Авваль асасийси: меңиш һәркимгә вә һәр вақитта мас кәлмәйду
Бу мақалә туруқлуқ созулма йүрәк йетишмәслики тоғрилиқ. Бунда аламәтләр адәттәкидәк болуп, давалаш талланған вә өзәңни һис қилиш күндин-күнгә начарлашмайду. Течиш һалитидики йеңи яки күчийиватқан нәпәс сиқилиш, ишшиқниң тез көпийиши, көкрәк ағриғи, һошидин кетиш яки йеқинда дохтурханида йетип чиқиш болса, сайил қилиш пиланини дохтур билән маслаштуруш керәк.
Һазирқи тәвсийәлир бехәтәр шуғуллинишқа қабилийәтлик адәмләрдә җисманий паалийәт вә мәшиқни йүрәк йетишмәсликигә ярдәм беришниң бир қисми дәп қарайду. Мәшиқ жүклимини көтүрүш қабилийити вә һаят сүпитини яхшилиши мүмкин, лекин дориларни, қан бесимини көзитишни, тузни чәкләшни яки кардиологниң башқа көрсәтмилирини алмаштурмайду. ESC тәвсийәлири аламәтләр, паалийәт чәклимиси, қошумчә кесәлликләр вә һаләтниң туруқлуқ болушини нәзәрдә тутушниң зөрүрлүгини айрим тәкитләйду.
Бүгүн нәпәс сиқилиш адәттикидин ениқ күчлүк болса, йүрәкниң йеңи арилишип соқуши, қаттиқ аҗизлиқ, бешиң айлиниш, ишшиқ яки тән салмиғи тез көпийиш байқалса, мәшиқни башлима. Бу ирадәңни синайдиған күн әмәс: авваль давалиғучи дохтуруң билән алақилишип, немә қилиш керәклигини ениқла.
Биринчи сайилға қандақ тәйярлиниш
- Өйгә йеқин, түз йоллуқ вә һәрқандақ вақитта олтирип дәм алалайдиған маршрутини талла.
- Қулай аяқ кийим кий, телефониң вә дорилириң тизимини ал; қаттиқ аҗизлиқ болса, ялғуз сайил қилма.
- Мол тамақтин кейин дәрһал, қаттиқ иссиқта, соғақта, музлуқта яки өзәңни начар һис қилғанда сиртқа чиқма.
- Чиқиштин бурун нәпәс сиқилиш вә һарғинлиқни 0 дин 10 ғичә болған шкала бойичә баһала. Әгәр улар адәттикидин жуқири болса, мәшиқни кейингә қалдур.
- Әгәр дохтур тән салмиғиңни көзитишни тәвсийә қилған болса, әтигәндә охшаш шараитта өлчинип, өзгиришләрни йезип қой.
Башлаштин бурун кардиологтин саңа кардиореабилитация, алтә минутлуқ меңиш синиғи яки жүклимә синиғи керәкму-йоқму дәп сораш пайдилиқ. Бу, болупму, чиқириш фракцияң төвән болса, дохтурханида йетип чиққан болсаң, кардиовертер-дефибриллятор яки кардиостимулятор қоюлған болса, аритмия, стенокардия, өпкә кесәллиги яки қаттиқ аҗизлиқ бар болса муһим. Алтә минутлуқ меңиш синиғиниң қандақ өтүлидиғанлиғи һәққидә биз айрим язған идуқ.
Бихәтәр башлаш: қисқа вә паузилар билән
Мәсләпни арилиқтин әмәс, өзәңни ениқ начар һис қилдурмай көтирәләйдиған вақиттин башла. Көп адәм үчүн мувапиқ дәсләпки қәдәм 10–15 минутлуқ умумий паалийәт болуши мүмкин: бирнәччә минут интайин аста меңиш, андин қисқа меңиш вә әслигә келиш бөләклири. Бу шәхсий көрсәтмә әмәс, пәсәйтиш принсипиниң бир мисали.
| Басқуч | Немә қилиш керәк | Қачан кейинкә өтүш керәк |
|---|---|---|
| Қизитиш | 3–5 минут аста, сүръәтни ашурмай | Нәпәс тинч қалиду |
| Асасий қисм | 1–3 минут меңиш, андин 1–2 минут аста қәдәм яки дәм елиши | Нәпәс сиқилиш паузада азийиду |
| Ахирлаштуруш | 3–5 минутта бара-бара астилитиш | Тамыр соқуши вә нәпәс адәттикигә қайтиду |
| Илгириләш | Дәрһал сүръәт вә өрләшләрни әмәс, аз-аздин вақит қошуш | Бирнәччә сайил турақлиқ өтүлиду |
Әгәр һәтта бир минут меңишму қаттиқ нәпәс сиқилиш пәйда қилса, қисқирақ бөләкләрдин башла: 20–30 секунд меңиш вә 1–2 минут әслигә келиш. Йүрәк йетишмәсликидә арилиқлиқ усул көпинчә тохтимай меңишкә урунуштин асанирақ көтирилиду. Пауза мәғлубийәтниң бәлгүси әмәс, бәлки жүклимини башқуруш қурали.
Сүръәтни қандақ таллаш: сөзлишиш вә нәпәс сиқилишқа қулақ сал
Башлиништа асасий көрсәткүч сүръәт яки қәдәм сани әмәс, бәлки тәнниң реакцияси. Сөзлишиш синиғини қоллан: нәпәсиң азрақ тезлисиму, тохтимай қисқа җүмлә ейталишиң керәк. Нәпәс алмаслиқ үчүн сөзсиз қелишқа тоғра кәлсә, сүръәт интайин жуқури.
- Нәпәс сиқилиш 0–2 дин 10: жүклимә йеник, сүръәтни сақлашқа болиду.
- Нәпәс сиқилиш тәхминән 3 дин 10: аламәт паузида тез азайса, көп адәм үчүн бу әқилгә мувапиқ ишләш басқучи.
- Нәпәс сиқилиш 4–5 дин 10: сүръәтни астилат яки әслигә келишкә өт; «чидашқа» урунма.
- Нәпәс сиқилиш 6 дин 10 вә униңдин жуқури, һерилдаш, ағриқ яки бешиң айлиниш: тохта вә һалитиңни баһала.
Кардиореабилитациядә субъектив жүклимә Боргниң 6 дин 20 гичә болған шкалиси биләнму баһалиниду. Туруқлуқ бемарлар үчүн әмәлий тәвсийәләрдә көпинчә тәхминән 11–13 балғичә болған йеник яки муътәдил жүклимә қараштурулиду, лекин ениқ арилиқ сениң функционал мүмкинчилигиң вә дохтур көрсәтмилиригә бағлиқ болуши керәк. Жүклимә күчини субъектив баһалаш һәққидә меңиштики тамыр соқуши зонлири тоғрилиқ материалдин толуқ оқушқа болиду.
Тамыр соқуши: пайдилиқ көрсәткүч, лекин ялғузи әмәс
Тамыр соқуши ғәрибий реакцияни байқашқа ярдәм бериду, лекин «220 дин яшни чиқириш» дегән умумий формула йүрәк йетишмәсликидә шәхсий көрсәтмә үчүн мас кәлмәйду. Бета-блокаторлар жүрәк соқушини астилитиши мүмкин, ал жүрәк үстүңки камерилириниң титрәшидә тамыр соқуши турақсиз болиду. Кардиостимулятор яки дефибриллятор болғандиму көрсәткүчләр дохтур билән келишилиши керәк.
Әгәр дохтур саңа шәхсий тамыр соқуши нишанини бәрмигән болса, үч сигнални бирләштүр: сөзлишиш синиғи, нәпәс сиқилиш вә жүклимини һис қилиш. Тохтиғандин кейин нәпәс бара-бара тинчлиниши керәк. Тамыр соқуши саңа нисбәтән адәттин ташқири жуқури петичә қалса, қаттиқ аҗизлиқ пәйда болса яки аламәтләр бирнәччә минут дәм алғандин кейинму өтмисә, мәшиқни тохтат вә тиббий ярдәмгә мураҗиәт қил.
Сениң мәхситиң имканқәдәр тез меңиш әмәс. Мәхсәт — сайилни аламәтлириң начарлашмай, әслигә келип башқа күни йәнә тәкрарлиғидәк һаләттә ахирлаштуруш.
Жүклимини җиддий өзгәртмәй қандақ ашуруш
Авваль тинч меңишниң умумий муддитини, андин айрим бөләкләрниң давамлишиш вақтини ашур, әң ахирида андила сүръәтни көпәйт. Минутларни, өрләшләрни, басқучларни вә тез сүръәтни бир вақитта қошма. Әгәр сайилдин кейин начар ухлисаң, әтиси қаттиқ һарғин болсаң яки адәттики ишларда ениқрақ нәпәс сиқилса, алдидики басқуч интайин жуқури болған.
- Бирнәччә сайил давамида охшаш йеник маршрутини сақла.
- Өзүңни яхши һис қилиш давамлиқ болса, умумий меңиш вақтиға 1–2 минут қош яки бир қисқа бөләк қош.
- Йеңи һәҗимни йәнә ашуруштин бурун уни бирнәччә қетим тәкрарла.
- Узақ муддәтлик көтирәләйдиған болғандин кейин андила сүръәтни ашур; өрләшләрни кейинки басқучқа қалдур.
- Һәр һәптә п aқәт вақитни әмәс, нәпәс сиқилишни, әслигә келишни, тән салмиғини вә ишшиқни баһала.
Чоң көләмлик HF-ACTION изилдәшкә йүрәк йетишмәслики вә чиқириш фракцияси төвән болған 2331 туруқлуқ амбулатор бемар қатнашқан. Программа 36 назарәт астида өтүлидиған мәшиқни өз ичигә алған, андин қатнашқучилар өйдә мәшиқни давамлаштурған. Асасий статистикилиқ баһалашта өлүм яки дохтурханиға йетиш ениқ азаймиған, бирақ җисманий паалийәт өзини һис қилишниң муътәдил яхшилиши билән бағлиқ болған, җиддий яман тәсирләрниң учришиш нисбити ашмиған. Бу аста-аста түзүлгән программа үчүн яхши дәлил, лекин хәтәр баһаланмай туруп өз алдиға күчлүк мәшиқ қилиш үчүн дәлил әмәс.
Өйдә немини көзитиш керәк
Һәрбир сайилдин кейин қисқа хатирә йезип қой: қанчә минут маңдиң, қанчә пауза болди, 0–10 шкалиси бойичә әң юқири нәпәс сиқилиш, һарғинлиқ, сайилдин бурун вә кейин тамыр соқуши, шуниңдәк бир саәттин кейин вә әтигәндики өзәңни һис қилиш. Мундақ күндилик п aқәт бир қетимлиқ нәтиҗини әмәс, топланған реакцияни көрүшкә ярдәм бериду.
| Немини көзитиш | Нормал реакция | Дохтур билән алақилишишниң сەۋәби |
|---|---|---|
| Нәпәс сиқилиш | Муътәдил болуп, паузидин кейин азийиду | Адәттикидин күчийиду яки тинч олтарғанда пәйда болиду |
| Ишшиқ | Кәчқурунғичә көпәймәйду | Путта йеңи яки тез күчийиватқан ишшиқ |
| Тән салмиғи | Аста өзгириду | Қисқа вақитта тән салмиғиниң тез ашиши |
| Әслигә келиш | Нәпәс бара-бара тинчлиниду | Аҗизлиқ яки нәпәс сиқилиш узаққичә өтмәйду |
Әгәр дохтур тән салмиғини көзитишни аллиқачан тәвсийә қилған болса, һәр күни өлчиниш болупму пайдилиқ. Йүрәк йетишмәсликидә өзини көзитиш материаллиридә көпинчә қисқа вақитта тәхминән 0,9–1,4 кг яки бир һәптидә 2,3 кг қошуш көрсәткүчидин пайдилинилиду, лекин сениң шәхсий чекиң пәриқлиқ болуши мүмкин. Тән салмиғи тез ашса, ишшиқ күчәйсә, аяқ кийимиң тар болуп қалса яки көпирәк ястиққа йетиш керәк болса, тиббий гуруппаң билән алақиләш вә жүклимини ашурмаслиқ керәк.
Диуретик, бета-блокатор яки башқа дориларни өз алдиңға тохтатма вә келишилгән пилан болмиғанда сайилдин кейин қошумчә су ичип орнини толдурма. Йүрәк йетишмәсликидә суюқлуқ вә туз тәртиви һаләткә, бөйрәк ишиға, қан бесимиға вә дохтур көрсәтмилиригә бағлиқ.
Мәшиқни қачан дәрһал тохтитиш керәк
- Көкрәктә ағриқ, бесим яки көйүш һисси.
- Туюқсиз күчлүк нәпәс сиқилиш, боғуливатқандәк һис яки сөзлийәлмәслик.
- Бешиң айлиниш, һошидин кетиш алдидики һаләт, һошидин кетиш яки аңниң арилишип кетиши.
- Йүрәкниң йеңи күчлүк арилишип соқуши, болупму аҗизлиқ яки ағриқ билән биллә болса.
- Муздәк йепишқақ тәр, қаттиқ рәңсизлиниш яки ләвниң көгүрүшү.
- Адәттики һарғинлиққа охшимайдиған вә дәм алғандин кейинму өтмәйдиған ғәрибий аҗизлиқ.
Дәрһал тохта, олтарғуз яки бехәтәр җайда тик тур вә «қандақла болмисун өйгә йетивалай» дәп урунма. Аламәтләр күчлүк болса, дәм алғандин кейин өтмисә яки жүрәк тутмисиға охшиса, җиддий ярдәм чақир. Һошидин кетиш, тинч олтарғандиму ениқ нәпәс сиқилиш яки көкрәк ағриғи болғанда вақтинчә яхшилансиму сайилни давамлаштурма.
Қисқичә
- Пәқәҭ һалитиң туруқлуқ болғанда мең вә аламәтлириң күчлүк яки йеқинда өзгәргән болса, жүклимини дохтур билән келиш.
- Қәдәм яки сүръәт мәхситидин әмәс, түз йолдики қисқа арилиқлардин башла.
- Сөзлишиш синиғи, нәпәс сиқилиш вә жүклиминиң һиссиға асаслан; дорилар вә аритмияләрни нәзәрдә тутуп, тамыр соқушидин пайдилан.
- Бир вақитта п aқәт бир көрсәткүчни ашур вә әслигә келиш үчүн запас қалдур.
- Тән салмиғи вә ишшиқни көзәт, өзәңни һис қилиш тез начарлашса мәшиқни тохтитип ярдәмгә мураҗиәт қил.
Йүрәк йетишмәсликидә һәр күни меңишкә боламду?
Һаләт туруқлуқ болса, һәр күни йеник паалийәт мувапиқ болуши мүмкин, лекин һәр күни чоқум мәшиқ қилиш шәрт әмәс. Әгәр бу усул саңа асанирақ көтирилсә, сайил билән әслигә келишни новәтләштүр. Көрсәткүч — жүклимә болған күн вә әтигәндә аламәтләрниң күчәймәслиги.
Чоқум 10 000 қәдәм меңиш керәкму?
Яқ. Қәдәмләр бойичә бәлгүләнгән мәхсәт йүрәк йетишмәслигиниң еғирлиғини, дориларни вә һазирқи көтирәләшни нәзәрдә тутмайду. Аста орунлалайдиған һәҗимдин башла вә бара-бара илгирилә.
Бирнәччә минуттин кейинла нәпәсим сиқилса немә қилай?
Меңиш бөләклирини қисқарт, узунирақ паузиларни қош вә буни дохтур билән муһакимә қил. Нәпәс сиқилиш адәттикидин күчәйгән, тинч олтарғанда пәйда болған яки ағриқ, бешиң айлиниш вә аҗизлиқ билән қошулған болса, мәшиқни давамлаштурма.
П aқәт тамыр соқушиға асаслансам боламду?
Яқ. Бета-блокаторлар, жүрәк үстүңки камерилириниң титрәши, кардиостимулятор вә башқа һаләтләр тамыр соқушиниң реакциясини өзгәртиду. Жүрәк соқушини нәпәс сиқилиш, сөзлишиш синиғи вә субъектив жүклимә билән бирликтә баһала.
Путлирим ишшип турғанда сайил қилсам боламду?
Адәттики азрақ ишшиқ һәрдайим йеник меңишкә тосалғу болмайду, лекин йеңи яки тез күчийиватқан ишшиқ дохтур билән алақилишишни тәқәзза қилиду. Униңға қошулуп тән салмиғи ашқан, нәпәс сиқилиш күчәйгән яки ятиш қийинлашқан болса, тиббий баһалашқичә жүклимини ашурма.
Мәнбәләр
Мәнбәләр
- McDonagh TA et al. 2021 Йүрәкниң өткүр вә созулма йетишмәсликини ениқлаш вә давалаш бойичә ESC тәвсийәлири. DOI 10.1093/eurheartj/ehab368
- Corvera-Tindel T et al. Йүрәк йетишмәсликидә өйдә меңиш мәшиқи программисиниң функционал һаләт вә аламәтләргә тәсири. American Heart Journal, 2004. DOI 10.1016/j.ahj.2003.09.007
- O'Connor CM et al. Созулма йүрәк йетишмәслики бар бемарларда мәшиқниң үнүми вә бехәтәрлиги: HF-ACTION рандомизациялик контроллуқ изилдәш. JAMA, 2009. DOI 10.1001/jama.2009.454
- Writing Committee et al. Йүрәк йетишмәслики бар бемарлар үчүн кардиореабилитация: JACC мутәхәссисләр гурупписи. DOI 10.1016/j.jacc.2021.01.030
- Taylor JL, Myers J, Bonikowske AR. Созулма йүрәк йетишмәслики бар бемарларға мәшиқ тәвсийә қилиш бойичә әмәлий йол-йоруқлар. Heart Failure Reviews, 2023. DOI 10.1007/s10741-023-10310-9
- Riegel B et al. Йүрәк йетишмәслики бар бемарлар үчүн өзини күтүш йетәкчиси. Circulation, 2013. DOI 10.1161/CIRCULATIONAHA.113.003991
Қәдәмлириңни Qozgal билән сана
Һәқсиз әпликация: қәдәмни санайду, стрикни жүргүзиду вә һәр күни меңишқа илһам бериду.