Серуенге қашан шығуға болады
Егер тұтас қан тапсырсаң, алдымен орталықта ұсынылған уақыт бойы қалып, тіскебасар жеп, бірдеңе іш. Демалғаннан кейін өзіңді әдеттегідей сезінсең, қысқа әрі жай серуендеуге болады: донорларға арналған нұсқауларда әдетте кез келген қалыпты қимыл емес, ең алдымен қарқынды жүктеме мен ауыр жұмыс шектеледі. Мысалы, NHS күннің соңына дейін қарқынды жаттығулардан және ауыр зат көтеруден бас тартуға кеңес береді, ал жеңіл жүруді хал-жағдайың жақсы болса, бөлек рұқсат етілетін белсенділік ретінде сипаттайды. Өз орталығыңның нұсқауларын да тексер.
Бұл нұсқаулық тұтас қан тапсыру туралы Егер плазма, тромбоцит тапсырсаң немесе басқа процедурадан өтсең, дәл өз орталығың берген нұсқаулықты ұстан: кеңестер мен шектеулер өзгеше болуы мүмкін. Медицина қызметкерлерінің нұсқауы мақаладағы жалпы кеңестен маңыздырақ.
Үйге қайтатын жолды жаттығу деп қабылдама: егер жол ұзақ, ыстық, баспалдақты немесе өрге қарай болса, біреуден жеткізіп салуын өтін не оңайырақ жолды таңда. Әлсіздік, жүрек айну, бас айналу немесе теңселу әлі басылмаса, серуенге шықпа. Қан тапсырғаннан кейін қадам санынан гөрі өзіңді қалай сезінетінің маңызды.
Неге серуен мен жаттығу бірдей емес
Тұтас қан тапсырғанда ағза сұйықтық пен оттегін тасымалдайтын эритроциттердің бір бөлігін жоғалтады. Сондықтан қан тапсырғаннан кейін көп ұзамай жасалған қарқынды жүктеме әдеттегіден ауыр сезілуі мүмкін. Тегіс жолмен жай жүру жылдам жүруге, ұзақ өрге шығуға, рюкзакпен жорыққа немесе ыстықта серуендеуге қарағанда әдетте аз күш талап етеді. Бірақ бұл жеңіл жүру бәріне бірдей қауіпсіз деген сөз емес: қандай да бір белгі байқалса, жүктемені тоқтату керек.
Сапасы төмен 18 зерттеудің метаталдауы тұтас қан тапсырғаннан кейін 24–48 сағат өткенде гемоглобин мен оттегіні барынша тұтыну көрсеткіштері орташа есеппен төмен болғанын анықтады; авторлар сондай-ақ дене жаттығуларына барынша қабілеттіліктің төмендегенін сипаттады. Бұл — жүктеме сынақтарының нәтижелері, кәдімгі серуеннің тәуекелін тікелей өлшеу емес. Дегенмен олар қарқынды жаттығуды жай жүрумен теңестіруге болмайтынын түсінуге көмектеседі. DOI: 10.1111/trf.13893.
Van Remoortel H. және әріптестері. Жүйелі шолу және метаталдау, 2017.Дене жаттығуларына қатысты деректер саған нақты қанша минут серуендеуге болатынына жауап бермейді. Зерттеулерге көбіне шағын топтар қатысқан, ал қатысушылардың денсаулығы мен дайындығы әртүрлі болған. Сондықтан спорттық сынақтағы пайыздарды күнделікті серуенге тікелей қолданба және өзіңді жақсы сезінсең, міндетті түрде әдеттегі қашықтықты жүріп өтуің керек деп ойлама.
Бұл жүйелі шолуда қан тапсырғаннан кейінгі 12–24 сағат аралығы қарастырылған. Біріктірілген нәтижелерде жүктеме көрсеткіштерінің кейбір өзгерістері статистикалық мәнділікке жетпеген, ал қан көрсеткіштеріндегі өзгерістер байқалған. Авторлар зерттеулердің шектеулері мен әркелкілігін де атап өткен. Серуенге қатысты қорытынды сақтыққа негізделеді: ғылым бәріне ортақ нақты уақытты белгілемейді, сондықтан орталықтың кеңесі мен ағзаңның реакциясын ескер. DOI: 10.1371/journal.pone.0215346.
Johnson D. M., Roberts J., Gordon D. Жүйелі шолу, 2019.«Қалпына келгеніңді жүріп өткен шақырымдарыңмен дәлелдеудің қажеті жоқ. Хал-жағдайың өзгерсе — тоқтап, өзіңе уақыт бер».
Жүруге біртіндеп оралу жолы
Әртүрлі ұйымдар қарқынды жаттығуға қатысты әртүрлі мерзім ұсынады: кейбірі күннің соңына дейін, енді бірі шамамен бір тәулік бойы үзіліс жасауға кеңес береді. Мысалы, NHS Blood Donation күннің соңына дейін қарқынды жаттығу жасамауға кеңес береді, ал ДДСҰ-ның оқу нұсқаулықтарында 24 сағат бойы қарқынды жүктемеден бас тарту көрсетілген. Бұл серуенге қатысты қайшылық емес: мұнда негізінен ауыр жаттығулар мен спорт сияқты зор жүктеме туралы айтылып отыр. Ең алдымен өз орталығың берген нұсқауды ұстан.
Бұл сандар — әртүрлі ұйымдардың кеңестерінен алынған мысалдар, барлығына бірдей міндетті кесте емес. ДДСҰ қан тапсырғаннан кейін бақылауда болып, демалу керегін де сипаттайды; орталықтың өз тәртібі болуы мүмкін. Қажетті уақыт өтсе де, белгілер сақталса, серуенге шықпа.
- Қан тапсырғаннан кейін қызметкерлер айтқан уақыт бойы орталықта демал. Тіскебасар же, су не ұсынылған басқа сусын іш. Өзіңді жайсыз сезінсең, қызметкерге айт.
- Сол күні өзіңді толық жақсы сезінсең әрі орталық қатаңырақ нұсқау бермесе, тек жеңіл, қысқа және тегіс бағытты таңда. Әдеттегі қадам санына жетуді мақсат етпей, сөйлесе алатындай жай қарқынмен жүр.
- Жылдам жүруді, тік өрлерді, ұзақ серуенді, ауыр рюкзакты және ыстықта серуендеуді орталық нұсқаулығында көрсетілген мерзімге дейін кейінге қалдыр.
- Ертеңіне әлсіздік, бас айналу, әдеттен тыс ентігу және ине салған жерге қатысты мәселе болмаса, әдеттегі бағытыңа біртіндеп орал. Жүктеме ауыр сезілсе, қашықтықты қысқарт немесе серуенді кейінге қалдыр.
| Жағдай | Не істеген жөн | Неден аулақ болу керек |
|---|---|---|
| Сол күні, хал-жағдайың қалыпты | Тегіс жерде қысқа әрі жай серуендеу | Жылдам қарқын, ұзақ бағыт, ыстық |
| Сол күні әлсіздік не жайсыздық сезілсе | Демалу; қажет болса орталыққа хабарласу | Белгілерге қарамай жүре беру |
| Ертеңіне белгілер жоқ | Әдеттегі жүруге біртіндеп оралу | Шыдамдылық шегін бірден тексеру |
| Плазма, тромбоцит немесе арнайы нұсқау | Өз орталығыңның нұсқаулығын ұстану | Жалпы мерзімдерді процедураңа қолдану |
Серуенді қалай қауіпсіз етуге болады
Алғашқы серуенге үйге тез қайту қиын болатын бағытты таңдама. Отырғанға болатын, жақын маңда адамдар бар, таныс әрі тегіс жолмен жүрген дұрыс. Қан тапсырғаныңа бірінші рет болса, бұрын есіңнен танып қалсаң немесе қан тапсырғаннан кейін өзіңді жайсыз сезінген болсаң, жалғыз серуендемеген жөн. Сондай-ақ өзіңе қандай шаралар қажет екенін қызметкерлерден алдын ала сұрап ал.
Жапониядағы орталықта донорлардың реакциясын зерттеген, бақылау тобына 44 мыңға жуық адам қатысқан зерттеуде реакциялармен, соның ішінде, жастың кіші болуы, дене салмағының аздығы және қан көлемінің есептік мөлшерінің аздығы байланысты болған. Мұндай бақылау байланыстары дәл сенде реакция міндетті түрде болады дегенді білдірмейді; тек талып қала жаздағандай сезімді елемей, қызметкерлердің нұсқауын орындау неліктен маңызды екенін еске салады. DOI: 10.1016/j.transci.2012.04.002.
Takanashi M. және әріптестері. Қауіп факторларын зерттеу, 2012.Орталық басқа нұсқау бермесе, әдеттегідей тамақтанып, сұйықтық іш; қалпыңа тез келемін деп литрлеп су ішудің қажеті жоқ. Серуенге дейін алкоголь ішпе: ол хал-жағдайыңды нашарлатып, бас айналудың себебін түсінуді қиындатуы мүмкін. Ине салынған жерді бақыла: донор болған қолыңа ауыр жүк түсірме және таңғыш суланса не қан кете бастаса, жолыңды жалғастырма.
Бағытыңды қосымша мүмкіндікпен жоспарла Үйіңе не демалатын жерге жақын айналма бағыт таңда, телефоныңды ал және қашықтық мақсатын қойма. Жалғыз серуендесең, жақыныңа қайда бара жатқаныңды айт. Бұл әсіресе басың айналуға бейім болса пайдалы.
Қашан тоқтау керек
Жайсыздық, бас айналу, жүрек айну, кенеттен әлсіздік, суық тер, көздің қарауытуы немесе құлап қалатындай сезім пайда болса, бірден тоқта. «Жүріп кетсем басылар» деп ойлама және қасарысып үйге дейін жүре берме. Қауіпсіз жерге отырып не жатып ал; мүмкін болса, аяғыңды сәл көтеріп, біреуден жаныңда болуын өтін. NIH Blood Bank белсенділікті тоқтатып, белгілер толық басылғанша оған қайта оралмауға кеңес береді.
Белгілерге қарамай серуенді жалғастырма Өзіңді жайсыз сезінсең, алдымен отырып не жатып, көмек сұра. Белгілер басылмаса немесе қайта пайда болса, қан орталығына не медицина қызметкеріне хабарлас. Есіңнен тансаң, кеудең ауырса, тыныс алу қиындаса, қан қатты кетсе немесе ісік тез үлкейсе, шұғыл медициналық көмек қажет.
Ине салынған жерден қан кетсе, тоқтап, таза мата не таңғышпен басып, қолыңды жоғары көтер; қан тоқтамаса, орталыққа хабарлас немесе медициналық көмекке жүгін. Қолыңның ауыруы күшейсе, ұйып не шаншып тұрса да, қадам санын ғана бақылаумен шектелмей, бұл туралы маманға айт.
Жиі қойылатын сұрақтар
Орталықтан үйге жаяу қайтуға бола ма?
Бұл қашықтыққа, бағытқа және өзіңді қалай сезінетініңе байланысты. Алдымен қызметкерлер айтқан уақыт бойы демал. Әлсіздік не бас айналу болса, жалғыз жаяу қайтпа — біреуден жеткізіп салуын өтін немесе орталық қызметкерінен кеңес сұра.
Кез келген серуенге дейін тура 24 сағат күту керек пе?
Жоқ, бұл әдеттегі жүруге қойылған ортақ тыйым емес. Ұйымдар белгілейтін мерзімдер ең алдымен қарқынды дене жүктемесіне қатысты және әртүрлі болады. Жай серуендеу үшін өз орталығыңның нұсқауы мен белгілердің мүлде болмауын басшылыққа ал.
Әдеттегі қашықтығымды қашан қайта жүре аламын?
Ертеңіне өзіңді әдеттегідей сезінсең, үйреншікті бағытыңа біртіндеп орал. Өткізіп алған қадамдарыңның орнын ұзақ не жылдам серуенмен толтырма. Қашықтықты жүру әдеттен тыс ауыр болса, жүктемені азайтып, өзіңе көбірек уақыт бер.
Басым үйде айнала бастаса не істеймін?
Отыр не жат және белгі толық басылғанша жүрме. Жайсыздық сақталса, күшейсе немесе қайта пайда болса, қан орталығына не медицина маманына хабарлас. Есіңнен тансаң, кеудең ауырса немесе тыныс алуың қиындаса, шұғыл көмек қажет.
Ең бастысы — асықпау
- Демалып, тіскебасар жегеннен кейін өзіңді толық жақсы сезінсең және орталық басқа нұсқау бермесе, қысқа әрі жай серуендеуге болады.
- Сол күні жылдам жүруден, өрге шығудан, ыстықтан, ауыр рюкзактан және донор болған қолға күш түсіруден аулақ бол.
- Барлығына ортақ бір мерзім жоқ: орталықтардың нұсқаулары әртүрлі, ал плазма мен тромбоцит тапсыруға қатысты ережелер өзгеше болуы мүмкін.
- Әлсіздік, жүрек айну, көздің қарауытуы немесе бас айналу болса, бірден тоқтап, отыр не жат.
- Әдеттегі қашықтыққа біртіндеп орал және қадам санын қалпыңа келгеніңді тексеру үшін пайдаланба.
Дереккөздер
- Van Remoortel H. және әріптестері. Тұтас қан тапсырудың оттегіні тұтыну мен дене жаттығуларына қабілетке әсері: жүйелі шолу және метаталдау, 2017. DOI
- Johnson D. M., Roberts J., Gordon D. Тұтас қан тапсырудың жүктеме кезіндегі кардиореспираторлық және гематологиялық көрсеткіштерге жедел әсері: жүйелі шолу, 2019. DOI
- Takanashi M. және әріптестері. Қан тапсыру кезіндегі вазовагальды реакцияның қауіп факторлары, 2012. DOI
- NHS Blood Donation. Қан тапсыруға дайындық: жеңіл жүктеме мен серуен. Ресми кеңес
- NHS Blood Donation. Қан тапсырғаннан кейінгі нұсқаулар. Ресми кеңес
- NIH Blood Bank. Қан тапсырғаннан кейінгі күтім, бас айналу және жүктемеге оралу. Ресми кеңес
- Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Guidelines and Principles for Safe Blood Transfusion Practice, қан тапсырғаннан кейінгі күтім туралы бөлім. ДДҰ нұсқаулығы