Неліктен асықпау маңызды
Ортостатикалық гипотензия — тік тұрған кезде артериялық қан қысымының төмендеуі. Соның салдарынан басың айналуы, әлсіздік, көзің бұлдырауы, теңселу, жүрегің айнуы немесе талып қалатындай сезім пайда болуы мүмкін. Отырғанда немесе жатқанда белгілер көбіне басылады. Себептері әртүрлі болуы мүмкін: сусыздану немесе дәрілердің әсерінен бастап, жүйке жүйесінің жұмысы бұзылып, басқа да жағдайларға дейін. Сондықтан мұндай жағдай қайталанса, оны тек «қан қысымым төмен» деп түсіндірмей, дәрігермен талқылаған маңызды.
Классикалық анықтама бойынша, тұрғаннан кейін үш минут ішінде жоғарғы қысым кемінде 20 мм сын. бағ.-қа және/немесе төменгі қысым кемінде 10 мм сын. бағ.-қа төмендейді. Бірақ серуеннің саған қауіпсіз екенін тек сандарға қарап анықтау мүмкін емес: белгілер, қысымның төмендеу себебі, қатар жүретін жағдайлар мен қабылдап жүрген дәрілер де маңызды. Диагноз әлі расталмаса, оны өз бетіңше орныңнан күрт тұрып тексеруге тырыспа.
Ортостатикалық гипотензиясы бар егде жастағы 24 пациент қатысқан шағын зерттеуде жатқан қалыптан тұрудың әдеттегі, баяу және жылдам тәсілдері салыстырылды. Баяу тұрғанда алғашқы 15 секундта қысымның төмендеуі әдеттегіден азырақ болды. Бұл біртіндеп тұру идеясын қолдайды, бірақ мұндай тәсіл барлық белгіні жояды немесе бәріне жарайды дегенді білдірмейді.
de Bruïne ES et al. Егде жастағы ортостатикалық гипотензиясы бар адамдарда баяу тұру қан қысымының бастапқы төмендеуіне қарсы әсер етеді. Gerontology. 2017.Тұрмай тұрып серуенге дайындал
Егер белгілер қайталанса, алдымен дәрігермен саған қандай белсенділік қолайлы екенін және белгілер пайда болғанда не істеу керегін келісіп ал. Әсіресе жақында есіңнен танып қалсаң, құлап қалсаң, дәрілерің өзгерсе немесе жүрек, бүйрек ауруы не жүрек ырғағының бұзылуы болса, серуенді міндетті түрде талқыла. Тағайындалған дәріні өз бетіңше тоқтатпа және дозасын өзгертпе: кейбір дәрілер қан қысымына әсер етуі мүмкін, бірақ оны түзету туралы шешімді маман қабылдайды.
- Қысқартуға немесе аяқтауға оңай, қысқа әрі тегіс бағыт таңда. Алғашқы серуендерге үйіңнің маңындағы жол және қауіпсіз отырып демалуға болатын жерлер қолайлы.
- Телефоныңды ал; белгілерің айқын немесе күтпеген жерден пайда болса, біреуден сенімен бірге жүруін сұра. Адамдардан алыс, жалғыз жүретін бағыттан бастама.
- Аяққа нық тұратын аяқ киім киіп, ауа райына сай киін. Ыстық, ұзақ уақыт тік тұру және қалыпты күрт өзгерту тік қалыпты көтеруді қиындатуы мүмкін; саған әсер ететін жеке факторларды дәрігермен талқыла.
- Демалатын жерді алдын ала ойластыр. Белгілі бір қадам санын орындауды жоспарлағаннан гөрі, орындық, орнықты кресло немесе ғимаратқа тез кіріп кету мүмкіндігі пайдалырақ.
- Дәрігер жүруге рұқсат берсе, қысқа қашықтықтан және жай қарқыннан баста. Барлығына бірдей қауіпсіз болатын ұзақтық жоқ: өз жағдайыңа және дәрігермен келіскен жоспарға сүйен.
Су мен тұз бәріне бірдей ұсынылмайды Дәрігердің кеңесіне сай су іш. Сұйықтықты шектеу қажет болса, жүрек немесе бүйрек жеткіліксіздігі, ісіну не жоғары қан қысымы болса, ішетін су мөлшерін өз бетіңше көбейтпе және тұз қоспа. Саған сұйықтық ішудің арнайы тәртібі тағайындалса, соны ұстан.
Кезең-кезеңімен тұр — бірден кетуге асықпа
Тұрар алдында сүрініп кетуің мүмкін заттарды жолдан алып таста да, жаныңда орнықты тірек болуын қадағала. Жеңіл үстелшені, дөңгелекті жиһазды немесе есікті тірек ретінде пайдаланба. Жатқанда-ақ басың айналып немесе жайсыздық сезінсең, тұрып «шыдауға» бола ма деп сынама: алдымен жақыныңа айт та, дәрігердің кеңесіне сай әрекет ет.
- Жатқан қалпыңнан бір қырыңа аунап, асықпай отыр. Әдетте отыру қиын болса, өзіңе үйреншікті қауіпсіз тіректі пайдалан.
- Төсектің немесе орындықтың шетіне отырып, атып тұрма. Әлсіздік, бас айналу, көздің бұлдырауы немесе жүрек айнуы пайда болмағанын байқауға уақыт бер.
- Тұрар алдында табаныңды бірнеше рет жайлап қимылдатып, аяқ бұлшықеттеріңді жиыр. Бұл емнің орнына жүрмейді және белгілердің пайда болмауына кепілдік бермейді.
- Орнықты тіректен ұстап тұр. Әуелі оның жанында тұрып, өзіңді қалай сезінетініңді және тепе-теңдігіңді бағала; теңселіп немесе жайсызданып тұрсаң, жүре бастама.
- Егер белгі болмаса және нық тұрсаң, асықпай бірнеше қадам жаса. Жағдайың нашарласа, тоқта да бірден отыруға немесе жатуға болатын қауіпсіз жер ізде.
«Алдымен нық тұр, содан кейін қадам бас»: басың айналса, жалғастыра алатыныңды өзіңе дәлелдеудің қажеті жоқ.
Біртіндеп тұру тәсілін ортостатикалық гипотензиясы бар егде адамдарға жүргізілген шағын зерттеу қолдайды, бірақ оның нәтижелері ең алдымен тұрғаннан кейін қысымның ерте төмендеуіне қатысты. Баяу тұру кейінірек пайда болатын белгілерден қорғамайды, сондықтан тұрғаннан кейінгі үзіліс жай ғана формальдылық емес. Зерттеу мен оның шектеулері Gerontology журналындағы жарияланымда сипатталған.
Қалай жүру керек және қашан үзіліс жасау қажет
Тепе-теңдігіңді сақтап, еркін сөйлей алатын қарқынмен тегіс жерде жүр. Алғашқы серуендерде жылдамдықты арттыру, өрге шығу, баспалдақпен жүру және қашықтықты ұзарту сияқты бірнеше өзгерісті бірден қоспа: жүктемені біртіндеп арттыр және өзіңді тұрақты сезінсең ғана жаса. Гипотензияң айқын болса, дәрігер отырып немесе жартылай жатып жасалатын жаттығулардан бастауды ұсынуы мүмкін. Ауыр ортостатикалық гипотензия кезінде мұндай тәсіл әдеттегі серуеннен қауіпсіздеу болуы мүмкін; бұл нұсқаны емдеуші маманмен талқыла.
Ұзақ уақыт қозғалыссыз тұрғанда басың айналатынын байқасаң, орныңда ұзақ тұрма. Отыруға болатын жерде қысқа үзілістер жасауды жоспарла. Талып қалатындай күй сезілсе, қанды «айдаймын» деп жылдам жүруге тырыспа. Алғашқы белгілер кезінде тоқтау — серуен жоспарының бір бөлігі, сәтсіздік емес.
Жүріп келе жатқанда белгілер пайда болды Тоқта, жолдан қауіпсіз жерге шығып, отыр немесе жат. Құлап қалу қаупін тудырмайтын болса, жатып, аяқтарыңды жоғары көтер. Өзіңді толық қалпына келгенше жүре берме. Есіңнен тансаң, жарақат алсаң немесе белгілер басылмаса, шұғыл медициналық тексеруден өту керек.
Аяқты айқастыру немесе бұлшықеттерді ширықтыруды кейде талып қалатындай белгілер кезінде физикалық әдіс ретінде қолданады. Автономды реттелуі бұзылған пациенттердің шағын зерттеуінде осындай қимылдар кезінде қан қысымы өзгерген, бірақ бұл оларды жүріп келе жатып немесе тепе-теңдікті нашар сақтағанда орындау қауіпсіз дегенді білдірмейді. Алдымен тоқтап, отыр немесе жат; саған лайық әдістерді дәрігермен талқыла. Құлап қалу қаупі болса, еңкеймей отырып-тұруға тырыспа және күрделі қимылдар жасама.
Айқаспалы зерттеуде постуралды естен тануы бар тоғыз адам зертханалық еңкейту сынағына дейін 500 мл су немесе бақылау көлемін ішкен. Суды көбірек ішкеннен кейін сынақта талып қалуға дейінгі уақыт ұзағырақ болды. Бұл — бақыланатын жағдайда жүргізілген шағын зерттеу, серуенге дейін дәл осынша су ішу бәріне қауіпсіз немесе қажет екенінің дәлелі емес. Медициналық шектеулерді ескермей, ішетін су мөлшерін көбейтпе.
Claydon VE et al. Постуралды естен тануға бейім пациенттерде су ішу ортостатикалық төзімділікті жақсартады. Clinical Science. 2006.Қандай белгілер кезінде дәрігерге қаралу керек
Орныңнан тұрғанда басың айналуы қайталанса, күшейсе, үйден шығуға кедергі келтірсе немесе құлаумен қатар жүрсе, дәрігерге жазыл. Есіңнен танудың жаңа жағдайы болса да, тез есіңді жиған күннің өзінде медициналық тексеруден өт. Дәрігер ықтимал себептерін анықтап, қан қысымын тиісті қалыптарда өлшейді, дәрілерді, сұйықтық ішу тәртібін және қатар жүретін жағдайларды бағалайды. Белгілерді жазып жүрсең, олардың болған уақытын, дене қалпын, белгілерді, дәрі қабылдағаныңды және серуен жағдайларын белгіле — бұл жағдайды нақты талқылауға көмектеседі.
- Дәрігерге жайсыздықтың қашан басталатынын және отырғаннан немесе жатқаннан кейін қаншалықты тез басылатынын айт.
- Құлау, естен тану, жүрек қағуы, тамақтан, ыстықтан немесе күш түскеннен кейін жағдайдың нашарлауы болған-болмағанын хабарла.
- Қазір саған қандай деңгейде жүру қолайлы екенін, қай жерде үзіліс жасау және қасыңда біреу болуы қажет пе екенін сұра.
- Жарақатпен қатар естен тану, кеуде ауыруы, қатты ентігу, дененің бір жағындағы кенет әлсіздік не ұю, сөйлеудің бұзылуы немесе ұзаққа созылған сананың шатасуы болса, шұғыл көмекке жүгін.
Ортостатикалық гипотензия оның себебіне және жалпы ем жоспарына назар аударуды қажет етеді; серуен диагностикаға балама емес. Жүріп келе жатқанда басың айналса не істеу және құлау қаупін қалай азайту туралы бас айналғанда жүру және тепе-теңдік пен құлау туралы материалдардан толығырақ оқы.
- Белгілер қайталанса, есіңнен тансаң немесе құлап қалсаң, серуен жоспарын дәрігермен алдын ала келіс.
- Кезең-кезеңімен тұр, орнықты тіректен ұста және өзіңді нық сезінбейінше жүре бастама.
- Демалатын жерлері бар қысқа әрі тегіс бағыт таңда; жүктемені біртіндеп арттыр.
- Басың айналса, тоқтап, қауіпсіз жерге отырып немесе жат. Белгілерге қарамастан жалғастыруға тырыспа.
- Дәрілерді өзгертпе, су ішуді немесе тұзды өз бетіңше көбейтпе.
- Естен тану, жарақат, кеуде ауыруы, ентігу немесе кенеттен пайда болған неврологиялық белгілер шұғыл тексеруді қажет етеді.
Орнымнан тұрғанда қан қысымым төмендесе, серуендеуге бола ма?
Кейде жүруге болады, бірақ бұл себепке, белгілердің айқындығына және құлау қаупіне байланысты. Жағдай қайталанса, алдымен жүктемені дәрігермен талқыла. Белгілерің ауыр болса, өз бетіңше серуенге шықпа.
Тұрар алдында қанша уақыт отыру керек?
Бәріне бірдей жарайтын нақты уақыт жоқ. Асықпай отырып, содан кейін тұр; орнықты тіректен ұста және әлсіздік, бас айналу немесе теңселу сезімі болғанша жүрме. Белгілер басылмаса, отыр немесе жат та дәрігермен хабарлас.
Серуен алдында үлкен стақан су ішкен дұрыс па?
Міндетті емес. Шағын зерттеулерде су бақыланатын жағдайда зерттелген, бірақ бұл бәріне арналған ұсыныс емес. Сұйықтықты шектеу қажет болса, жүрек не бүйрек аурулары немесе ісіну болса, су ішу тәртібін дәрігерден нақтыла.
Бағытта келе жатып жағдайым нашарласа, не істеймін?
Дереу тоқтап, отыруға немесе жатуға болатын қауіпсіз жерге бар. Басың айналып тұрса, жолды жалғастырма. Есіңнен танып қалсаң, жарақат алсаң немесе жағдайың жақсармаса, шұғыл көмекке жүгін.
Қан қысымына арналған дәрілерді тоқтату керек пе?
Жоқ — тағайындалған дәріні өз бетіңше тоқтатпа және дозасын өзгертпе. Белгілердің қашан пайда болатынын жазып жүр де, дәрігерден еміңді және қан қысымының төмендеу себептерін тексеруді сұра.
Дереккөздер
Төмендегі материалдарда ортостатикалық гипотензияның анықтамасы, бағалануы және оны емдеу тәсілдері сипатталған. Шағын зерттеулер жекелеген механизмдерді түсінуге көмектеседі, бірақ жеке медициналық кеңестің орнын баспайды.
Дереккөздер
- de Bruïne ES, Reijnierse EM, Trappenburg MC, et al. Егде жастағы ортостатикалық гипотензиясы бар адамдарда баяу тұру қан қысымының бастапқы төмендеуіне қарсы әсер етеді. Gerontology. 2017;63(2):137–143. DOI: 10.1159/000450642
- Claydon VE, Schroeder C, Norcliffe LJ, et al. Постуралды естен тануға бейім пациенттерде су ішу ортостатикалық төзімділікті жақсартады. Clinical Science. 2006;110(3):343–352. DOI: 10.1042/CS20050279
- van Lieshout JJ, ten Harkel AD, Wieling W. Автономды жүйе жеткіліксіздігі кезінде ортостатикалық бас айналумен күресуге арналған физикалық тәсілдер. The Lancet. 1992;339(8798):897–898. DOI: 10.1016/0140-6736(92)90932-S
- Wieling W, Kaufmann H, Claydon VE, et al. Ортостатикалық гипотензияны диагностикалау және емдеу. The Lancet Neurology. 2022;21(8):735–746. DOI: 10.1016/S1474-4422(22)00169-7
- Gibbons CH, Schmidt P, Biaggioni I, et al. Нейрогендік ортостатикалық гипотензияны және онымен байланысты жатқан кездегі жоғары қан қысымын скринингтеу, диагностикалау және емдеу жөніндегі консенсус тобының ұсынымдары. Journal of Neurology. 2017;264:1567–1582. DOI: 10.1007/s00415-016-8375-x
