Алди билән өзүңгә тонуш маршрутни талла
Сайил үчүн пиядә жүридиған йолниң узунлуғила муһим әмәс. Қәйәрдә йолни ишәшлик тапалайдиғанлиғиңни, тротуарниң қайси қисминиң текис екәнлигини вә қайси өтүш җайида әтрапни баһалаш саңа асанрақ болидиғанлиғини ойлап көр. Көрүшүң йоруқлуқ, чарчаш яки көзгә чүшидиған чақнашларға қарап өзгәрсә, йолни байқаш саңа асан болған шараитни талла.
Өз алдиңға тунҗа қетим сайилға чиққанда йеңи айлиниш маршрутини тепиш шәрт әмәс. Дуккан, бағ яки бекәткә апиридиған тонуш йолни талла, керәк болса уни чүшинишкә асан бирла қисқа бөләккичә қисқарт. Әгәр маңидиған мусапини аста-аста ашурмақчи болсаң, пиядә меңиш мусаписини қандақ ашуруш тоғрисидики мақалидин пайдилиқ пикирләрни тапалайсән.
- Чети ениқ көрүнүп туридиған вә мүмкинқәдәр туюқтин тарийип кәтмәйдиған тротуарни талла.
- Йол йөткәлгән, басқуч, ремонт иши яки тохтитип қоюлған самокатлар бар җайларни алдин-ала бәлгүләп қой.
- Қийин өтүш җайлири аз болған маршрутни талла; азрақ узун болса да болиду.
- Тохтап, хатирҗәм һалда әтрапқа қарап алалайдиған җайни ойлаш: бинаниң девари, орундуқ яки кириш еғизи йени.
- Тонуш болмиған йәрдин ялғуз өтүшниң орниға, дәсләп биргә маңидиған киши яки мутәхәссис билән меңип көр.
Йолниң үстки қатлими муһим: текис тротуарни чуқур-чуқур, тайғақ тахта ташлиқ яки бордюри көп йолға селиштурғанда маңиш адәттә асан болиду. Маршрутниң үстки қатламлири тоғрисидики мақалидин йол таллиғанда немиләргә диққәт қилиш керәклиги һәққидә қошумчә пикирләрни тапалайсән.
Маршрутни чүшинишкә асан бәлгиләрдин түз
Бәлгини ишәшлик тонуп, униң немини билдүридиғанлиғини чүшәнсәң — мәсилән, униңдин кейин бурулуш керәк яки өтүш җайи йеқинлашти дегәндәк — у пайдилиқ болиду. Орни турақлиқ, көзгә челиқидиған нәрсиләрни талла, асан өзгирип кетидиғанлирини әмәс. Көридиған бәлгә рәңги ениқ ишик яки бенаниң контрастлиқ бурчи болуши мүмкин; авазлиқ бәлгә булақ яки һава соридиған җайниң шовқуни; һис қилишқа болидиған бәлгә болса аяқ астида йол қатлиминиң өзгириши болуши мүмкин.
Пүткүл йолни коча намлириниң узун тизмикидәк ядлашқа урунма. Уни қисқа бөләкләргә бөл: «өйдин чиқиш — қоршав бойлап меңиш — кәң кочиға йетиш — сигналда йолдин өтүш — дорихана йенида бурулуш». Шундақ қилсаң, бурулушни өтүп кәткәнлигиңни асанирақ байқап, қәйәрдә екәнлигиңни қайта ениқлайсән.
Бәлгиләрни алдин-ала текшүр Маршрут йеңи болса, күндүзи хатирҗәм қәдәм билән меңип көрүп, телефонға қисқа көрсәтмиләрни йезивел. Чиқиштин бурун яки бихәтәр йәрдә тохтиғанда хәритидин пайдилан. Меңиватқанда экранға қарима: у диққитиңни бордюр, адәмләр вә қатнаштин бөлүп қойиду.
| Бәлгә | Немиси қолайлиқ | Немини текшүрүш керәк |
|---|---|---|
| Контрастлиқ кириш еғизи яки пештахта бәлгүси | Керәклик бурулушни байқашқа ярдәм бериши мүмкин | Дәрәқ, машина яки мәвсүмлүк безәкләр уни тосувалмиғанму |
| Аваз чиқидиған мәнбә | Экранға қаримай тонуш җайни тепишқа ярдәм бериду | Аваз өзгәрмәйдиғанлиғини вә коча шовқуни уни бесип кәтмәйдиғанлиғини текшүр |
| Йол қатлиминиң өзгириши яки бордюр | Йол бөлүгиниң чегарисини яки өтүш җайиниң йеқинлашқанлиғини билдүрүши мүмкин | Өз маршрутуңда бу үстки қатламни ишәшлик тоналайдиғанлиғиңни текшүр |
Кочидин пилан бойичә өт, тәхмин билән әмәс
Йолдин өтүштин бурун бихәтәр йәрдә тохтап, өтүш җайиниң бешини тепивел. Пиядә йолувчилар үчүн сигнал болса, өзүң чүшинәләйдиған сигналға — көридиған, авазлиқ яки һис қилишқа болидиған сигналға — қарап иш қил. Керәклик өтүш җайиниң алдида турғанлиғиңни вә униңға қарап йөнилиш алғанлиғиңни ениқлап, андин рухсәт сигнали йенип турған вақитта алдирап кәтмәй өт.
Машиниларниң шовқуни әтраптики вәзийәтни чүшинишкә ярдәм бериши мүмкин, лекин йолниң бош екәнлигигә ишәнчлик капаләт бәрмәйду. Көрүш қабилийити бузулған пиядә йолувчилар қатнашқан бир издиништә айрим шараитларда иштиракчилар йеқинлишиватқан қатнашни йетәрлик сәһәр аңлалмиған. Шуңа пиядә йолувчилар үчүн сигналсиз өтүш җайида яки мурәккәп чатмаш йол йенида, болупму шовқунда пауза болғанлиғиғала ишәнмә. Ишәнч қилалмисаң, ярдәмни күтүш яки башқа йолни таллаш бихәтәррәк.
- Тонуш тротуар бойлап өтүш җайиға йеқинлаш вә йолниң четигә йетиштин бурун тохта.
- Болса сигнал чақириш тугмисини тепип, өзәң тоналайдиған сигнални күт.
- Йүрүшни башлаштин бурун өтүш йөнилишини арилаштуруп қоймиғанлиғиңни текшүр.
- Түз вә бир хил йөнилиштә маң; шовқун яки йениңдики адәмләрниң қозғилишиға әгишип йөнилишни өзгәртмә.
- Сигнал ишлимисә, өтүш җайи бәк кәң болса яки машинилар йолуңни кесип бурулса, вақитни тәхмин қилма — ярдәм сора яки башқа өтүш җайини талла.
Қоллинишқа болидиған пиядә йолувчилар сигналлири 56 көрмәйдиған пиядә йолувчи қатнашқан 4 чатмаш йолда изчиләнгән: улар орнитилғандин кейин иштиракчиларниң өтүш үчүн бихәтәр вақитни өз алдиға ениқлиши вә рухсәт сигналида маңиши асанирақ болған. Бу нәтиҗә изчиләнгән чатмаш йолларға мунасивәтлик; барлиқ җайдики үскүниләр охшаш ишләйду дегән капаләт әмәс. Таяқ билән меңиш тоғрисидики мақалидин йөнилиш тепишқа ярдәм беридиған қошумчә васитә һәққидә оқалайсән.
Издинишчилар қолайлаштурулған пиядә йолувчилар сигналлири орнитилиштин бурунқи вә кейинки өтүшләрни селиштурған. Тәтқиқ қилинған чатмаш йолларда иштиракчиларниң өтүш вақтини өз алдиға ениқлиши вә «Маңиң» сигналида йолға чиқиши асанирақ болған. Бу қолайлаштурулған сигнал бар өтүш җайлирини таллашни қоллайду, лекин конкрет җайни баһалашниң орнини басмайду.
Scott AC, Barlow JM, Bentzen BL, Bond TLY, Gubbe D. 2008.Йолда маңиватқанда өтүш җайини текшүрмә Маршрутни ениқлаш керәк болса, тротуарда йолниң четидин жирақрақ йәрдә тохта. Кочида йөнилиш тапқанда әтраптики авазларни басидиған қулаққапни тақима.
Контраст ярдәм бериду, бирақ шараит көрүнүшни өзгәртиду
Контрастлиқ нәрсә бәзи чағда әтрапидики рәңги охшаш нәрсиләргә қарғанда көзгә челиқиши мүмкин. Лекин һәммигә мас келидиған бир хил рәң яки бәлгә йоқ: адәмләрниң көрүш даириси, контрастни сезиши, көзини чақнаштин қоғдаш вә чоңқурлуқни қобул қилиши һәр хил. Әгәр бир бәлгә ишәнчлик болмай қалса, уни авазлиқ яки һис қилишқа болидиған көрсәтмә билән алмаштур.
Көрүш қабилийити төвән чоңларниң қозғилиши тоғрисидики издиништә көрүш даириси вә контрастни сезиш көрсәткүчлириниң иштиракчиларниң тонуш болмиған маршрутларда меңиши билән бағлиқ екәнлиги байқалған; күндилик қозғилишни баһалаш үчүн көрүш өткүрлүгинила текшүрүш йетәрлик болмиған. Бу көрсәтмиләрни һәммигә ортақ усул билән әмәс, өз шараитиңға қарап таллашниң йәнә бир муһим сەۋәби.
Издиништә көрүш қабилийити төвән 22 чоң кишиниң тонуш болмиған маршрутларда йоруқ вә хиҗил йоруқлуқта қозғилиши баһаланған. Муәллипләр қозғилишниң көрүш даириси вә контрастни сезиш билән бағлиқ екәнлигини хәвәр қилған. Әмәлий хуласә шуки: тосалғуларни байқаш қийин болса, кәспий мутәхәссис билән пүткүл көрүш өткүрлүгини әмәс, бәлки әмәлий шараитта әтрапта қандақ йөнилиш алидиғанлиғиңниму муһакимә қил.
Long RG, Rieser JJ, Hill EW. 1990.Қараңғу чүшкәндә сайилға қандақ тәйярлиниш керәк
Қараңғу чүшкәндә деталлар вә контрасти аҗиз тосалғуларни байқаш қийинлишиши мүмкин. Көрүш қабилийити бузулған 88 чоң киши қатнашқан издиништә йоруқлуқ аҗиз болғанда тосалғулар қоюлған йолни бесип өтүш үчүн көпрәк вақит кәткән, улар тосалғуларға көпирәк урулған; контрасти төвән тосалғуларға әң көп урулған. Бу тосалғулар қоюлған мәхсус синақ мәйданидики тәҗрибә, һәр қандақ кочидики сайилни текшүрүш әмәс. Шуңа нәтиҗини өзәңгә қаритилған ениқ мөлчәр дәп әмәс, йоруқлуқни диққәт билән баһалашқа дәвәт қилидиған бир ишарә дәп қара.
- Қараңғуда меңиш саңа адәттин ташқири болса, дәсләп тонуш вә қисқа маршрутни биргә маңидиған киши билән бесип өт.
- Чиқиштин бурун һава райи билән күн петиш вақтини, көзәйнәкниң тазилиғини вә телефонниң қувитини текшүр.
- Йоруқлуғи бир хил, үстки қатлими чүшинишлик кочиларни талла; қараңғу җайлар вә йоруқлуқ билән сайиниң кескин алмишишидин сақлан.
- Йолға йеқин маңсаң, һәйдгүчиләргә ениқ көрүнүш үчүн көзгә челиқидиған кийим кий.
- Күндүзи асан көрүнгәнлиги үчүнла маңидиған мусапини ашурма вә йеңи йолни таллима.
Пүткүл қараңғулуққила әмәс, көзни чақнитидиған фарларға, һөл асфальтқа вә йоруқ витриниларға да диққәт қил: кескин чақнашларму тосалғу болуши мүмкин. Йоруқлуқниң аҗизлиши өзәңгә болған ишәнчиңни сезиләрлик өзгәртсә, сайилни әтигәнрәк яки бириниң ярдими билән пиланла. Кәчтә сайил қилиш һәққидә қошумчә мәслиһәтләр түндә сайил қилиш тоғрисидики мақалидә берилгән.
Көрүш қабилийити бузулған 88 чоң киши издиништә йоруқ вә аҗизирақ йоруқлуқта тосалғулар қоюлған мәйданда маңған. Йоруқлуқ аҗиз болғанда уларға көпирәк вақит керәк болған вә контрасти төвән тосалғуларға көпирәк урулған. Бу мәхсус синақ мәйданидики шараитни изчиләштурған, кочидики болуши мүмкин болған барлиқ вәзийәтләрни әмәс.
Kuyk T, Elliott JL, Biehl J, Fuhr PS. 1996.Қачан мутәхәссискә мураҗиәт қилиш керәк
Йөнилиш бәлгилирини көпирәк йоқитип қойсаң, тосалғуларға урулсаң, қорқунуч түпәйли кочиға чиқиштин сақлансаң яки қайси көрсәтминиң ярдәм беридиғанлиғини билмисаң, сайил қилиш тоғрисида көз дохтури яки көрүшни әслигә кәлтүрүш мутәхәссиси билән мәслиһәтләш. Көрүш бирдин өзгәрсә, тиббий ярдәмгә мураҗиәт қилишни кечиктүрмә.
Йөнилиш вә қозғилиш (orientation and mobility, O&M) мутәхәссиси сән билән конкрет маршрутларни баһалап, бихәтәр йолларни бирликтә мәшиқ қилиши мүмкин: өтүш җайини тепиш, йөнилишни сақлаш, бәлгиләрни тонуш вә өзүңгә мас қозғилиш васитилирини пайдилиниш. Бундақ мутәхәссискә мураҗиәт қилиш чоқум таяқ билән меңишиң керәк дегәнлик әмәс: у саңа неминиң мас келидиғанлиғини ениқлашқа ярдәм бериду.
Яхши маршрут чоқум әң қисқиси болуши керәк әмәс. У — қәйәрдә екәнлигиңни билидиған вә бирәр бәлгә ярдәм бәрмигәндә немә қилишни чүшинидиған маршрут.
Йөнилиш вә қозғилишқа үгитишкә аит илмий дәлилләр һазирчә чәклик: Cochrane шәрһи 63 қатнашқучи қатнашқан икки кичик издинишни тепип, үгитишниң һәр хил усуллирини ишәнч билән селиштурушқа дәлил йетәрлик әмәс дәп көрсәткән. Бу үгиниш пайдасиз дегәнни испатлимайду; бәлки дәстурни адәмниң әмәлий еһтияҗиға қарап таллашниң муһимлиғини көрситиду.
Түзүлмлүк шәрһигә җәмий 63 қатнашқучи болған икки кичик издиниш киргүзүлгән. Муәллипләр һәр хил еһтияҗи бар адәмләр үчүн қайси үгиниш шәклиниң яхширақ екәнлигини ениқлашқа дәлил йетәрлик әмәс дәп хуласә қилған. Мәхсус мутәхәссис билән мәхсәтлириңни, қийинчилиқ туғдуридиған конкрет вәзийәтләрни вә илгириләшни баһалаш усулини муһакимә қил.
Virgili G, Rubin G. 2022.- Башлаш үчүн үстки қатлими текис вә өтүш җайлири чүшинишлик болған тонуш маршрутни талла.
- Йолни қисқа бөләкләргә вә көридиған, авазлиқ яки һис қилишқа болидиған турақлиқ бәлгиләргә бөл.
- Өтүш җайида тохта, керәклик йөнилишни тепивел вә пәқәт машиниларниң авазиға ишәнмә.
- Қараңғу чүшкәндә йолни қисқарт, яхши йорутулған кочини талла вә йеңи маршрутни ялғуз синап көрмә.
- Кочида йөнилиш тепиш қийинлишип кәтсә, көз дохтуридин яки йөнилиш вә қозғилиш мутәхәссисидин вәзипилириңни баһалашни соривел.
Көп сорайдиған соаллар
Һәрқачан пәқәт тонуш маршрутларни таллаш керәкму?
Яқ. Тонуш йол — қолайлиқ башлиниш нуқтиси, йеңи йолни болса дәсләп яхши йоруқлуқта вә биргә маңидиған киши билән үгинивалсаң болиду. Маршрутта қийин өтүш җайлири яки қурулуш ишлири болса, алдин-ала башқа йолни тепивел.
Кочидин пәқәт машиниларниң авазиға қарап өтүшкә боламду?
Авазни бихәтәрликниң бирдин-бир капалити дәп қарашқа болмайду: қатнашни аңлаш қийин болуши, коча шовқуни уни бесип кетиши мүмкин. Ишәнч қилалмисаң, өзәң чүшинәләйдиған сигнални күт, ярдәм сора яки башқа өтүш җайини талла.
Тонуш маршрутимда бәлгиләр туюқсиз өзгирип кәтсә немә қилишим керәк?
Бихәтәр йәрдә тохта, тәхмин билән давам қилма вә алдин сақлап қойған көрсәтмилириңни текшүр. Маршрутни қайта ениқлаш қолуңдин кәлмисә, йеқин кишигә телефон қил яки ярдәм сора.
Сайил қилиш маңа әткән болса, кимгә мураҗиәт қилишим керәк?
Алди билән көз дохтури яки көрүшни әслигә кәлтүрүш хизмитигә мураҗиәт қилип, кочида неминиң қийинлишип кәткәнлигини чүшәндүр. Маршрутларни әмәлий баһалаш үчүн сени йөнилиш вә қозғилиш мутәхәссисигә йоллашни сора.
Мәнбәләр
- Scott AC, Barlow JM, Bentzen BL, Bond TLY, Gubbe D. Мурәккәп чатмаш йоллардики қолайлаштурулған пиядә йолувчилар сигналлири: көрмәйдиған пиядә йолувчиларға тәсири. Transportation Research Record. 2008. DOI: 10.3141/2073-11
- Long RG, Rieser JJ, Hill EW. Көрүш қабилийити ортачә төвән адәмләрниң қозғилиши. Journal of Visual Impairment & Blindness. 1990. DOI: 10.1177/0145482X9008400303
- Kuyk T, Elliott JL, Biehl J, Fuhr PS. Көрүш қабилийити төвән чоңларда әтрап шараитлириниң қозғилиш нәтиҗисигә тәсири. Journal of the American Optometric Association. 1996. PubMed язмиси
- Virgili G, Rubin G. Көрүш қабилийити төвән адәмләр үчүн йөнилиш вә қозғилиш үгиниши. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2022. DOI: 10.1002/14651858.CD003925.pub3
- Emerson RW, Naghshineh K, Hapeman J, Wiener W. Көрүш қабилийити бузулған пиядә йолувчиларниң гибридлиқ қатнаш васитилири бар йол қозғилишидики бошлуқ вә өрләшләрни байқиши бойичә пилотлуқ издиниш. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour. 2011. DOI: 10.1016/j.trf.2010.11.007
