Qachon sayrga chiqish mumkin
Agar butun qon topshirgan bo‘lsang, avval markazda tavsiya qilingan vaqt davomida qol, tamaddi qil va suv ich. Dam olgandan keyin o‘zingni odatdagidek his qilsang, qisqa va sokin sayr qilish mumkin: donorlar uchun tavsiyalarda, odatda, har bir odatiy qadam emas, balki kuchli jismoniy yuklama va og‘ir ishlar cheklanadi. Masalan, NHS kun oxirigacha jadal mashqlardan va og‘ir yuk ko‘tarishdan saqlanishni tavsiya qiladi, yengil yurishni esa o‘zingni yaxshi his qilgandagi mumkin bo‘lgan faollik sifatida alohida ko‘rsatadi. Markazing qoidalarini ham tekshir.
Bu qo‘llanma butun qon topshirish haqida Agar plazma yoki trombotsit topshirgan bo‘lsang yoxud boshqa muolajadan o‘tgan bo‘lsang, aynan o‘z markazing bergan eslatmaga amal qil: tavsiyalar va cheklovlar farq qilishi mumkin. Tibbiyot xodimlarining ko‘rsatmalari maqoladagi umumiy tavsiyadan muhimroq.
Uyga qaytish yo‘lini mashq deb qabul qilma: yo‘l uzoq, issiq, zinapoyali yoki tepaga chiqadigan bo‘lsa, seni olib ketishlarini so‘ra yoki osonroq yo‘lni tanla. Hali ham holsizlik, ko‘ngil aynishi, boshing aylanishi yoki beqarorlik sezilsa, sayrga chiqma. Qon topshirgandan keyin qadamlar rejasidan ko‘ra o‘zingni qanday his qilayotganing muhimroq.
Nega sayr bilan mashq bir xil emas
Butun qon topshirganda tana suyuqlikning bir qismini va kislorod tashuvchi qizil qon hujayralarini yo‘qotadi. Shuning uchun donorlikdan ko‘p o‘tmay bajarilgan jadal mashq odatdagidan og‘irroq tuyulishi mumkin. Tekis yo‘ldagi sokin yurish, odatda, tez yurish, uzoq tepaga ko‘tarilish, ryukzak bilan sayr qilish yoki issiq havoda yurishga qaraganda kamroq kuch talab qiladi. Bu yengil yurish hamma uchun o‘z-o‘zidan xavfsiz degani emas: alomatlar paydo bo‘lsa, jismoniy faollikni to‘xtatish kerak.
Sifati yuqori bo‘lmagan 18 ta tadqiqotning meta-tahlili shuni aniqladiki, butun qon topshirgandan 24–48 soat o‘tib gemoglobin va kislorodning maksimal iste’moli ko‘rsatkichlari o‘rtacha pasaygan; mualliflar jismoniy ish qobiliyatining maksimal darajasi ham kamayganini qayd etgan. Bu yuklama sinovlari natijalari, odatiy sayr paytidagi xavfni bevosita o‘lchash emas. Ular jadal mashqni sokin yurish bilan tenglashtirmaslik kerakligini tushunishga yordam beradi. DOI: 10.1111/trf.13893.
Van Remoortel H. va hammualliflar. Tizimli sharh va meta-tahlil, 2017.Jismoniy sinovlarga oid ma’lumotlar aynan sen necha daqiqa sayr qilishing mumkinligiga aniq javob bermaydi. Tadqiqotlarda ko‘pincha kichik guruhlar qatnashgan, ishtirokchilarning ahvoli va tayyorgarligi esa turlicha bo‘lgan. Shuning uchun sport sinovidagi foizlarni kundalik sayrga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tatbiq etma va o‘zingni yaxshi his qilayotgan bo‘lsang ham odatdagi masofani bosib o‘tishing shart deb o‘ylama.
Ushbu tizimli sharh donorlikdan keyingi 12–24 soatlik davrga e’tibor qaratgan. Birlashtirilgan natijalarda zo‘riqish paytidagi ayrim ko‘rsatkichlarning o‘zgarishi statistik ahamiyatga ega bo‘lmagan, qon ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar esa sezilarli bo‘lgan. Mualliflar tadqiqotlarning cheklovlari va natijalar turlicha ekanini alohida ta’kidlagan. Sayrga oid xulosa ehtiyotkorona: ilm-fan hamma uchun bir xil vaqt belgilamaydi, shuning uchun markaz ko‘rsatmalariga va tanang qanday javob berayotganiga qarab ish tut. DOI: 10.1371/journal.pone.0215346.
Johnson D. M., Roberts J., Gordon D. Tizimli sharh, 2019.«Tiklanganingni bosib o‘tgan kilometrlaring bilan isbotlashing shart emas. Ahvoling o‘zgarsa — to‘xta va o‘zingga vaqt ber».
Yurishga qaytish bo‘yicha amaliy reja
Turli tashkilotlarning jadal mashqlarga oid muddatlari bir xil emas: ayrimlari kun oxirigacha mashq qilmaslikni, boshqalari esa taxminan bir sutka kutishni tavsiya qiladi. Masalan, NHS Blood Donation kun oxirigacha jadal mashq qilmaslikni tavsiya qiladi, JSSTning o‘quv qo‘llanmasida esa 24 soat davomida jadal jismoniy yuklamadan saqlanish aytilgan. Bu sayr bo‘yicha qarama-qarshi tavsiya emas: gap, asosan, zo‘r berib bajariladigan mashqlar va sport kabi kuchli yuklamalar haqida. Eng avvalo, markazing bergan ko‘rsatmaga amal qil.
Bu raqamlar turli tashkilotlarning tavsiyalariga misol, hamma uchun majburiy yagona jadval emas. JSST donorlikdan keyingi kuzatuv va dam olish haqida ham ma’lumot beradi; markazning o‘z tartibi bo‘lishi mumkin. Kerakli vaqt o‘tgan bo‘lsa ham, alomatlar saqlanib turgan paytda sayrni davom ettirma.
- Qon topshirgach darhol xodimlar aytgan vaqt davomida markazda dam ol. Tamaddi qil, suv yoki tavsiya qilingan boshqa ichimlikni ich va o‘zingni yomon his qilsang, xodimga ayt.
- O‘sha kuni, agar o‘zingni to‘liq tiklangan his qilsang va markaz qat’iyroq ko‘rsatma bermagan bo‘lsa, faqat yengil, qisqa va tekis yo‘nalishni tanla. Qadamlar soni bo‘yicha odatiy maqsadingni bajarishga urinmay, bemalol suhbatlashish mumkin bo‘lgan tezlikda yur.
- Tez yurish, tik tepaliklarga chiqish, uzoq sayr, og‘ir ryukzak ko‘tarish va issiq havoda sayr qilishni markaz eslatmasida ko‘rsatilgan muddatgacha kechiktir.
- Ertasi kuni holsizlik, bosh aylanishi, noodatiy hansirash yoki igna sanchilgan joyda muammo bo‘lmasa, odatiy yo‘nalishingga asta-sekin qayt. Yuklama odatdagidan og‘ir tuyulsa, masofani qisqartir yoki sayrni boshqa vaqtga qoldir.
| Vaziyat | Maqbul yo‘l | Nimadan saqlanish kerak |
|---|---|---|
| O‘sha kun, o‘zingni odatdagidek his qilyapsan | Tekis joyda qisqa va sokin sayr | Tezlikka intilish, uzoq yo‘l, issiq havo |
| O‘sha kuni holsizlik yoki boshing aylanishi bor | Dam ol; kerak bo‘lsa markazga murojaat qil | Alomatlarga qaramay yurishda davom etish |
| Ertasi kuni alomatlar yo‘q | Odatiy yurishga asta-sekin qaytish | Chidamlilik chegarasini darhol sinash |
| Plazma, trombotsit yoki alohida ko‘rsatmalar | O‘z markazing bergan eslatmaga amal qilish | Umumiy muddatlarni boshqa muolajaga tatbiq etish |
Sayrni qanday xavfsizroq qilish mumkin
Birinchi safar tezda uyga qaytish qiyin bo‘lgan yo‘nalishni tanlama. O‘tirib dam olish mumkin bo‘lgan va atrofda odamlar bor, tekis va tanish yo‘ldan yurgan ma’qul. Agar qon topshirish senga birinchi marta bo‘lsa, avval hushdan ketgan bo‘lsang yoki donorlikdan keyin o‘zingni yomon his qilgan bo‘lsang, yolg‘iz sayr qilmaganing va xodimlardan senga qanday ehtiyot choralari kerakligini oldindan so‘raganing ma’qul.
Yaponiyadagi markazda o‘tkazilgan donorlik reaksiyalari tadqiqotida, nazorat guruhi qariyb 44 ming kishidan iborat bo‘lgan; reaksiyalar, jumladan, yoshroq bo‘lish, tana vaznining kamligi va hisoblangan qon hajmining kichikligi bilan bog‘langan. Kuzatuv asosidagi bunday bog‘liqliklar aynan senda reaksiya albatta yuz berishini oldindan aytib bermaydi; ular faqat hushdan ketish oldi alomatlarini e’tiborsiz qoldirmaslik va xodimlar ko‘rsatmalariga amal qilish muhimligini eslatadi. DOI: 10.1016/j.transci.2012.04.002.
Takanashi M. va hammualliflar. Xavf omillari bo‘yicha tadqiqot, 2012.Markaz boshqacha ko‘rsatma bermagan bo‘lsa, odatdagidek ovqatlan va suyuqlik ich; tiklanishni tezlataman deb litrlab suv ichishga urinma. Sayr oldidan spirtli ichimlik ichma: u ahvolingni yomonlashtirishi va bosh aylanishini baholashni qiyinlashtirishi mumkin. Igna sanchilgan joyni kuzat: donorlik qilingan qo‘lingga og‘ir yuk ortma, bint ho‘l bo‘lsa yoki qon keta boshlasa yo‘lingda davom etma.
Yo‘nalishni zaxira bilan rejalashtir Uy yoki dam olish joyi yaqinida aylanma yo‘nalish tanla, telefoningni ol va masofa bo‘yicha maqsad qo‘yma. Yolg‘iz sayr qilsang, yaqinlaringdan biriga qayerga borayotganingni ayt. Bu, ayniqsa, boshing aylanishiga moyil bo‘lsang, foydali.
Qachon to‘xtash kerak
Boshing aylansa, ko‘ngling aynisa, birdan holsizlansang, sovuq ter bossa, ko‘z olding qorong‘ilashsa yoki yiqilib tushadigandek bo‘lsang, darhol to‘xta. «Yurib ketaversam o‘tib ketadi» deb urinma va uyga borish uchun o‘zingni majburlama. Xavfsiz joyda o‘tir yoki yot; imkoning bo‘lsa, oyoqlaringni biroz ko‘tar va yoningda kimdir bo‘lishini so‘ra. NIH Blood Bank faollikni to‘xtatib, alomatlar butunlay yo‘qolmaguncha unga qaytmaslikni tavsiya qiladi.
Alomatlarga qaramay sayrni davom ettirma O‘zingni yomon his qilsang, avval o‘tir yoki yot va yordam so‘ra. Alomatlar saqlanib qolsa yoki qaytadan paydo bo‘lsa, qon markazi yoki tibbiyot xodimi bilan bog‘lan. Hushdan ketish, ko‘krak og‘rig‘i, nafas olish qiyinlashishi, kuchli qon ketishi yoki tez kattalashayotgan shish bo‘lsa, shoshilinch tibbiy ko‘rik zarur.
Igna sanchilgan joydan qon ketsa, to‘xta, uni toza mato yoki bint bilan bosib tur va qo‘lingni ko‘tar; qon to‘xtamasa, markaz bilan bog‘lan yoki tibbiy yordamga murojaat qil. Qo‘lingdagi og‘riq kuchaysa, uvishsa yoki jimirlasa, buni shunchaki kuzatib yurmay, mutaxassisga ayt.
Ko‘p beriladigan savollar
Markazdan uyga piyoda borish mumkinmi?
Bu masofa, yo‘nalish va o‘zingni qanday his qilayotganingga bog‘liq. Avval xodimlar aytgan vaqt davomida dam ol. Holsizlik yoki bosh aylanishi bo‘lsa, yolg‘iz piyoda ketma — seni olib ketishlarini so‘ra yoki markaz xodimidan maslahat ol.
Har qanday sayr oldidan roppa-rosa 24 soat kutish shartmi?
Yo‘q, odatiy yurish uchun hamma joyda amal qiladigan taqiq yo‘q. Tashkilotlar belgilagan muddatlar, asosan, jadal jismoniy yuklamaga taalluqli va ular turlicha. Sokin sayr uchun markazing ko‘rsatmalariga va alomatlar butunlay yo‘qligiga qarab ish tut.
Odatdagi masofamni qachon yana bosib o‘tsam bo‘ladi?
Ertasi kuni o‘zingni odatdagidek his qilsang, tanish yo‘nalishingga asta-sekin qayt. O‘tkazib yuborgan qadamlaringni uzoq yoki tez sayr qilib qoplashga urinma. Masofani bosib o‘tish odatdagidan qiyin bo‘lsa, yuklamani kamaytir va o‘zingga ko‘proq vaqt ber.
Boshim aylanishi uyga kelganimdan keyin boshlansa nima qilaman?
O‘tir yoki yot va alomat butunlay yo‘qolmaguncha yurishni davom ettirma. O‘zingni yomon his qilish saqlansa, kuchaysa yoki qaytadan boshlansa, qon markazi yoki tibbiyot mutaxassisi bilan bog‘lan. Hushdan ketish, ko‘krak og‘rig‘i yoki nafas olish qiyinlashsa, shoshilinch yordam kerak.
Eng muhimi — shoshilma
- Dam olib, tamaddi qilgandan keyin, o‘zingni juda yaxshi his qilsang va markaz boshqacha ko‘rsatma bermagan bo‘lsa, qisqa va sokin sayr qilish mumkin.
- O‘sha kuni jadal yurish, tepaga chiqish, issiq havo, og‘ir ryukzak va donorlik qilingan qo‘lga yuk tushirishdan saqlan.
- Hamma uchun bir xil muddat yo‘q: markazlar tavsiyalari turlicha, plazma va trombotsit topshirish qoidalari esa boshqacha bo‘lishi mumkin.
- Holsizlik, ko‘ngil aynishi, ko‘z oldi qorong‘ilashishi yoki bosh aylanishi bo‘lsa, darhol to‘xta va o‘tir yoki yot.
- Odatiy masofangga asta-sekin qayt va qadamlar sonini tiklanganingni tekshirish vositasi deb bilma.
Manbalar
- Van Remoortel H. va hammualliflar. Butun qon topshirishning kislorod iste’moli va jismoniy ish qobiliyatiga ta’siri: tizimli sharh va meta-tahlil, 2017. DOI
- Johnson D. M., Roberts J., Gordon D. Butun qon topshirishning zo‘riqish paytidagi kardiorespirator va gematologik ko‘rsatkichlarga o‘tkir ta’siri: tizimli sharh, 2019. DOI
- Takanashi M. va hammualliflar. Qon topshirish paytidagi vazovagal reaksiyaning xavf omillari, 2012. DOI
- NHS Blood Donation. Donorlikka tayyorgarlik: yengil jismoniy faollik va sayr. Rasmiy tavsiya
- NHS Blood Donation. Qon topshirgandan keyingi tavsiyalar. Rasmiy tavsiya
- NIH Blood Bank. Donorlikdan keyingi parvarish, bosh aylanishi va jismoniy faollikka qaytish. Rasmiy tavsiya
- Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti. Guidelines and Principles for Safe Blood Transfusion Practice, donorlikdan keyingi parvarish bo‘limi. JSST qo‘llanmasi