Немишкә алдирашмаслиқ муһим
Ортостатик гипотензийә — тик турған һаләткә кәлгәндә артерийә қан бесиминиң чүшүп кетиши. Шуңа көңүл айниш, аҗизлиқ, көрүшниң хиралишиши, тәңпуңлуқни йоқитиш, лоқ болуш яки һуштин кетәй дәп қелиш һисси пәйда болуши мүмкин. Отурақлашқанда яки ятқанда аламәтләр көпинчә пәсәйду. Сەۋәплири һәр хил болуши мүмкин: су йетишмәслик яки дориларниң тәсиридин тартип, нерв системисиниң ишидики бузулуш вә башқа һаләтләргичә. Шуңа бу һаләт қайта-қайта йүз бәрсә, уни пақәт «қан бесими төвән» дәп чүшәндүрүшниң орниға дохтур билән сөзлишиш муһим.
Ортостатик гипотензийәниң классик өлчими бойичә, орундин турғандин кейинки үч минут ичидила үстүнки қан бесими кәм дегәндә 20 мм симап устуниға вә/яки астиңқи қан бесими кәм дегәндә 10 мм симап устуниға чүшиду. Лекин пақәт санларға қарапла сәйргә чиқишниң саңа хәвпсиз яки хәвпсиз әмәслигини билгили болмайду: аламәтләр, қан бесиминиң чүшүш сەۋәби, қошумчә һаләтләр вә ичидиған дорилириңму муһим. Диагноз техи тәстиқланмиған болса, кескин орундин туруп өз алдиңға синап көрмә.
Кичик бир тәҗрибидә ортостатик гипотензийәси бар 24 яшанған бемарниң ятқан һаләттин тик турушқа адәттики, аста вә тез өтүши селиштурулған. Аста турғанда дәсләпки 15 секундтики қан бесиминиң чүшүши адәттикигә селиштурғанда аз болған. Бу аста туруш пикирни қоллайду, бирақ бу усулниң барлиқ аламәтләрни йоқитидиғанлиғини яки һәркимгә мас келидиғанлиғини испатлимайду.
de Bruïne ES et al. Standing up slowly antagonises initial blood pressure decrease in older adults with orthostatic hypotension. Gerontology. 2017.Орнуңдин туруштин бурун сәйргә тәйярлан
Әгәр бу һаләт қайтилинивәрсә, авал дохтур билән саңа қайси паалийәт мас келидиғанлиғини вә аламәтләр башланса немә қилишни келишип ал. Болупму йеқинда һушуңдин кәткән, жиқилған, дорилириң өзгәргән яки жүрәк, бөрәк кесәлликиң яки жүрәк ритми бузулуши бар болса, сәйр қилиш тоғрилиқ чоқум мәслиһәтләш. Тейинланған дорини өз алдиңға тохтатма яки миқдарини өзгәртмә: бәзи дорилар қан бесимиға тәсир қилиши мүмкин, бирақ уларни өзгәртиш тоғрилиқ қарарни мутәхәссис чиқириду.
- Қисқа, түз вә халиған вақтиңда қисқартиш яки тохтитиш асан болған йолни талла. Дәсләпки сәйрләр үчүн өйгә йеқин йол вә хәвпсиз олтуруп дәм алғили болидиған йәрләр қолайлиқ.
- Телефониңни ал; аламәтләр күчлүк яки күтүлмигән болса, бирәр кишидин биллә меңишни сорисаң болиду. Адәмләрдин жирақ, ялғуз меңидиған йолдин башлима.
- Тәңпуңлуқиңни сақлайдиған аяқ кийим вә һава райиға мас кийим кий. Иссиқ һава, узақ тик туруш вә һаләтни туюқсиз өзгәртиш тик һаләттә турушни қийинлаштуруши мүмкин; өзүңдә аламәт қозғайдиған амилларни дохтур билән муһакимә қил.
- Алдин дәм алидиған җайни ойлаштур. Скамейка, мәһкәм орундуқ яки тезла ичигә киргили болидиған бина, бәлгүлүк қәдәм санини бесишни пиланлаштин пайдилиқрақ.
- Дохтур меңишқа рухсәт қилған болса, аста қәдәмдә қисқа йолдин башла. Һәммигә мас келидиған бирдәк хәвпсиз вақит йоқ: өз һалитиң вә келишилгән план бойичә иш қил.
Су вә туз һәркимгә бирдәк мас келидиған чарә әмәс Дохтурниң көрсәтмиси бойичә су ич. Суюқлуқни чәкләш керәк болса, жүрәк яки бөрәк йетишмәслиги, шиш яки қан бесими жуқури болуши мүмкин болса, өз алдиңға көп су ичмә вә туз қошма. Саңа мәхсус суюқлуқ тәртиви бәлгүләнгән болса, шуниңға әмәл қил.
Басқучлап тур — андинла йолға чиқ
Орнуңдин туруштин бурун путуң чалишип кетиши мүмкин болған нәрсиләрни йолдин елип ташла вә йениңға мәһкәм тутқуч тәйярла. Йеник үстәл, чақлиқ җиһаз яки ишикни тутқуч қилма. Ятқан һаләттәла өзүңни яман һис қилсаң, тик туруп «чидап берәләмәнму» дәп синап көрмә: авал йеқин кишигә хәвәр берип, дохтурниң мәслиһитигә әмәл қил.
- Ятқан һаләттә янбешиңға бурулуп, аста олтур. Әгәр адәттә олтуруш саңа қийин болса, өзәң билидиған хәвпсиз таянчни ишләт.
- Крәсло яки кариватниң четидә олтур, туюқсиз орнуңдин турма. Аҗизлиқ, баш айлиниш, көрүшниң хиралишиши яки лоқ болушниң пәйда болған-болмиғанлиғини сезиш үчүн өзүңгә вақит бәр.
- Туруштин бурун аяқлириңни бир нәччә қетим аста қимирлитип, аяқ мускуллириңни җиддийләштүр. Бу давалашниң орнини басмайду вә аламәтләрниң йүз бәрмәслигигә капаләт бәрмәйду.
- Мәһкәм таянчни тутуп тур. Авал униң йенида тик туруп, өзиңни қандақ һис қилишиң вә тәңпуңлуқиңни баһала; йәнила тәврәнсәң яки өзәңни яман һис қилсаң, маңма.
- Аламәтләр болмиса вә мәһкәм турсаң, аста бир нәччә қәдәм ташла. Һалитиң начарлашса, тохтап, олтуруш яки йетиш үчүн дәрһал хәвпсиз җай издә.
«Авал тәңпуңлуқ, андин қәдәм»: бешиң айланғанда, давамлаштуралайдиғанлиғиңни өзәңгә испатлашниң һаҗити йоқ.
Аста туруш тоғрилиқ тәклип ортостатик гипотензийәси бар яшанғанлар үстидә елип берилған кичик бир тәҗрибә билән қолланған, бирақ униң нәтиҗилири асасән орундин турғандин кейин қан бесиминиң дәсләпки чүшүши билән мунасивәтлик. Аста туруш кейинрәк пәйда болуши мүмкин болған аламәтләрниң алдини алиду дәп капаләт йоқ, шуңа турғандин кейин тохтап туруш рәсмийәтла әмәс. Тәҗрибә вә униң чәклимиси Gerontology журналидики мақалидә тәсвирләнгән.
Қандақ меңиш вә қачан дәм елишиң керәк
Тәңпуңлуқиңни сақлап, бемалал сөзләләйдиған тезликтә түз йәрдә маң. Дәсләпки сәйрләрдә тезлик, өргә чиқиш, пәләмпәй вә узақ йолни бир вақитта ашурма: жүкни аста өзгәрт вә пақәт өзәңни яхши һис қилғандила давамлаштур. Әгәр гипотензийәң күчлүк болса, дохтур тик һаләттә турушниң тәсири аз болған олтуруп яки йерим ятқан һаләттә қилинидиған мәшиқләрдин башлашни тәвсийә қилиши мүмкин. Ортостатик гипотензийә қаттиқ болғанда, бундақ усул адәттики сәйрдин хәвпсизрәк болуши мүмкин; буни давалаватқан мутәхәссис билән мәслиһәтләш.
Әгәр узақ вақит қимирлимай тик туруш өзәңни яман һис қилдуридиғанлиғини байқисаң, бундақ қилма. Олтурғили болидиған җайларда қисқа дәм алмақни пиланла. Һушуңдин кетәй дәп қалғанда қанни «һәйдәш» үчүн тез маңма. Дәсләпки бәлгидә тохташ сәйрниң бир қисми, мәғлубийәт әмәс.
Меңиватқанда аламәтләр башланса Тохта, йолдин жирақлап, хәвпсиз җайда олтур яки ят. Жиқилип кетиш хәвпи болмиса, ятқин вә аяқлириңни көтәргин. Өзәңни толуқ яхши һис қилмиғичә давамлаштурма. Һуштин кетиш, җарәһәтлиниш яки өтүп кәтмәйдиған аламәтләр болса, җиддий тиббий баһалаш керәк.
Аяқларни чөрүп туруш яки мускулларни җиддийләштүрүш һуштин кетәй дегәндә бәзи чағларда қоллинилидиған тән усуллиридин. Вегетатив башқуруш бузулған бемарлар үстидики кичик тәҗрибидә бундақ усуллардин кейин қан бесими өзгәргән, бирақ бу уларни меңиватқанда яки тәңпуңлуқ начар болғанда ишлитиш хәвпсиз дегәнлик әмәс. Авал тохтап, олтур яки ят; өзүңә мас усулларни дохтур билән муһакимә қил. Жиқилип кетиш хәвпи болса, чөкмә яки мурәккәп қиммәтләрни қилма.
Өз ара селиштуруш тәҗрибисигә тоққуз киши қатнашқан. Улар лабораториядики йөткәш синиғидин бурун 500 мл су яки селиштурма миқдарда су ичкән. Көп миқдарда су ичкәнләр синақта һуштин кетәй дегән һаләткә кечирәк йәткән. Бу контроллуқ шараитида өткүзүлгән кичик тәҗрибә; бундақ су миқдариниң сәйрдин бурун һәрким үчүн хәвпсиз яки керәк екәнлигини испатлимайду. Тиббий чәклимиләрни нәзәрдә тутмай туруп су ичишни көпәйтмә.
Claydon VE et al. Water drinking improves orthostatic tolerance in patients with posturally related syncope. Clinical Science. 2006.Қачан аламәтләр дохтурға мураҗиәт қилишни тәқәзза қилиду
Орнуңдин турғанда баш айлиниши қайтилинивәрсә, күчәйсә, өйдин чиқишиңға тосалғу болса яки жиқилиш билән биллә кәлсә, дохтурға көрүн. Тезла өзәңгә кәлгән тәғдирдиму, йеңи һуштин кетиш һалити болса тиббий баһалаштин өт. Дохтур еһтималлиқ сەۋәпләрни ениқлап, қан бесимини лайиқ һаләтләрдә өлчәйду вә дорилириң, суюқлуқ ичиш тәртивиң һәм қошумчә һаләтләрни баһалайду. Әгәр хатирә йезип жүрсәң, һаләтниң вақтини, тән һалитиңни, аламәтләрни, дора ичкән вақтиңни вә сәйрниң шараитини бәлгилә — бу мәсилини тәпсилий муһакимә қилишқа ярдәм бериду.
- Қабулда өзәңни қачан яман һис қилидиғанлиғиңни вә олтурған яки ятқандин кейин аламәтләрниң қанчилик тез пәсәйдиғанлиғини ейт.
- Жиқилиш, һуштин кетиш, жүрәкниң тез соқуши, тамақтин, иссиқтин яки жисманий күч чиқириштин кейин һалитиңниң яманлишиши болған-болмиғанлиғини ейтип бәр.
- Дохтурдин һазир қайси миқдарда меңиш өзәңгә мас келидиғанлиғини, қәйәрдә дәм елишиңни вә һәмраһ керәк-керәк әмәслигини ениқлап беришини сорисаң болиду.
- Җарәһәт билән һуштин кетиш, көкрәк ағриғи, қаттиқ нәпәс қисилиши, туюқсиз аҗизлиқ яки бәдәнниң бир тәрәпниң уйуши, сөзләшниң бузулуши яки узақ вақит һошсизлиқ болса, җиддий ярдәмгә мураҗиәт қил.
Ортостатик гипотензийәдә асасий сەۋәп вә умумий давалаш пиланиға диққәт қилиш керәк; сәйр диагноз қоюшниң орнини басмайду. Меңиватқанда баш айланса немә қилиш вә жиқилиш хәвпини қандақ азайтиш тоғрилиқ баш айлиниш билән меңиш вә тәңпуңлуқ вә жиқилиш тоғрилиқ мақалилиримиздин батафсил оқи.
- Аламәтләр қайтилинивәрсә, һушуңдин кәткән яки жиқилған болсаң, сәйрдин бурун дохтур билән планни келишип ал.
- Басқучлап тур, мәһкәм таянчни тут вә өзәңни турақлиқ һис қилмиғичә маңма.
- Дәм алидиған җайлири бар қисқа вә түз йолни талла; жүкни аста көпәйт.
- Өзәңни яман һис қилсаң, тохтап, хәвпсиз олтур яки ят. Аламәтләргә қаримай давамлаштурушқа урунма.
- Дорилириңни өзгәртмә вә өз алдиңға су ичишни яки тузни көпәйтмә.
- Һуштин кетиш, җарәһәтлиниш, көкрәк ағриғи, нәпәс қисилиши яки туюқсиз нерв системиси аламәтлири җиддий баһалашни тәқәзза қилиду.
Орнумдин турғанда қан бесимим чүшсә, сәйр қилсам боламду?
Бәзи чағларда меңиш мүмкин, бирақ бу сەۋәп, аламәтләрниң күчлүк-кучсизлиқи вә жиқилиш хәвпигә бағлиқ. Һаләт қайтилинивәрсә, авал жүкни дохтур билән муһакимә қил. Аламәтләр қаттиқ болса, өз алдиңға сәйргә чиқма.
Орнумдин туруштин бурун қанчә вақит олтурушум керәк?
Һәммигә мас келидиған бирдәк вақит йоқ. Аста олтур вә тур, мәһкәм таянчни тут вә аҗизлиқ, өзәңни яман һис қилиш яки тәврәнгәнлик йоқиғичә маңма. Аламәтләр давамлашса, олтур яки ят вә дохтур билән алақә қил.
Сәйрдин бурун чоң бир истакан су ичиш керәкму?
Шәрт әмәс. Кичик тәҗрибиләрдә контроллуқ шараитида су ичиш үгинилгән, бирақ бу һәммигә берилидиған тәвсийә әмәс. Суюқлуқ чәкләнсә, жүрәк яки бөрәк кесәлликиң яки шешиң болса, су ичиш тәртивини дохтурдин сора.
Йолда меңиватқанда өзәмни яман һис қилсам немә қилай?
Дәрһал тохтап, олтуруш яки йетиш үчүн хәвпсиз җайға өт. Өзәңни яман һис қилған һаләттә йолни давамлаштурма. Һушуңдин кәткән, җарәһәтләнгән яки һалитиң яхшиланмиған болса, җиддий ярдәмгә мураҗиәт қил.
Қан бесимиға қарши дориларни тохтитишим керәкму?
Яқ — тейинланған дозаңни өз алдиңға тохтатма яки өзгәртмә. Аламәтләрниң қачан пәйда болидиғанлиғини йезип қой вә дохтурдин давалашни һәм қан бесиминиң чүшүшиниң еһтималлиқ сەۋәплирини көздин кәчүрүшни сорисаң болиду.
Мәнбәләр
Төвәндики мәнбәләрдә ортостатик гипотензийәниң ениқлимиси, баһалиниши вә давалаш усуллири баян қилинған. Кичик тәҗрибиләр айрим механизмларни чүшинишкә ярдәм бериду, бирақ шәхсий тиббий мәслиһәтләрниң орнини басмайду.
Мәнбәләр
- de Bruïne ES, Reijnierse EM, Trappenburg MC, et al. Standing up slowly antagonises initial blood pressure decrease in older adults with orthostatic hypotension. Gerontology. 2017;63(2):137–143. DOI: 10.1159/000450642
- Claydon VE, Schroeder C, Norcliffe LJ, et al. Water drinking improves orthostatic tolerance in patients with posturally related syncope. Clinical Science. 2006;110(3):343–352. DOI: 10.1042/CS20050279
- van Lieshout JJ, ten Harkel AD, Wieling W. Physical manoeuvres for combating orthostatic dizziness in autonomic failure. The Lancet. 1992;339(8798):897–898. DOI: 10.1016/0140-6736(92)90932-S
- Wieling W, Kaufmann H, Claydon VE, et al. Diagnosis and treatment of orthostatic hypotension. The Lancet Neurology. 2022;21(8):735–746. DOI: 10.1016/S1474-4422(22)00169-7
- Gibbons CH, Schmidt P, Biaggioni I, et al. The recommendations of a consensus panel for the screening, diagnosis, and treatment of neurogenic orthostatic hypotension and associated supine hypertension. Journal of Neurology. 2017;264:1567–1582. DOI: 10.1007/s00415-016-8375-x
