Негізгі қағида: жиі әрі аз-аздан
Іш қуысына жасалған операциядан кейін бірден ұзақ қашықтық жүрудің қажеті жоқ. Алғашқы күндердегі мақсат — дене қалпын үнемі өзгерту, медицина қызметкерінің немесе жақын адамыңның көмегімен тұру және ауырсынуды, ентігуді немесе әлсіздікті күрт күшейтпей, қысқа жүрістер жасау. Қалпына келудің нақты жылдамдығы операция түріне, қолжетім тәсіліне — лапароскопиялық немесе ашық — асқынуларға, дренаждарға, анемияға және операцияға дейінгі дене дайындығыңа байланысты.
Бұл мақала ауруханадан шығарылу құжаты мен жеке жоспарыңды алмастырмайды. Егер хирург күту керегін айтса, жүруді шектесе, дренажға, стомаға, асқынуға немесе қатар жүретін ауруға байланысты режим белгілесе, дәл осы нұсқауларды орында. Күмәндансаң, жүктемені өз бетіңше жеделдеткенше, бір рет нақтылап алған дұрыс.
- Тұрақты жағдайда және топтың рұқсатынан кейін ғана тұрып, жүре баста — көбіне операция жасалған күні немесе келесі күні.
- Күні бойы күш салып бір ұзақ серуендегеннен гөрі, бірнеше қысқа жүріс жаса.
- Алдымен жиілік пен уақытты, содан кейін қашықтық пен жылдамдықты арттыр.
- Аздап шаршау мен орташа ауырсыну болуы мүмкін, бірақ демалғаннан кейін белгілер күшеюі емес, азаюы керек.
- Қатты немесе күшейіп келе жатқан ауырсыну, ентігу, кеуде ауыруы, жоғары температура, қайталама құсу немесе жараға қатысты мәселелер дәрігермен байланысуды талап етеді.
Ерте қозғалу туралы ғылым не дейді
Ерте қозғалу операциядан кейінгі жедел қалпына келу бағдарламаларына кіреді. Жоспарлы колоректалдық хирургияға арналған ERAS ұсынымдарында қозғалысты операция жасалған күні бастаған жөн, ал операциядан кейінгі 1-күннен бастап төсектен тыс белсенділікке тәулігіне жалпы кемінде үш сағат бөлу ұсынылады. Бұл үш сағат бойы тоқтаусыз жүру дегенді білдірмейді: жалпы уақытқа креслода отыру, тұру, тік тұру және қысқа жүрістер кіреді. Басқа операцияларда режим өзгеше болуы мүмкін. ERAS 2025 ұсынымдары нақты схемаларға қатысты дәлелдер әлі де шектеулі екенін атап көрсетеді.
Сондықтан қадамдардың әмбебап санын іздегеннен гөрі, жүктемені көтере алуыңды негізгі бағдар ретінде қолданған дұрыс. Сол шолуда асқазан-ішек жолы операцияларынан кейінгі белсенділіктің шынайы көлемі операциядан кейінгі 5-күнге қарай шамамен 4000 қадамға дейін жеткен, бірақ зерттеулерде операция түрлері, пациенттердің жағдайы және хаттамалардың өзі айтарлықтай ерекшеленген. Бұл сен үшін мақсат та, міндетті норма да емес, стационарда белсенділіктің қаншалықты біртіндеп артуы мүмкін екенінің мысалы.
Кезеңдер: палатадан әдеттегі серуенге дейін
1-кезең. Стационарда алғаш рет тұру
Алғаш рет тұрған кезде жалғыз болмағаның дұрыс. Тұрмас бұрын төсектің шетіне отырып, бірнеше секунд бойы басың айналмайтынын, көзің қарауытып тұрмағанын және қатты әлсіздік жоқ екенін бағала. Бәрі тыныш болса, сүйеніп тұрып, алдымен өте қысқа қашықтық жүр — мысалы, креслоға немесе дәретханаға дейін. Басың айналса, бірден қайта отыр да, медбикені шақыр. Бүйіріңмен баяу тұру ішке түсетін күрт күшті азайтады: қырыңа бұрылып, аяқтарыңды төсектен түсір де, қолдарыңмен көмектесе отырып көтеріл. MedlinePlus алғашқы тұруды қолдаумен орындауды және ауырсыну, бас айналу немесе әлсіздік пайда болса, әрекетті тоқтатуды ұсынады.
- Алдымен отыр, төсектен бірден атып тұрма.
- Екі табаныңды еденге қойып, тепе-теңдігіңді тексер.
- Денеңді күрт бұрмай, қолдарыңмен немесе тұтқадан ұстап тұр.
- Қысқа жүріп, креслода немесе төсекте демал.
- Топ рұқсат берген мөлшерде ғана қайтала.
2-кезең. Палата мен үйде қысқа жүрістер
Нық тұрып, дәретханаға дейін сенімді жүре бастағанда, бөлме, дәліз немесе пәтер ішіндегі қысқа бағыттарға көш. Күні бойы бірнеше шағын жүріс жасау — жақсы тәсіл. Үйдегі алғашқы күндері бөлме мен пәтер ішінде жай жүруді бағдар етіп алуға болады, кейін аулаға немесе үй маңындағы тегіс жерге қысқа уақытқа шық. Іш қуысына жасалған операциялардан кейінгі пациенттерге арналған жадынамаларда жүру ұзақтығын біртіндеп арттыру, бірақ ұйқы мен демалысқа да уақыт қалдыру ұсынылады. Cambridge University Hospitals жадынамасы жазылып келе жатқан жараға ауыр тазалау, зат көтеру, итеру және ұзақ уақыт еңкею арқылы артық күш түсірмеу керегін бөлек ескертеді.
| Кезең | Практикалық бағдар | Келесі кезеңге өту өлшемі |
|---|---|---|
| Палата | Тұру, креслоға, дәретханаға дейін бару, бірнеше қадам | Бас айналмайды; ауырсыну бақылауда |
| Үй, алғашқы күндер | Бөлме мен пәтер ішінде күніне бірнеше рет қысқа жүрістер | Демалғаннан кейін жағдай бастапқы деңгейге қайтады |
| Көше | Үй маңындағы тегіс бағыт, асықпай және өрге көтерілмей жүру | Серуен кезінде және одан кейін ауырсыну күшеймейді |
| Әдеттегі серуен | Алдымен уақытты, содан кейін қарқынды біртіндеп арттыру | Толық сөйлемдермен сөйлейсің және келесі күні жағдайың нашарламайды |
3-кезең. Батырлықты емес, уақытты арттыру
Арттыратын бір ғана параметрді таңда: серуенге бірнеше минут қос, тағы бір қысқа шығуды енгіз немесе бағытты сәл ұзарта түс. Ұзақтықты, жылдамдықты және өрге көтерілуді бір уақытта арттырма. Жаңа көлемнен кейін ауырсыну, шаршау немесе жара маңындағы тартылу айқын күшейсе, бір-екі күн бұрынғы деңгейге қайт. Белгілер сақталса, жағдайды дәрігермен талқыла.
Ауырсынуды қоздырмай жүру жолы
Тегіс жерде қысқа қадаммен, баяу жүр. Денеңді күшпен тік ұстауға тырыспа: операциядан кейін ішің тартуы мүмкін, сондықтан біраз уақыт сәл еңкейіңкі қалып ыңғайлырақ болуы ықтимал. Деміңді ішке ұстама және іш бұлшықеттерін әдейі керме. Жөтелу немесе түшкіру керек болса, жара аймағын жастықпен немесе бүктелген сүлгімен ұстап тұруға болады — мұндай ұсыныс операциядан кейінгі физиотерапиялық жадынамаларда беріледі. Қарқындылықты таңдау үшін сөйлесу тестін қолдан: айқын ентікпей қысқа сөйлемдермен сөйлей алсаң, қарқын, ең алдымен, қалыпты.
- Табаны таймайтын аяқ киім киіп, бағыттағы кілемшелерді, сымдарды және басқа кедергілерді алып таста.
- Алғашқы серуендерді отыруға немесе үйге тез қайтуға болатын жерге жақын жоспарла.
- Әлсіздік болса, жақыныңнан бірге жүруін сұра, бірақ оның қолынан тартылма және күрт қимыл жасама.
- Серуенді сөмке көтерумен, үй жинаумен, баспалдақпен көтерілумен және басқа күш түсіретін жұмыстармен қатар жасама.
- Суды ішіп, тағайындалған дәрілерді жоспар бойынша қабылда; қатты ауырсынуды басатын дәріден басың айналса, оны ішкеннен кейін бірден серуенге шықпа.
Тек серуеннің өзін емес, кешкі уақыт пен келесі таңды да бағала. Егер ауырсыну, шаршау немесе ісіну әдеттегіден айқын күштірек болып, демалғаннан кейін өзіңе тән деңгейге қайтпаса, жүктемені тым тез арттырғансың. Соңғы жақсы көтерген көлемге қайта орал.
Қандай сезімдер қалыпты болуы мүмкін
Операциядан кейін жағымсыз сезімдер бірден жоғалып кетпейді. Орташа ауырсыну, терінің сезімталдығы, тілік аймағындағы тартылу сезімі және жалпы шаршау қалпына келу кезінде болуы мүмкін. Маңыздысы — бұл белгілер серуен сайын күшеймеуі, тыныс алуға кедергі келтірмеуі және демалғаннан әрі тағайындалған ауырсынуды басатын дәріден кейін біртіндеп азаюы. Егер ауырсыну бірнеше қадам жасауға мүмкіндік бермесе, оған шыдаудың қажеті жоқ: ауырсынуды басу мен жүктемені түзету үшін дәрігерге немесе физиотерапевтке айт.
Операциядан кейінгі жақсы серуен — бәрінен қатты шаршайтын серуен емес, одан кейін ағзаң өзіңе үйреншікті қалпына тыныш оралатын серуен.
Қашан тоқтап, дәрігерге хабарласу керек
Серуен кезінде кенет әлсіздік, бас айналу, ауа жетпеу сезімі, жаңа әрі өткір ауырсыну немесе тепе-теңдікті жоғалтып алатындай сезім пайда болса, тоқтап, отыр немесе жат. Белгі тез басылмаса, қайталанса немесе күшейе түссе, хирургиялық топпен байланыс. Айқын ауырсынуға қарамастан «жүріп кетуге» тырыспа.
- Іштің қатты, күшейіп келе жатқан немесе нашар бақыланатын ауырсынуы.
- Қайталама жүрек айну мен құсу, айқын кебу немесе қалыпты түрде сұйықтық іше алмау.
- Дене қызуы, қалтырау немесе жалпы жағдайдың айқын нашарлауы.
- Жара айналасындағы қызарудың, ауырсынудың, ыстықтың немесе ісінудің күшеюі; іріңді не әдеттен тыс бөлінді; жара шеттерінің ажырауы.
- Бір аяқта жаңадан пайда болған ауырсыну, қызару, ыстық немесе ісіну.
- Зәр шығарудың қиындауы немесе зәр шығара алмау.
- Бұрын болмаған қан кету немесе таңғыштың қанға тез малынуы.
Кеуде ауыруы, кенет ентігу, қан түкіру, естен тану немесе бір аяқтың айқын біржақты ауырсынуы мен ісінуі қауіпті асқынудың, соның ішінде тромбтың белгісі болуы мүмкін. Мұндай жағдайда белгілер өздігінен басылғанша күтпе және серуенді жалғастырма. North Bristol NHS Trust операциядан кейінгі ұсынымдары іштің қатты ауыруы, тоқтамайтын құсу және жараға қатысты күрделі мәселелер кезінде медициналық қызметке шұғыл хабарласуға кеңес береді.
Алғашқы күндері жараның аздап қызаруы мен ауырсынуы болуы мүмкін, бірақ біртіндеп жақсарудың орнына нашарлау тексеруді қажет етеді. Инфекция белгілеріне қызарудың күшеюі, ыстық, ісіну, жарадан бөлінді шығуы, жара шеттерінің ажырауы және қызбаның болуы жатады. Мұндай белгілердің толық тізімі Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust жадынамасында бар.
Қалыпты қарқынға қашан оралуға болады
Қалыпты қарқын күнтізбедегі нақты күнге байланысты емес. Тегіс жерде тыныш жүріп, ентікпей сөйлей алғанда, әр қадам сайын ішіңді қорғамай жүргенде және кешке не келесі таңға қарай жағдайың нашарламағанда, осы қарқынға ауыс. Алдымен серуен ұзақтығын тұрақтандыр, содан кейін жылдамдықты арттыр. Өрге көтерілу, баспалдақ, ұзақ сапар және жылдам қарқын сияқты жүктемелерді бір-бірден қосқан дұрыс.
- Аз инвазивті операциядан кейін қалпына келу жылдамырақ болуы мүмкін, бірақ бұл хирургың қойған шектеулерді жоймайды.
- Ашық операциядан, асқынулардан, көп қан жоғалтудан немесе ұзақ уақыт ауруханада жатудан кейін ілгерілеу көбіне баяуырақ жүреді.
- Операциядан кейінгі бір жадынамада алтыншы аптаға қарай адам операцияға дейін осынша уақыт жүре алған болса, 30–45 минут жүру бағдар ретінде көрсетілген; бұл әмбебап мақсат емес.
- Ауыр тазалау, салмақ көтеру, белсенді еңкею және итеруді серуенмен автоматты түрде теңестіруге болмайды: олардың іш қабырғасына түсіретін жүктемесі жоғары.
- Егер саған дене белсенділігіне рұқсат берілсе, бірақ техникаға немесе қарқынға сенімді болмасаң, физиотерапевтке жолдама сұра.
Ілгерілеуді үзілістен кейінгі қашықтықты арттырғандай сабырмен жоспарла: кішкентай қадам, ағзаның реакциясын тексеру, содан кейін ғана келесі деңгей. Серуендер тұрақты болғанда, жұмсақ қыздыру мен босаңсыту жаттығуларын қосуға болады, бірақ хирург оларды бөлек рұқсат етпейінше, іш бұлшықеттеріне арналған жаттығулар мен күш түсіретін жұмысты жасама.
Жиі қойылатын сұрақтар
Операция жасалған күні жүруге бола ма?
Көптеген жедел қалпына келу бағдарламаларында жағдай тұрақты болса, креслоға отыруға және қысқа жүруге операция жасалған күні немесе келесі күні кіріседі. Шешімді топ қабылдайды: қан қысымы, тыныс алу, ауырсынуды басу, дренаждар және операция түрі ескеріледі.
Операциядан кейін қадамдарды санау керек пе?
Міндетті емес. Қадам санағыш жалпы динамиканы көруге көмектесуі мүмкін, бірақ ол міндетті жоспарға айналмауы керек. Алғашқы күндері қауіпсіздік, жүйелілік және белгілердің нашарламауы маңыздырақ. Зерттеулер барлық операцияға ортақ қадам мақсатын растамайды.
Жүргенде тігіс тартуы қалыпты ма?
Орташа сезімталдық немесе тартылу болуы мүмкін, бірақ ауырсыну өткір, күшейіп келе жатқан немесе тыныс алуға кедергі келтіретін болмауы керек. Егер сезім әр серуен кезінде күшейсе немесе демалғаннан кейін сақталса, тоқтап, бұл туралы хирургпен сөйлес.
Көшеге қашан шығуға болады?
Өзің нық тұрып, үй ішінде қауіпсіз жүре алғанда, басың айналмағанда және хирург басқа шектеу қоймағанда шығуға болады. Алғашқы бағыт қысқа, тегіс және үйге жақын болғаны дұрыс, мүмкіндігінше жалғыз шықпа.
Серуеннен кейін жағдайым нашарласа, не істеу керек?
Жүктемені арттыруды тоқтат, демал және соңғы жақсы көтерген көлемге қайт. Қатты ауырсыну, дене қызуы, құсу, жара жағдайының нашарлауы, ентігу, кеуде ауыруы немесе аяқтың ісінуі болса, күтпей медициналық көмекке жүгін.
Дереккөздер
- Willner A, Teske C, Hackert T, Welsch T. Асқазан-ішек жолы операцияларынан кейінгі ерте операциядан кейінгі қозғалыстың әсері: жүйелі шолу және метаталдау. BJS Open. 2023;7(5):zrad102. DOI 10.1093/bjsopen/zrad102
- Fiore JF Jr et al. Колоректалдық хирургияға арналған жедел қалпына келу бағдарламасы аясында ерте қозғалысты қамтамасыз ету: рандомизацияланған бақыланатын зерттеу. Annals of Surgery. 2017;266(2):223–231. DOI 10.1097/SLA.0000000000002114
- Lee TG et al. Лапароскопиялық тоқ ішек операциясынан кейін ерте қозғалу мен тамақтануды қалпына келтіру бағдарламасын дәстүрлі күтіммен салыстыру: проспективті рандомизацияланған бақыланатын зерттеу. Diseases of the Colon & Rectum. 2011;54(1):21–28. DOI 10.1007/DCR.0b013e3181fcdb3e
- ERAS Society. Жоспарлы колоректалдық хирургия кезіндегі периоперациялық күтім жөніндегі ұсынымдар: Enhanced Recovery After Surgery Society-дің 2025 жылғы ұсынымдары. Surgery. 2025. DOI 10.1016/j.surg.2025.109397
- Cambridge University Hospitals. Іш қуысына жасалған операциядан кейінгі кеңестер. Абдоминалдық операциядан кейін тыныс алу, тұру, жүру және шектеулер туралы пациенттерге арналған жадынама. Cambridge University Hospitals жадынамасы
- MedlinePlus. Операциядан кейін төсектен тұру. Қауіпсіз тұру, алғашқы жүрістер және ауырсыну, бас айналу немесе әлсіздік кезіндегі әрекеттер туралы нұсқаулар. MedlinePlus нұсқаулары
- North Bristol NHS Trust. Жедел қалпына келу бағдарламасынан кейінгі шығару туралы ақпарат — колоректалдық хирургия. Ауруханадан шыққаннан кейін медициналық қызметке шұғыл хабарласуды қажет ететін белгілер. North Bristol NHS Trust жадынамасы
- Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust. Хирургиялық жаралар және инфекциялардың алдын алу. Операциядан кейінгі жара инфекциясы мен жағдайдың нашарлау белгілері. Операциядан кейінгі жара туралы жадынама
Qozgal-мен қадамдарыңды сана
Тегін қосымша: қадам санайды, стрик жүргізеді және күн сайын жүруге ынталандырады.