Ампутациядин кейин меңиш: күчни қандақ бихәтәр қайтуруш керәк

Ампутациядин кейин меңиш километрдин башланмайду

Ампутациядин кейин тән салмақни қайтидин тәқсимләшни, тәңпуңлуқни сақлашни вә жамбас, бәдәң вә аяқларниң һәркитини бир-биригә маслаштурушни үгиниду. Протез йәнә бир вәзипини қошиду: униң олтурушини, аяқ учиниң орнини вә йәрниң тәсиригә болған реакцияни контрол қилиш керәк. Шуңа меңишкә қайтишни «көпирәк меңиш» нишаниға әмәс, тәкрарланғили болидиған вә бихәтәр һәркәткә асаслап қуруш әвзәл.

Дурус жүклиниш — меңиш башқурушини сақлап қалидиған, тери, боғумлар вә иккинчи аяқ әтисиға қәдәр начарлашмайдиған жүклиништур.

Бу санлар төвәнки әза ампутацияси болған 41 адәм қатнашқан кичик проспективлиқ изилдәштин елинған, шуңа уларни һәр бир адәмгә тәдбиқлашқа болмайду. Лекин улар тәңпуңлуқни, бурулушни, йәрдин орнидин турушни вә һәр хил йәрләрдә меңишни мәшиқләндүрүшни кейингә қалдурмаслиқниң немә үчүн муһим екәнлигини яхши көрситиду. Жиқилишқа бағлиқ җәрәхәт хәвпини изилләшму функционаллиқ қозғилишниң әһмийитини тәкитләйду.

Меңиштә немә өзгириду вә немә үчүн аста-аста илгириләш муһим

Протез билән қәдәм қисқирақ, аста вә симметриясизирақ болуши мүмкин. Адәмләрниң бир қисми, болупму протезға таянғили қорқса яки униң тиз вә тағайлиқ қисмиға ишәнмиса, салмақни ихтиярсиз һалда сақлинип қалған аяққа өткүзиду. Узун сәйлә, өрләш, басқуч вә тегишлик әмәс йәрләрни бирдин қошсаң, артуқчә жүклиниш меңиватқан чағда әмәс, бәлки кәчтә яки әтиси билиниши мүмкин.

• Дәсләптә түз йәрдә турақлиқ турушни вә тәңпуңлуқни йоқатмай тохташни мәшиқләндүргин.
• Салмақни өткүзүшни, протездин атлап қәдәм ташлашни, бурулушни вә йөнилишни өзгәртишни айрим мәшиқләндүргин.
• Қәдәмләрни узунлуғи җәһәттин әдейи охшаш қилишқа тиришма: силлиқлиқ, башқуруш вә ағриқлиқ компенсацияниң болмаслиғи муһим.
• Аста меңиш турақлиқ болғандин кейинла тезликни ашур.
• Йеңи йәрләрни — чим, плита, шагил, яйда — бир-бирләп қош; әң яхшиси мутәхәссисниң ярдими билән.

Протез билән арилиқни қандақ аста-аста ашуруш керәк

1. Асасий шәртләрни текшүргин

Сәйлә арилиқини ашуруштин бурун протезниң олтурушиниң, беғишиниң вә аяқ кийиминиң егизлигиниң тоғра екәнлигигә ишән. Гильза ичидә сирғилиш, «чөкүп кетиш», айлиниш яки бирла нуқтида қаттиқ бесим һис қилсаң, мәсилини пәقәт қалинрақ пайпақ билән һәл қилишқа тиришма. Бәзидә асма системисини созлаш, пайпақ қатлиминиң санини өзгәртиш, гильзини түзитиш яки протезни қайта җайлаштуруш керәк болиду.

• Дәсләптә түз, яхши йорутулған, күтүлмигән қатнаш вә адәмләр болмайдиған йәрдә башла.
• Дәсләпки узунрақ арилиқларни физиотерапевт тәвсийә қилған таянч васитиси билән меңип өт.
• Меһманлиққа телефониңни вә меңиш ишәнчсиз болуп қалса, дәрһал тохтап олтуруш усулини тәйяр тут.
• Бир вақитта арилиқни, тезликни, аяқ кийимни, йәрни вә протезниң түрини өзгәртмә.
• Дам алидиған җайлири бар йолни пиланла; чидамчанлиғиңни «ахирғичә» синап бақма.

2. Тәкрарланғили болидиған схема ишләт

Әмәлий ориентир — очуқ ақсаш, протезни сүйрәш, пат-пат тохташ яки кейинки қәдәмдин қорқуш пәйда болуштин бурун арилиқни тамамлаш. Бир адәм үчүн бу бир нәччә минут болуши мүмкин, йәнә бир адәм үчүн узунрақ арилиқ болуши мүмкин. Муһим болғани ениқ сан әмәс, бәлки тәкрарлиниш: мәшиқтин кейин тери тинч болса, ағриқ күчәймисә вә әтиси меңиш начарлашмиса, меңишниң умумий вақтини азрақ узартсаң болиду.

Аддий күндилик йезиқ тутуш пайдилиқ: меңиш қанчә давамлашти, чарчаш қәйәрдә пәйда болди, протезни чиқарғандин кейин тери қандақ көрүндү, тиздә, жамбаста, белдә яки иккинчи аяқта ағриқ болдиму. Бундақ күндилик қайтилинидиған қанунийәтни көрүшкә ярдәм бериду вә реабилитологқа «охшимайду, һәммиси яхши болғандәк» дегән хатиридин көпирәк учур бериду.

Пәقәт узун меңиш әмәс, меңиш мәнерини қандақ маслаштуруш керәк

Ампутациядин кейин яхши меңиш чоқум идеал симметриялик көрүнүши шәрт әмәс. Униң мәқсити — салмақни бихәтәр өткүзүш, сақлинип қалған аяқни артуқчә жүклимәй, саңа йөнилишни, темпни вә йәрни өзгәртиш мүмкинчилигини бериш. Физиотерапия мәшиқлиридә мутәхәссис әйнәк, видеоға еливелиш, тутқуч, параллель тирәк яки тәсиратлиқ көрсәтмиләрни ишлитиши мүмкин.

• Протезға дайим төвәнгә қарамай, алдиңға қара: шу чағда тосалғуларни алдинрақ байқаш асан болиду.
• Таяқ яки жүрүш қоралиға пүткүл салмиғиң билән «есилип» қалмаслиққа тириш; таянч ярдәм бериши керәк, бәдәңниң башқурушиниң орнини басмаслиғи керәк.
• Дәсләптә қисқа қәдәм вә юмшақ тохташни, андин узунрақ қәдәмни мәшиқләндүргин.
• Қандақ бихәтәр орниңдин турушни, олтурушни, бурулушни вә тәңпуңлуқни йоқатқанда өзәңни қайтидин тикләшни үгәнгин.
• Басқуч, бордюр вә тайғақ йәрләрни айрим үгән; уларни узун сәйләгә күтүлмигәндә қошма.

Протезсиз меңиш: немә мүмкин, немә хәвплик

Протезсиз қозғилиш мәғлубийәтму әмәс, «артқа чекиниш»му әмәс. Бәзибир вәзипиләрдә, болупму тери қизарған, протез вақтинчә мувапиқ кәлмигән яки сән чарчиған чағда, коляска, жүрүш қорали, балдақ яки башқа васитиләрни ишлитиш бихәтәррәк болиду. VA/DoD йолйоруғида протезсиз мустәқиллиқ пәqәт вақтинчә басқуч әмәс, бәлки өз алдиға қоюлидиған функционаллиқ нишан сүпитидә қарилиду.

Протезсиз чағда таза өтүш йоли, турақлиқ йәр, йетәрлик йоруқ вә орундуқ, олтурғуч, жуюнуш бөлмиси вә ашхана арисида өтүшләрни пиланлаш айрим муһим. Гиләмләрни, симларни вә илинип қалғили болидиған төвән нәрсиләрни елип ташла. Балдақ яки жүрүш қорали ишләтсәң, уларниң егизлигини вә учлирини текшүр; керәк болса мутәхәссистин техникани қайтидин көрситишни сориғин.

Сүркилиш вә териниң зәхимлинишини қандақ агаһландуруш керәк

Қалдуқ әза териси гильза ичидики бесим, сүркилиш, нәмлик вә силҗишқа учрайду. Системилиқ обзор тери мәсилилириниң протез ишлитишкә тосалғу болалайдиғанлиғини көрсәтти, лекин бундақ һаләтләрниң әдәбиятта ениқ тарқилиш нисбити узун вақит йетәрлик үгинилмиди. Шуңа «башқилардики норма»ға әмәс, дәл өз терәңниң һалитигә асаслан. Ампутациядин кейин терә мәсилилири тоғрилиқ обзор учурларниң чәклик екәнлигини вә турақлиқ назарәтниң зөрүрлүгини тәкитләйду.

• Протезни кийиштин бурун вә чиқарғандин кейин қалдуқ әзаңни, әйнәксиз яхши көрүнмәйдиған җайларни өз ичигә алған һалда, текшүргин.
• Көпүкчә, йериқ, һөллиниш, қатқан җай, ағриқлиқ нуқта, тошма вә тери рәңгиниң өзгиришигә диққәт қил.
• Протезни чиқарғандин кейин тәхминән 10–15 минутта йоқалмайдиған қизиллиқни протезчи яки дохтур билән музакирә қилиш керәк.
• Тери вә лайнерни қуруқ тут; қалдуқ әзаңни юмшақ васитә билән жуғуп, сөләткә әстайидиллиқ билән сүртүп қурут.
• Зәхимни өз алдиға йепиштурма вә бесим чүшкән җайға қалин төшәк салма: бу жүкниң тәқсимлинишини өзгәртип, вәзийәтни начарлатқили болиду.

Иккинчи аяқ вә боғумларни қандақ қоғдаш керәк

Сақлинип қалған аяқ бурун икки аяққа тәқсимләнгән вәзипиләрниң бир қисмини өз үстигә алиду. Ампутация диабет, қан айлинишиниң бузулуши яки сезишниң төвәнлиши билән бағлиқ болса, болупму аяққа диққәт қилиш муһим. Аяқни һәр күни қарап чиқ, мувапиқ аяқ кийим кий вә кичик мозольниң яраға айлинишини күтүп олтурма.

Қачан реабилитолог яки протезчиниң ярдими керәк

Мәсилә икки қетим тәкрарланса яки һәр бир жүк ашуруштин кейин пәйда болса, планни қайта көрүп чиқиш керәк. Протезни тамамән ишләтмәй қоюшуңни яки җиддий җәрәхәт елишиңни күтүп олтурушниң һаҗити йоқ. Реабилитация топи териниң һалитини, қалдуқ әза көләмини, асма системисини, тоғрилашни, аяқ кийимни, күчни, тәңпуңлуқни вә меңиш техникасини текшүрәләйду.

• Қалдуқ әзада, тиздә, жамбасида, белдә яки иккинчи аяқта пәйда болған йеңи ағриқ.
• Қизиллиқ протезни чиқарғандин кейин йоқалмайду, көпүкчә, йериқ, яра, һөллиниш яки чиқинди пәйда болиду.
• Протез бошап, айлинип, йеңи тавуш чиқирип яки бурунқидәк әмәс һис қилинидиған болди.
• Тизниң бошап кетиши, протезни сүйрәш, пат-пат путлишиш яки қайта-қайта жиқилиш пәйда болди.
• Жүктин кейин адәттин ташқири аҗизлиқ, қаттиқ нәпәс қислишиши, бешиңниң айлиниши яки көкрәк ағриғи сақлинип қалди.
• Иккинчи аяқта күтүлмигән шишиш, иссиқлиқ, қизиллиқ яки ағриқ пәйда болди.

Көп қойилидиған соаллар

Ампутациядин кейин меңишкә қайтиш — бурунқи арилиқ билән мусабиқилишиш әмәс. Яхши илгириләш ишәнчлирәк өтүшләр, азрақ тохташ, тинч тери, турақлиқ бурулуш вә әтиси начарлашмаслиқ түридә көрүнүши мүмкин. Бу тәртипни сақла: дәсләп бихәтәрлик вә техника, андин давамлишиш вақти, пәqәт шуниңдин кейин тезлик вә мурәккәп йоллар.