бир паалийәттин йәнә биригә өтүштә көрнәклик ишариләр қоллинилған. Муәллипләр өтүштин бурунқи кечикишниң азайғанлиғини хәвәр қилған; изилдәшниң даириси кичик болғанлиқтин, униң нәтиҗисидин аутизмлиқ барлиқ кишиләр тоғрилиқ хуласә чиқиришқа болмайду. Бу йәрдики әмәлий мәна сүрәтләрни чоқум ишлитиш әмәс, бәлки алдин чүшинишлик берилгән учурниң бәзидә пайдилиқ болушидур.
Dettmer S et al. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities. 2000.Сайилни пەقەت кишиниң разилиғи билән аста узарт
Бәлгүлүк қәдәм саниға йетиш нишанидин башлашниң һаҗити йоқ. Сайилдин кейин кишидә күч вә йәнә сайил қилиш истиги қалидиған усулни талла. Бу әң йеқиндики бир бәлгүгә қәдәр қисқа йол, тонуш җайда бир айлиниш яки пەقەت күнниң тинчирақ вақтида сиртқа чиқиш болуши мүмкин. Бир киши үчүн қолайлиқ башлиниш нуқтиси бир нәччә минут болуши мүмкин; йәнә бир киши үчүн алди билән топ йоқ чағда йол билән тонушуш муһимирақ болуши мүмкин.
Әгәр бир нәччә қетимлиқ сайил қолайлиқ өтүп, киши йолни өз ихтияри билән узартишни халиса, қисқичә бир бөлик қош яки бир йеңи нәрсини синап көр — мәсилән, сайилниң вақти өзгәрмигән һалда башқа йол билән маң. Йолни, вақитни, һәмраһни вә давамлишиш вақтини бир вақитта өзгәртмә: ундақта һис-туйғуға неминиң тәсир қилғанлиғини чүшиниш қийин болиду.
- Утуқ дәп пەقەت арилиқни әмәс, бәлки мустәқил таллашни, дәм еливелишни яки тинч қайтишниму сана.
- Әгәр киши шуни халиса, қаттиқ чарчаштин бурун тохта; дәм еливелиш планниң бир қисми, мәғлубийәт әмәс.
- Йеңи узунлуқ интайин қийин болса, әйиплимәстин тонуш вариантқа қайт.
- Аста узартишни мәҗбурий программаға айландурма: киши узақ сайил қилишни халимаслиғи мүмкин.
Аутизмдики бәдән паалийити изилдәшлири һәр хил паалийәт вә қозғилиш маһарәтлирини өз ичигә алиду, амма уларниң испатлирини адәттики сайилға автоматик көчүрүшкә яки жүрүш-турушта өзгириш болидиғанлиғини вәдә қилишқа болмайду. Арилашмилар тоғрилиқ системилиқ обзор ишларниң бир хил әмәслигини вә дәлил сүпитиниң чәкликлигини тәкитлигән. Шуңа бу йәрдики өлчәм — сайилниң қолайлиқ болуши вә кишиниң шәхсий мәхсити, маңиш арқилиқ «давалаш» дәп пәрәз қилиш әмәс.
Обзор аутизмлиқ балиларға қаритилған моторлуқ вә бәдән паалийити арилишишиниң 41 изилдәшини өз ичигә алған. Муәллипләр дәлилләрниң умумий сүпити төвән екәнлигини вә илгирилигән, қаттиқ изилдәшләргә еһтияҗ барлиғини тәкитлигән. Обзор сайилниң аутизмни давалайдиғанлиғини яки һәммә кишигә мас келидиғанлиғини испатлимайду: у конкрет паалийәтниң тәсирини ашуруветмәсликниң немә үчүн муһимлиғини көрситиду.
Ruggeri A et al. Autism. 2020.Бу санлар һәр хил изилдәшләрни тәсвирләйду, сайилниң нормиси, мәхсити яки һәммә кишигә мас усулниң испати әмәс. Қатнишиш изилдәшигә икки яш гурупписида балиси бар ата-анилар қатнашқан; бәдән паалийити обзори 41 ишни өз ичигә алған, көрнәклик ишариләр тоғрилиқ мәлуматлар болса наһайити аз қатнашқучидин елинған. Тәпсилатлар вә чәклимиләр юқиридики карточкиларда берилгән.
Қийинлишип кәтсә: тохта вә шараитни қайта ойлаштур
Киши ениқ тохташни халиса, алди билән униңға бехәтәр вә тинч җайға йетишигә ярдәм бәр. Мүмкин болса, жүкни азайт: шовқун мәнбәидин жирақлаш, дәм ал, йолни қисқарт яки өйгә қайт. Һәддидин ташқири тәсирләнгән пәйттә униңдин чүшәндүрүшни талап қилма вә сайилни давамлаштурушни бәрдашлиқ синиғиға айландурма.
Кейин, киши алақә қилишқа қолайлиқ болғанда, немә йүз бәргәнлигини вә келәрки қетим немини халайдиғанлиғини бирликтә муһакимә қилсаңлар болиду. Бәзидә чарә асан болиду: балдур чиқиш, сөйүмлүк буюмни елип чиқиш, башқа йол кесиш җайини таллаш яки паркниң йепиқ-йепиқ әмәслигини алдин текшүрүш. Әгәр жүрүш-туруш күтүлмигәндәк болса, ениқлап көрмәйла униңға бирла сәвәпни жүклимә.
Бехәтәрлик йолдин муһим Йол қатнашлирини вә тохташ яки кетиш еһтияҗини тез билдүрүш имканийитини нәзәрдә тут. Әгәр қозғилиш яки саламәтлик билән бағлиқ шәхсий хәтәрләр болса, кишини яхши билидиған мутәхәссис билән һәмраһлиқ қилишниң мувапиқ планини муһакимә қил. Шовқундин қоғдайдиған васитиләр йол бойидики хәтәрни байқашқа тосалғу болмаслиғи керәк.
Қисқичә
- Вақит вә йолни умумий қаидиләргә әмәс, ениқ бир кишиниң сезгү ихтияриға қарап талла.
- Вақиәләр тәртиви вә өзгириши мүмкин болған нәрсиләрни киши үчүн қолайлиқ усулда алдин чүшәндүр.
- Дәм алидиған пәйтләрни, өйгә қайтишниң қисқа йолини вә сайилни түгитиш имканийитини алдин ойлаштур.
- Сайилниң вақтини пەقەت аста вә кишиниң өзи халиғандила узарт.
- Маңиш яқимлиқ паалийәт яки қозғилиш усули болуши мүмкин, амма аутизмни давалимайду.
Көп сорайдиған соаллар
Нәтиҗә болуши үчүн һәр күни сайил қилиш керәкму?
Һәммә кишигә ортақ мәҗбурий җәдвәл йоқ. Сайилниң жийинлиғини кишиниң халиши, өзини қандақ һис қилиши, шараити вә һәқиқий мәхситигә қарап талла. Әгәр һазир сайил қилиш қолайлиқ болмиса, уни вәзипигә айландурушниң һаҗити йоқ.
Махсус тинч җайларға бериш керәкму?
Пەقەت ениқ бир кишигә қолайлиқ болса. Тинч җай бәзиләргә ярдәм бериши мүмкин, йәнә бәзиләр җанлиқ кочиларни яки әтраптики қозғилишни яқтуриду. Шовқунлуқ җайларниң һәммисини алдинла чиқирип ташлашниң орниға, сорап көр вә байқап жүр.
Тонуш йол туюқсиз йепилип қалса немә қилиш керәк?
Өзгиришни аддий сөзләр яки кишигә тонуш усул билән ейтип, запас йол тәклип қил вә таллашқа вақит бәр. Йеңи вәзийәт һәддидин ташқири тәсирләндүрсә, сайилдин ваз кечиш яки өйгә қайтиш мүмкин; башта түзүлгән планни һәр қандақ йол билән ахириғичә орунлаш шәрт әмәс.
Қулаққап яки қулақ тығынлири пайдилиқму?
Әгәр киши мундақ қоғдинишни өзи таллап, униңдин пайдиланса, улар қолайлиқ болуши мүмкин. Амма йолдин бехәтәр өтүш вә муһим сигналларни аңлаш мүмкин болуватқанлиғини текшүр. Қажәт болса, қулақни азирақ тосидиған вариантни қараштур яки қатнаш аз йолни талла.
Мәнбәләр
- Simpson K, Adams D. Аутизм спектридики балиларниң өйдики вә җәмийәттики паалийәтләргә қатнишишини қоллашқа қаритилған муһит амиллири вә истратегийәләр тоғрилиқ ата-аниларниң баһалири. Disability and Rehabilitation. 2024. DOI: 10.1080/09638288.2023.2261843
- Dettmer S et al. Аутизмлиқ оқуғучиларниң паалийәтләр арисида өтүшигә ярдәм бериш үчүн көрнәклик ишариләрни ишлитиш. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities. 2000. DOI: 10.1177/108835760001500307
- Ruggeri A et al. Аутизмлиқ балиларниң қозғилиш нәтиҗилиригә моторлуқ вә бәдән паалийити арилишишиниң тәсири тоғрилиқ системилиқ обзор. Autism. 2020. DOI: 10.1177/1362361319885215
- Bagatell N et al. Аутизмлиқ чоңларниң җәмийәт һаятқа қатнишишида сезгүни қобул қилишниң роли. Frontiers in Psychology. 2022. DOI: 10.3389/fpsyg.2022.876127